Rýhanııat • 23 Tamyz, 2019

Aqyryn júrip, anyq basqan

291 ret kórsetildi

Men Orynbekti burynnan biletinmin. Jýyrda meniń qolyma onyń sońǵy kitaby tıdi. Avtor­dyń 70 jyldyǵyna oraı shyqqan ma­qalalar men suhbattardan, arnaý­lardan turatyn «Joldas bol­sań, jaqsymen...» (Astana, «Folıant», 530 bet, 2019) degen taqyryptaǵy kólemdi eńbek eken. Qalamgerdiń qalamynan shyqqan týyndylar «Kelbet», «Janazyq», «Sáti túsken suhbat», «Arnaýlar» taraýlaryna toptas­tyrylyp, sońyna «Dostar lebi­zi» berilipti. Kitappen tanysý barysynda meniń kóz aldymda onyń qarapaıym da kishipeıil, izetti de ımandy tulǵasy parasat bıigine joǵarylaı berdi.

«Aqyryn júrip, anyq bas, eńbegiń ketpes, dalaǵa» degen uly Abaıdyń sózderi ózim kóp­ten biletin belgili jýrnalıst, esseıst, aýdarmashy, ǵalym, bir sózben aıtqanda qalamger Orynbek Joldybaı týraly jaz­baq bolyp, qolyma qalam al­ǵanda, oıyma orala berdi. Tý­mysynan qarapaıym da kishi­peıil ol úndemeı, tós qaqpaı júrip-aq ıgilikti kóp jumys bi­tirip, abyroıly azamatqa aı­na­lypty. Men onyń osy bir úl­kendi aǵa, kishini ini sanap, ylǵı da ańqyldap júretin, jany jaı­sań, júregi jyly, parasat bıi­gindegi ımandylyq, azamattyq qasıet­terin joǵary baǵalaımyn.

Árbir adamnyń qoǵamda ala­tyn orny onyń eline sińirgen eńbegine oraı baǵalanady. Osy turǵydan kelgende, Oryn­bek­tiń búkil ǵumyr joly, shyǵar­mashylyǵy halqyna adal qyzmet etýge baǵyttalǵanyn aldymen aıtqan jón.

O.Joldybaıdyń shyǵarma­shy­lyq jolyn sholǵanda, onyń jýrnalıstıka salasyndaǵy eleýli eńbekteriniń qomaqty eken­digi kórinedi. Sóz ónerindegi alǵashqy qadamyn aýylda óleń jazýdan bastaǵan ol keıinnen jýrnalıstıka, poezııa, aýdarma, ádebıettaný salalarynda da qa­lam terbep, elimizge tanymal qalamgerlerdiń birine aınaldy.

Qazaqtyń kıeli jerleriniń biri Qarataýdyń baýyryndaǵy Ashysaı kenishinde ómirge kelgen Orynbek mektep qabyrǵasynda júrip-aq maqala, óleń jazady. Alǵashqy týyndylary Kentaý qalalyq, Ońtústik Qazaqstan ob­­lystyq, respýblıkalyq ba­sy­lym betterinde jaryq kó­re­di. Mektep bitirgen soń ás­ker qatarynda júrgende de bul ádetin jalǵastyryp, endi orys tilinde jazady. Onyń maqala­lary Qıyr Shyǵys áskerı ok­rýginiń «Sývorovskıı natısk» gazetinde úzbeı jarııalanyp tu­rady. Áskerden oralǵan soń bi­raz ýaqyt qara jumys istegen Orynbektiń maqala-óleńderi endi respýblıkalyq baspasóz be­tinde jıi kórindi. Sol kezde eń kóp oqylatyn «Lenınshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetiniń shtattan tys tilshisi boldy.

Jastaıynan jýrnalıst bo­lý­dy ómirlik maqsat qylyp, ar­man qýǵan jas talapker 1971 jyly qazaq biliminiń qara sha­ńyraǵy Qazaq memlekettik ýnı­versıtetiniń jýrnalıstıka fa­kýltetine oqýǵa tústi. Osy kez­den bastap, onyń búkil sanaly ǵumyry jýrnalıstıkamen baı­lanysty boldy. Oqý bitir­gen soń Qazaq memlekettik te­le­­ra­dıo komıtetinde aǵa re­dak­tor, «Qazaqstan kommý­nı­si» jýr­nalynda ádebı qyz­met­ker, jetekshi redaktor, Qa­zaq­stan Res­pýblıkasynyń Pre­zı­­denti men Mınıstrler Ka­bı­­netiniń ap­parattarynda aǵa referent, Qazaqstan Respýblıkasy Par­­lament Senaty Apparaty Re­dak­sııalyq-baspa bóliminiń kon­sýl­tanty, bas konsýltanty, sek­tor meńgerýshisi, bólim meń­gerýshisiniń orynbasary, t.b. qyz­metterin atqardy.

