Genderlik teńdik – turaqtylyqqa tirek

Áıel teńdigi –  álemdik másele

Áńgimemizdiń álqıssasyn álem dese, aldymen aýzymyzǵa túsetin AQSh-taǵy ahýaldan bastadyq. Bul elde 1920 jyldyń 26 tamyzynda Konstıtýsııaǵa ózgeris engizilip, áıelderge daýys berý quqy berilgen. Keıinnen 1976 jyly saıasatker, zań­ger, jazýshy, qoǵam qaıratkeri Bella Abzýgtiń bastamasymen dál osy kún áıel teńdigi kúni bolyp be­kitilgen. Sodan beri bul ataýly kún demo­kratııaǵa den qoıǵan el­diń baspaldaqtarynyń biri retinde qalyp­tasty. Alpaýyt elge aınalǵan AQSh-taǵy mundaı oqıǵalardyń jahan­nyń basqa memleketterindegi úl­ken betburystarǵa yqpal etkeni kópke aıan.

Genderlik teńdik adam quqyqtaryn qorǵaýda mańyzdy ról atqarady. Dúnıejúzi halqynyń jartysyn áıel zaty quraǵanymen, qoǵamda to­lyq­qan­dy tepe-teńdik ornaýy úshin alda biraz belesti eńserýge týra keledi. О́ıtkeni áli kúnge deıin genderlik teńdikke qol jetkizý, áıelderdiń qu­qyǵy men múmkindikterin artty­rý álemdik problema bolyp tur. 1970 jyldary ha­lyqaralyq femınıstik qozǵalys kúsh ala bastady. Osy jaǵdaıǵa erek­­­she mán bergen BUU Bas assambleıa­sy 1975 jyldy Halyqaralyq áıel­der jyly dep jarııalady jáne Mehıkoda áıelderge arnalǵan birin­shi dúnıejúzilik konferensııa uıym­das­tyrdy. Konferensııanyń qatań usynymynan keıin 1976-1985 jyldar aralyǵy Áıelder onjyldyǵy dep maquldandy jáne arnaıy qor quryldy. Sodan 1979 jyly BUU-ǵa múshe jer betindegi 187-den asa memleket áıelderge qatysty kemsitý­shi­lik­tiń barlyq túrin joıý jónindegi kon­vensııany qabyldady. Onyń ishin­de Qazaqstan da bar.

Qazaqstannyń Konstıtýsııasy adam­dy jynysyna qarap kemsitýge tyıym salady. Sońǵy 14 jylda osy baǵytta birqatar strategııa men zań qabyldandy. Atap aıtsaq, 2006-2016 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń genderlik teńdigi strategııasy ázirlenip, 2009 jyly Erler men áıelderdiń teń quqyqtary men teń múmkindikteriniń memlekettik kepildikteri týraly zań qabyldandy. Buǵan qosa 2016 jyly Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy 2030 jylǵa de­ıin­gi otbasylyq jáne genderlik saıa­sat tujyrymdamasy jarııalandy. Gen­derlik tepe-teńdik pen adam kapıtalyn damytýǵa, otbasy qundylyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan osyndaı bas­ta­­malar jıi júzege asyrylyp jatqa­nymen, áli de bolsa qoǵamda atal­ǵan másele sheshimin tappaı otyrǵany ras.

Osydan bir aı buryn Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraǵasy Anar Jaıylǵanova «BUU áıelderi» qurylymynyń Qazaqstandaǵy ókili Ileın Konkıevıchpen kezdesýinde gen­derlik baǵytta kadrlyq saıasat júr­gizilip jatqanyn, memlekettik qyz­mettiń barlyq deńgeıinde ju­mys­qa ornalasý jáne qyzmet babymen kóterilý úshin teń múmkindikter jasal­ǵanyn, áıelderdiń eńbek quqyq­ta­ryn qorǵaý qamtamasyz etil­ge­nin, qandaı da bir kemsitýshilik pen ke­dergilerge jol bermeý úshin is-shara­lar qolǵa alynǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, búgingi tańda áıel­der joǵary sheshim qabyldaý ju­mys­ta­ryna túgel aralasyp júr. Olar Par­lament depýtattary, Úkimet mú­she­­leri, Konstıtýsııalyq keńesinde, Ortalyq saılaý komıssııasynda, óńir­ler ákimderiniń orynbasarlary sııaq­ty joǵary laýazymdarda qyzmet etý­de. 2019 jyldyń 1 qańtaryndaǵy derek boıynsha eldegi memlekettik qyz­metshilerdiń 55,4%-yn áıelder quraıdy. Al basshylyq qyzmettegi áıelderdiń úlesi – 39,8%. Basshylyq laýazymdaǵy áıelderdiń kórsetkishine jekeleı qaraǵanda, óńir ákimderiniń orynbasarlary bolyp júrgen názik jandylar – 10,7%, ortalyq mem­le­kettik organdar komıtetteriniń tóraǵa­lary men departamentteriniń dırek­torlary – 30,4%, ortalyq mem­lekettik organdardyń aýmaqtyq bólim­sheleriniń basshylary – 14,2%, oblys­tyq basqarmalar basshylary – 17,6%, qalalar men aýdan ákimderiniń orynbasarlary 15,4%-dy quraıdy.

Áıelderge kórsetiletin álimjettik tyıylmaı tur

Jalpy, qazirgi kezde qoǵamnyń bar­lyq salasyndaǵy jumystarǵa áıel­derdiń aralasýy úırenshikti jaǵ­daı­ǵa aınalǵan. Iаǵnı, jurt jumystyń qaı túrine bolsyn, «erdiń kúshi, áıel isi» dep qarap jatpaı, kirisip ketedi. Osydan kelip otbasyn asyraý mindetin áıelder de moınyna alyp, jaýapkershilik júgin erlermen teńdeı kóteredi. Biraq qashannan shańyraqtaǵy jylylyqtyń uıytqysy bolyp kelgen áıel zatynyń úı ishindegi orny laıyqty baǵalanbaı, kemsitýge tap keletin jaǵdaılar da kezdesedi. Sondyqtan kúıeýinen teperish kórip júrgen áıeldiń qoǵamdaǵy teńdiginen buryn otbasynda mendigin qalyp­tas­tyrýdy jıi nasıhattaǵan durys. Jo­ǵaryda atalǵan 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıa­sat tujyrymdamasynyń negizgi maq­sa­ty­nyń biri – osy áıeldiń mártebesin kóterý arqyly otbasy qundylyǵyn arttyrý.

Otbasynda ómirlik seriginen opa tappaı, opyq jep júrgen názik jan­dylardyń mysalyn kóptep kel­tirýge bolady. Máselen, Ishki is­ter mınıstrligi bıyl 7-13 tamyz ara­lyǵynda respýblıka kóleminde «Tur­mys» jedel aldyn alý is-sharasyn ótkizip, birneshe faktini anyqtady. Is-shara barysynda táýlik boıy senim telefony jumys istep, turmystyq zorlyq-zombylyq faktisimen 500-den asa azamattan shaǵym túsken. Osynyń negizinde 46 áıel daǵdarys orta­lyq­taryna jiberilip, qajet bolǵan jaǵdaıda óz quqyqtaryn qorǵaý jó­nin­de keńester berildi. Sondaı-aq polısııa qyzmetkerleri aldyn ala esepte turǵan 70 myńǵa jýyq adamnyń turǵylyqty jerine baryp, jaǵdaıyn tekserip kórdi. Onyń 17 myńǵa jýyǵy – otbasynyń shyrqyn buzýshy, 34 myńy – ishimdikke salynǵan adam jáne 8,5 myńy – berekesiz otbasy. Buǵan qosa is-shara kezinde taǵy osyndaı 6 myń adam esepke alyndy. Otbasylyq-turmystyq qarym-qatynasta quqyq buzǵany úshin 3 myńnan asa azamat jaýapqa tartylyp, aldyn alý baǵytynda áńgimelesý úshin polısııa organdaryna 27 myń adam jetkizildi.

Bul – belgili bolǵan faktiler. Áıelderge kórsetiletin álimjettik jaǵdaı­larynyń birazy kóp­ke báı­má­lim. Byltyr Ulttyq ekonomıka mınıs­trliginiń Statıstıka komı­te­ti BUU-nyń úsh agent­ti­gimen – BUU áıelderi, BUU halyqty qonys­tan­dy­rý qory jáne DDSU-men birlesip áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq týraly zertteý jumysyn júrgizdi. Qazaqstannyń barlyq aımaǵyn qam­tyǵan saýaldamaǵa 14 340 adam qa­ty­syp, nátıjesinde aýyldar men qalalarda 16% áıel óz joldasynan ómir boıy qorlyq kórip kelgenin málimdegen. Buǵan qosa kúıeýi túgil, basqa da adamdar zorlaǵan jaıttar anyq bolǵan.

Osyndaı jantúrshigerlik jaǵ­daı­larǵa qarap, qoǵamda áıel­derdiń qadirin bilip, jete baǵa­lan­baı­tynyn, olardyń quqy tıisti deńgeıde qorǵal­maı­tynyn ańǵarýǵa bolady. Adam kapıtalyn da­my­týǵa erekshe mán berip otyrǵan elimizde áıel teń­digi máselesi mańyzdy bolyp tur. Bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbetip, aınalasyn úılestirip, jarastyryp otyrǵan áıeldiń ózine teń dárejede, zor qurmetpen qaraǵan abzal. Alys-jaqyn aǵaıyndy, kórshi-qolańdy tatý etý arqyly qoǵamnyń yntymaǵyn saqtaýda, ulaǵatty urpaq tárbıeleýde áıeldiń erekshe ornyn bilý – qazaqta burynnan bar ıdeologııa. Tek osy qundylyǵymyzdyń quryp ketpeýine jol bermegen jón.