Orynbek qazaq jýrnalıs­tıkasynyń radıo, teledıdar, ga­zet, jýrnal sııaqty barlyq salalarynda ónimdi eńbek etip, shy­ǵarmashylyqtyń nebir qy­zy­ǵy men qıyndyqtaryn basy­nan ótkerip, shyǵarmashylyq she­berligi shyńdalyp, kósem­sóz­diń qara nary bolyp qalyp­tasty. Qazaq kósemsóziniń ozyq táji­rı­belerinen úırene otyryp, za­manmen úndes, ómirdiń ózekti máselelerin batyl kótere bil­gen Orynbektiń jýrnalıstik da­­ryny, ásirese táýelsizdik al­­­ǵannan ke­ıin jarqyraı kóri­nip, onda qazaq eliniń tynys-tir­shiliginiń ózekti tustary jan-jaqty kórinis tapty. Ege­men elimizdiń ulttyq damý joly­nyń san alýan máselelerine ar­nal­ǵan pýblısıstıkalyq ma­qalalary toptastyrylǵan «Za­mana kelbeti» (Astana, «Elorda» baspasy, 2004), «Ýaqyt lebi» (Astana, «Folıant» baspasy, 2005) kitaptary jaryq kórdi. Sońǵy jyldardaǵy qazaq jýrna­lıstıkasynyń eleýli tabysy retinde baǵalanǵan osy eńbekteri úshin O.Joldybaı 2006 jyly Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń ıegeri atandy; «Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri» tós­bel­gisimen marapattaldy.

O.Joldybaıdyń qazaq ra­dıo­sy men teledıdarynda, bas­pasózinde atqarǵan qyz­meti keıin Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Prezıdenti men Mı­nıstrler Kabınetiniń appa­rattarynda, Parlament Senaty Apparaty Redaksııalyq-baspa bóliminde jalǵasyp, qazaq tili­niń memlekettik til retinde qa­lyp­tasýyna aıtarlyqtaı eńbek sińirdi. Zeınetke shyqqan soń Respýblıkalyq ardagerler uıy­mynda aýdarmashy bolyp ju­­mys istedi. Osy jyldary ol «Qa­zaq­­stan: tabys tarıhy álemdik qo­ǵamdastyq kózimen» (2005) ki­­tabyn, A.M.Pankratovanyń «Qa­zaq KSR tarıhy» jaıly oı-pikirlerin, N.S.Trýbeskoıdyń «Orys mádenıetindegi turan ny­shandary týraly» ǵylymı eńbegin, Stefan Possonıdyń V.I.Lenın týraly oılaryn, Roı Medvedevtiń K.E.Voroshılov, G.M.Malenkov, M.A.Sýslov, M.I.Kalının, A.N.Kosygın jaıly maqalalaryn, K.Ý.Cher­nen­ko jaıly birneshe materıal aýdardy.

Jýrnalıstik shyǵarmashy­lyq ádebı izdenisterge ulasty. Kezinde Jambylǵa bata berip, aqyndyq jolyn ashyp bergen Qarataý óńirinen shyqqan ataqty aqyn Qulynshaq Kemelulynyń qolǵa alynbaı kele jatqan áde­bı murasyn jınap, zerttep, tórt ret shyǵarmalar jınaǵyn bastyryp shyǵardy. Bul kitaptar qazir Qulynshaq aqynnyń óleń-jyrlary men ol týraly zert­teýler neǵurlym tolyǵyraq qam­tylǵan birden-bir mańyzdy eńbekterge aınalyp otyr.

Ol uzaq jyldarǵy ǵylymı izdenisteriniń nátıjesinde asa kórnekti ǵalym, qoǵam qaı­rat­keri, eń bastysy ult jana­shy­ry R.Berdibaı jóninde «Aka­demık Rahmanqul Berdibaı zert­teýlerindegi qazaq-túr­ik ádebı baılanystary» taqy­ry­bynda kandıdattyq dıssertasııa qor­ǵa­dy. 2008 jyly «Rahmanqul Berdibaı zertteýlerindegi túrik­shildik saryndary» taqyry­byn­daǵy monografııasy jaryq kórdi.

Biraz ýaqyt ustazdyq qyzmet atqaryp, «Astana» medısına ýnıversıtetiniń «Qazaqstan ta­rıhy jáne fılosofııa» kafe­d­rasynyń dosenti retinde stý­dentterge dáris berdi.

Joǵaryda aıtyp ketkeni­miz­deı, Orynbek shyǵarmashylyq jolyn óleń jazýdan bastaǵan. Qarbalasy kóp jýrnalıstik qyz­­­mettiń qaq ortasynda júr­ge­­­nine qaramastan, óleń ja­zýyn toqtatpapty. О́leńdi sha­by­­­ty, reti kelgende jazatyn ol ar­naý óleńderge beıimdigin baı­­qa­tady. Qazaqtyń birsypyra zııa­ly azamattaryna arnaǵan óleń­de­ri­nen osyny baıqadyq.

O.Joldybaıdyń shyǵarma­shy­lyǵy­nyń basty qasıeti onyń ult­­jandylyǵy der edik. Oryn­bektiń qalamynan shyqqan kez kelgen týyndysyn oqysańyz, odan ultjandylyqtyń ısi ańqyp turady. «Elimiz – táýel­siz, tilimiz she?», «Zııalysy jal­taq eldiń – aýyzbirligi ala», «Ana tilin ardaqtaǵan», «Má­denıet uıytqysy – selo ın­tel­lıgensııasy», «Ulttyq murat bıiginen», «Dalany asqaqtatý úshin taýlardy alasartý kerek pe?», «Qyzyǵym da, rahatym da, qasiretim de – qazaq...» sekildi ma­qalalary men «Memlekettik til qosalqy sıpatta ǵana júzege asýda» (Á.Kekilbaevpen suhbat), «Til mártebesin kóterer tetikter iske aspaı tur» (Á.Báıgeldimen suhbat), «Ult jáne Mádenıet» (A.Seıdimbekpen suhbat), t. b. suh­battarynda qazaq tili men áde­bıetiniń, mádenıetiniń ózekti, zárý máselelerin batyl kótere bildi.

2009 jyly 3 qyrkúıek kúni qa­zaq radıosynan sóılegen só­zinde ol: «...táýelsizdik jyldarynda rý­hanı salada da jetistikter mol boldy. Ásirese «Mádenı mura» aıasynda qyrýar ister tyn­­dyrylýda. Tarıhymyz oı ele­ginen qaıta ótkizilýde. Munyń bá­ri jaqsy, árıne. Biraq jetpeı jatqan, kóńil tolmaıtyn bir nárse bar. Ol – til máselesi. Bárin jańǵyrtyp jatyrmyz. Biraq til­di uqsata almaı otyrmyz. Mem­­lekettik tildi, ıaǵnı qazaq ti­lin damytýǵa qoǵamda barlyq jaǵ­daı jasalynǵan. Biraq jına­lys bitkenniń bári orys tilinde óte­di» – depti.

О́mir «aldyńǵy tolqyn aǵalar men keıingi tolqyn inilerden» turady. Osy jerde aıtpaı ketýge bolmaıtyn bir nárse – 1977 jy­ly jýrnalıstıkany bitirgen O.Joldybaıdyń kýrstastary degende, shetinen «sen tur, men ataıyn» myqty Ulyqbek Es­dáýletov, Qýandyq Túmenbaı, Nurtileý Imanǵalı, Qonysbaı Ábil, Serikqalı Báımenshe, Myl­tyqbaı Erimbetov, Oraz Qaý­ǵabaı, Marat Ábdihalyq, Jeńis Bahadyr, Ábdimútál Álibekov, Ádilbek Jaqyp, Tilekqabyl Bo­ranǵalıuly syndy qazaq jýr­nalıstıkasynda ózindik orny bar tegeýrindi tolqyn kózge túsedi. Osyndaı kileń jaısańdardyń aqsaqaly bolyp kele jatqan Orynbektiń kýrstastary ara­synda myqty bolmasqa amaly da joq sııaqty.

Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń jáne Jýrnalıster oda­ǵynyń múshesi, «Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi», Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaı­ratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń ıegeri, Ken­­taý qalasynyń qurmetti aza­­maty «Zamana kelbeti», «Ýaqyt lebi», «О́tken jyldar órnegi», «Jan syrym», «Ǵıbratty ǵumyr», «Jol­das bolsań, jaqsymen...» ki­tap­­tarynyń avtory, eń bastysy ultyn súıgen, ultyna adal qyz­met etken azamat Orynbek Joldybaıdyń biz baıqaǵan sı­paty osyndaı.

Adal eńbegimen sóz óneriniń aýyr júgin qara narsha kó­terisken Orynbek bul kúnderi qa­zaq jýrnalıstıkasynyń bir báı­teregine aınalypty. Ol qa­zir naǵyz shyǵarmashylyq ba­bynda. Ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, nemerelerin súıip, baqytty ǵumyr keship otyr...

 

Dandaı YSQAQULY,

S.Demırel atyndaǵy ýnıversıtet rektorynyń keńesshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor

 

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar