Jańǵyryq

Jeksenbi, 6 qańtar 2013 13:09

Elbasynyń bastamasymen qabyldanǵan “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde qazirgi kezde zańnamalyq, materıaldyq jáne moraldyq ahýal qalyptasyp, izdeniske jol ashyldy. Ásirese, basqa da qajetti taqyryptarmen birge Qazaqstan tarıhy men mádenıeti jónindegi shet elderdegi túrli jádigerler, aǵylshyn, fransýz, nemis, úndi, parsy, qytaı, túrki, t.b. tilderdegi týyndylardy jınaqtaý (ne kóshirmelerin aldyrtý), olardy qazaq tiline aýdarý týraly baıypty da baısaldy oı-pikirler mánisi erekshe dep baǵalaýǵa bolady.

Jeksenbi, 6 qańtar 2013 13:09

Elbasynyń bastamasymen qabyldanǵan “Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde qazirgi kezde zańnamalyq, materıaldyq jáne moraldyq ahýal qalyptasyp, izdeniske jol ashyldy. Ásirese, basqa da qajetti taqyryptarmen birge Qazaqstan tarıhy men mádenıeti jónindegi shet elderdegi túrli jádigerler, aǵylshyn, fransýz, nemis, úndi, parsy, qytaı, túrki, t.b. tilderdegi týyndylardy jınaqtaý (ne kóshirmelerin aldyrtý), olardy qazaq tiline aýdarý týraly baıypty da baısaldy oı-pikirler mánisi erekshe dep baǵalaýǵa bolady.

Gýmanıtarlyq ǵylymda taptyq kózqarastyń ústemdik jaǵdaıynan plıýralıstik kózqarasqa kóshý bir tilde jazylǵan eńbekterdi oqyp-toqý negizinde qalyptaspaıdy. Keńes zamanynda bizdiń oqyrman­dary­myzdan oqshaý (“speshran­dar­da”) saqtalynǵan shet el ǵalym­dary­nyń shyǵarmalaryn ne olar­dyń kóshirmelerin elimizge aldyrý, olardy stýdentterdiń de, ǵalym­dardyń da ıgiligine aınaldyrý halqymyzdyń rýhanı suranysynan týyndaıdy.

Ulybrıtanııada V. Konollı, H.Seton-Ýotson, A.Shıhı, Dj.Ýı­ler, Fransııada A.Bennıgsen, Karrer d’Ankos, Z.Lemerse-Kelkeje, Amerıka Qurama Shtattarynda E.Bekon, L.Krader, M.Ryvkın, R.Olýord, Germanııada E.Sarkısıans, B.Shpýler, t.b. bastaǵan professorlardyń Qazaq­stan týraly eńbekterinsiz bizdiń tarıhı tanymymyzdyń tolyq bolýy múmkin emes.

Eýrazııa keńistigi, onyń ejelgi turǵyndary jónindegi maǵlumattar Batysqa Qazan tóńkerisinen keıin ǵana jete bastaǵan joq. Saq, mas­saget, ıssedon, daı, t.b. taıpalar, olardyń tirshiligi, turmys-salty týraly málimetter Gerodot zamanynan bastap paıda boldy. VI ǵasyrda Túrik qaǵanaty men Vızantııa arasynda dıplomatııalyq qatynastar ornady. XIII-XIV ǵasyrlarda búgingi Qazaqstan jerinde P.Karpını, V.Rýbrýk, M.Polo, G. de Klavıho bastaǵan adamdar bolyp qaıtty. Olarǵa Djovannı Marınollı, G.Shıltberger, I.Barbaro, A.Kontarını, S.Gerbershteın, A.Olearıı, t.b. mıssıonerler, kópester, dıplomattar legin qossaq, izdestiretin materıaldardyń qatary kóbeıe túsedi. XVI ǵasyrdyń 50-60 jyldary aǵylshyn kópesi A.Djen­kınson Qazaqstan jeri arqyly Iranǵa (Persııaǵa) saıahat jasap, óz kúndeliginde qazaq hany Haqnazar (1538-1580 j.), onyń Syr boıyndaǵy qalalar úshin kúresi týraly qyzyqty málimetter jazyp qaldyrdy. Onyń sol kezeńdegi qazaq elin “Qazaqııa” (“Cassaskia”) dep kartaǵa túsir­geni ǵalymdar nazarynan tys qalmaýy kerek. A.Djenkınsonnyń málimetterin Iranǵa baryp qaıtkan Rıchard Djonson (1565-1567 j.). Artýr Edvards jáne Lorens Chepman (1568 j.), XVI ǵasyrdyń ózinde shyǵystyń biraz bóligin aralaǵan Anton Marsh pen Frensıs Cherrı tolyq­tyra tústi. XVII ǵasyrda qazaq jeri arqyly Qytaıǵa baryp qaıtqan baty­seýropalyq dıplomattar, saıahatshylar men mıssıonerlerdiń (B.Goes, F.Avrıl, N.K.Vıtzen, t.b.) kúndelik jazbalarynyń ózi bir tóbe. Olarda da qazaq tarıhy, etnologııasy týraly materıaldar barshylyq. Mysaly, fransýz tarıhshysy A.Motreniń kúndeliginde Kishi júz qazaqtarynyń jerindegi qalalar, olardyń birinde tabylǵan kóne jazba týraly sóz bolady. Al 1711 jyly Amsterdamda jaryq kórgen Kornelıı de Brýınnyń kólemdi eńbeginde 300-ge tarta sýret berilgen, olardyń ishinde qazaqtar, qal­maqtar men noǵaılardyń antropologııa­lyq túri jóninde sýretter de kezdesedi. XVIII ǵasyrdaǵy sheteldik narratıvtik derek­kózderi ishinde 1736 jyly Kishi júz hany Ábilqaıyrdyń Aral teńizi mańyndaǵy ordasynda bolǵany jónindegi aǵylshyn sýretshisi Djon Kestldiń kúndeligi — óte sırek, ári qundy jádiger. Eski gotıkalyq shrıftimen 1784 jyly jarııalanǵan bul qujattyń qazaq tiline aýdarmasy (E.Tórehanov) osy maqala avtorynyń ǵylymı túsiniktemeleri jáne alǵysózimen 1996 jyly “Arys” qorynan, ótken jyly ekinshi basylymy Astanada jaryq kórdi. Munyń ózi oqyrmandar suranysynyń kóne zamandaǵy jáne orta ǵasyrlyq qujattarǵa joǵary ekendigin kórsetedi. Kúndeliktiń bir qundylyǵy – Djon Kestldiń arqasynda Ábilqaıyr hannyń, Bopaı hanymnyń, Eraly sultannyń, Kúder batyrdyń sýretteriniń saqtalyp qalýy.

XIX ǵasyr men XX ǵasyrdyń bas kezinde Qazaqstanda bolyp, qundy materıaldar jazyp qaldyrǵan aǵylshyn­dar Djeıms Abbottyń (barlaýshy), Tomas Atkınsonnyń (sýretshi), H. Lansdelldiń (mıssıoner), nemis ǵalymdary O.Fınsh pen A.Bremniń, shvedter H.Mozerdiń, S.Gedınniń, fransýzdar E.Býlanje, Ch.Ýıfalvıdiń, amerıkandyq dıplomat Iý.Skaılerdiń eńbekteri de oqyrman túsiniginiń kókjıegin keńeıtedi.

Qazaq halqynyń uly perzenti Abaı Qunanbaevty Batys álemine birinshi bolyp tanystyrǵan da amerıka jýrnalısi jáne saıahatshysy Djordj Kennan bolatyn. Onyń XIX ǵasyrdyń 80-jyldarynda Semeıde bolǵan kezinde saıası jer aýdarylǵan A.Leontevten Abaıdyń qalalyq kitaphanada Batys klassıkteriniń eńbekteri­men tanysyp júrgendigi týraly estigeni oqyr­mandar esinde bolýy kerek. Osy habar­dy tolyqtyra túsýge qajetti materıaldar tabylar ma eken degen nıetpen, Dj. Kennannyń Nıý-Iork kitaphanasynda saıahat kezindegi jazbalary, fotokórinisteri saqtalǵan qory bar ekendigin aıtyp, qazaq tilinde de (“Azııa”), aǵylshyn tilinde de (“Qazaqstan”) maqalalar jarııaladyq.

XX ǵasyrdyń 20-50-jyldary jaryq kórgen P.Pelonyń qypshaqtar, O.Prısa­k­tyń karlyqtar (qarluqtar) jáne Qarahan áýleti jóninde R.Vasmerdiń karahanıdter, E.Doblhofferdiń “Vızantııa ımperııasy jáne shyǵystyq varvarlar”, M.Danloptyń hazarlar týraly zertteýleri de osy ýaqytqa deıin ǵylymı qundylyǵyn joǵalta qoıǵan joq. V.Rıazanovskııdiń “Kóshpeli taıpalar­dyń ádettik zańy” monografııasy, L.Krader­diń “Monǵol-túrik baqtashy kóshpelileriniń áleýmettik uıymdary”, M.Raevtyń “Sibir jáne 1822 jylǵy reforma”, Dj. Ýordeldiń “Qyrǵyz dalasynda”, t.b. eńbekter jóninde de osyny aıtýǵa bolady.

Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde tutqynǵa túsken avstrııalyq G.Krıstiń, aǵylshyn jazýshysy jáne tarıhshysy R.Fokstyń, amerıka ınjeneri Dj. Lıtlpeıdjdiń Qazaqstanda azamat soǵysy jyldarynda bolýy da, 30-jyldary qazaqtardyń ashtyqqa ushyraýyn sýrettep jazýy da olardyń estelikteriniń qujattyq mańyzy bar jádigerler ekendigin kórsetedi. Sondaı-aq E.Sokoldyń (AQSh) qazaq halqynyń 1916 jylǵy ult azattyq kóterilisi tarıhyna jeke monografııa arnaǵanyn da, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi jónindegi eńbekterin de bireý biledi, bireý bilmeıdi.

Bizder jeke kitaptar jóninde ǵana áńgime qozǵap otyrmyz. Qazaqstan tarıhy men mádenıetin zertteýge arnalǵan san alýan týyndylardyń basym kópshiligi – túrli basylymdarda jaryq kórgen maqalalar. Olardyń keıbiri ǵylymı qundylyǵy, sony oı-pikirlerge negizdelgendigi turǵysynan kólemdi monografııalardan kem túspeıdi. Bizde, ıaǵnı Qazaqstan ǵylymynda ǵulama jerlesimiz Ál-Farabı áńgime bolmaı turǵan kezde, 1951 jyly “Orta Shyǵys isteri” (“Middle Eastern Affairs”) jýrnalynda “Ál-Farabı: Onyń ómiri, ýaqyty jáne kóz­qarasy” degen on bettik maqala, 1985 jyly Pragada shyǵatyn “Shyǵystaný muraǵaty” jýrnalynda E.Mıýller­diń “Ál-Farabı jáne onymen zamandas qoǵam” degen maqalasy jaryq kórdi.

Orys jáne qazaq tilderindegi týyndylar­men shektelip júrgen ǵalymdar ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń ekinshi jarty­synda Oksfordta “Ortaazııalyq zertteýler qoǵamy” men “Ortalyq Azııa sholýy” jýrnaldarynda Shoqan Ýálıhanov, Abaı Qunanbaev, Mustafa Shoqaı, t.b. tarıhı tulǵalar jóninde jarııalanǵan týyndylardan da beıhabar bolsa kerek.

Otandyq tarıhnamanyń quramdas bóligine aınalýy tıis sheteldik týyndylardyń bárin birdeı atyn atap, túsin tústep jatý múmkin emes, onyń qajeti de joq. Sheteldikterdiń ózderiniń esepteýinshe, ondaı eńbekterdiń jalpy sany ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń bas kezinde 1400-1500 jyldar shamasynda kórinedi desek, onyń ishinde nemis ǵalymy Katrın Vennerdiń Qazaqstandaǵy ultaralyq jarasymdylyq týraly, amerıka ǵalymy M.Mandelbaýmnyń redaktorlyǵymen “Orta Azııa jáne álem”, Hafez Malıktiń “Orta Azııa: strategııalyq mańyzy jáne bolashaǵy” degen kitaptary da bar. P.Kolstoıdyń “Orystar burynǵy keńes respýblı­ka­larynda” degen kitaby Qazaqstandaǵy mıgrasııalyq saıasat pen demografııa­lyq ahýal jóninde birshama maǵlumat beredi. “Strategııalyq boljam: Alpaýyt memle­ketter, Qazaqstan jáne Orta Azııa” degen ujymdyq monografııa (jaýapty redaktory – amerıkan professory R.Legvold) álemdik qaýipsizdik jónindegi amerıkan akademııasynyń serııasymen ázirlengen. Qazaqstanǵa degen yqylastyń bir kórinisi ótken jyly Japonııada professor Keıko Sakaıdyń basshylyǵy­men “Áleýmettik qarsylyqtar jáne Orta Shyǵys pen Ortalyq Azııadaǵy ulttyq qurylystar” degen eńbektiń jaryq kórýi bolsa kerek. Ony daıarlaýǵa Damýshy ekonomıka ınstıtýty, Hırosıma, Chıba, Hokkaıdo ýnıversıtetteri, Etnologııa ulttyq murajaıy jáne basqa da ǵylymı ortalyqtar, oqý oryndary qatysypty.

Shet el kitaphanalarynda jarııalanbaǵan birneshe doktorlyq dıssertasııalar da saqtalynýda. Olar: I.Kreındlerdiń “Patshalyq Reseıdegi shyǵys halyqtaryna bilim berý salasyndaǵy saıasaty: Ilmınskıı júıesi” (Kolýmbııa ýnıversıteti, 1969), R.Karklınstiń “Keńes ult saıasaty men syrtqy saıasat arasyndaǵy ózara baılanys” (Chıkago, 1975), F.Stenvýdtyń “Brıtanııa Orta Azııada, 1917-1919 jyldar” (Kalıfor­nııa, 1969), T.Kochaoglýdyń “Keńestik Orta Azııa ádebıetindegi ulttyq biregeılik máselesi: Stalınnen keıingi ýaqyttaǵy qazaq jáne ózbek prozasynyń kórinisi” (Kolýmbııa ýnıversıteti, 1982), O.Sóılemezdiń “1980 jyldan keıingi kezeńde qazaqtyń mádenı ózindigin saqtaýy” (Kolýmbııa ýnıversıteti, 1994), t.b. jumystary.

Shet elderdegi osyndaı jáne basqa da ǵylymı qundylyǵy joǵary, ulttyq múddege qyzmet etetin basylymdardy iriktep alyp, halyq ıgiligine aınaldyrý – “Mádenı mura” baǵdarlamasy sheńberinde atqarylatyn aýqymdy shara.

Otan tarıhynyń irgetasyn qalaıtyn isterdiń biri — myń jyldan astam tarıhy bar arab, parsy, qytaı, úndi, mońǵol, túrki, manchjýr tilderinde orta ǵasyrlardan beri qaraı baıandalyp, kúni búginge deıin jalǵa­syn taýyp kele jatqan túrli qoljazbalar men kitaptardy jınastyrý, olardyń kóshirmelerin aldyrtý. Bul máseleniń taǵy bir qyry bar. Ol – shetelderde XVIII ǵasyrdan beri qaraı túrki halyqtarynyń eldigi men joǵary mádenıettiliginiń eskertkishi bolyp tabylatyn rýnıkalyq jazbalardy, keıingi kezeńdegi Orta Azııa men Qazaqstan týraly shyǵys avtorlarynyń qoljazbalaryn, qujattaryn, aǵylshyn, fransýz, nemis tilderine aýdaryp, alǵysózder jáne ǵylymı túsiniktemelermen jarııalaýǵa zor mán berilip kele jatqandyǵy.

XVIII ǵasyrdyń 20-jyldarynda Enıseı ańǵarynda (D.Messershmıdt, F.Stralenberg), XIX ǵasyrdyń aıaǵy – XX ǵasyrdyń basynda Áýlıeata men Vernyı mańynda (O.Donner, K.Mýnsk, V.Tomsen), 1909 jyly Selenga ózeniniń ońtústiginde Ortalyq Mońǵolııada (G.Ramstedt) rýnıkalyq jazba eskertkish­teriniń ashylýy jáne olardyń mátinderin oqýdyń kiltin tabý men paıymdaý (V.Tomsen, Iý. Nemet, H.Heıkel, K.Brokelman, A.Bombachı, t.b.) nátıjesinde ǵalymdar kóne túrki taıpalarynyń (qypshaq, oǵyz, t.b.) áleýmettik, áskerı-saıası tarıhy, olardyń etnıkalyq jáne tildik atrıbýsııasy, kórshi halyqtarmen qarym-qatynastary týraly biregeı materıalǵa qol jetkizdi.

Orhon-Enıseı jáne Talas jazbalaryn zertteý nátıjesinde VI-VIII ǵasyrlardaǵy túrki halyqtarynyń tarıhyna basqasha qaraýǵa, ǵalymdardyń túrki ımperııasynyń atalmysh ýaqytta kóptegen halyqtar men memleketterdiń taǵdyrynda tarıhı ról atqarǵandyǵy týraly tujyrymǵa kelýine múmkindik týdy.

XIX ǵasyrdyń ózinde-aq Qazaqstannyń erte jáne orta ǵasyrlar kezeńindegi tarıhyn zertteýde batys ǵalymdarynyń eńbekteri ǵylymı dáıektiligimen, shyǵys qoljazba­laryn ǵylymı aınalymǵa qosýymen, olardy tereń zerdeleýimen erekshelendi.

1836-1840 jyldary arab geografy ál-Idrısıdiń (1100-1165 j.) “Nýzhat ál-mýshtak fı-htırak ál-a fak” eńbegi de jaryq kórdi. Onda orta ǵasyrlarda Qazaqstan terrıtorııasyn jáne kórshiles elderdi mekendegen qypshaqtar, oǵyzdar, qarlyqtar, túrgeshter jáne basqa da taıpalar týraly mańyzdy derekter kezdesedi. Bul taqilettes tarıhı týyndylar az emes, tek sony yjdahatpen jınastyrǵan jón.

Taǵy bir nazar aýdaratyn derek bar. Aıtalyq, E.Ross (1870-1940 jj.) 1927 jyly “Tarıh-ı Mýbarak-shahı” degen kóne túrki tarıhy boıynsha derekkózi bolyp tabylatyn parsy tilindegi úndilik shyǵarmany oqyrmandarǵa jetkizdi. Ol 1895 jyly Muhammed Haıdar-Dýlatıdyń “Tarıh-ı Rashıdı” shyǵarmasyn aǵylshyn tiline aýda­ryp, túsiniktemelermen bastyryp shyǵarǵan bolatyn. Qazaq handyǵynyń qurylýy týraly málimet beretin bul eskertkishti zertteýdi keıingi ýaqytta professor Karl Iаn (1906-1985 j.) qolǵa aldy. Ol “Rashıd ad-Dınniń belgisiz shyǵarmalary”, “Rashıd ad-Dın oǵyzdar men túrikter tarıhy” týraly degen maqalalar, “Túrikter jáne shyǵys slavıandar” degen monografııa jarııalady.

Hasan bek Rýmlýdyń (1530 j.) on eki tomdyq “Ahsan at-tavarıh” degen parsy tilindegi eńbeginiń 12-tomy 1931 j. Ch.Seddonnyń aýdarýymen Úndistanda jaryq kórgenin de aıta ketý qajet. Sebebi, bul tomda Buryndyq, Qasym, Haqnazar handardyń basshylyǵymen júrgizilgen qazaqtardyń is-áreketteri, 1549 jyly Pýa-ı Hatýn túbinde túrkimendermen urysy sóz bolady.

Shyǵys qoljazbalaryn óz tilderine aýdaryp, bastyryp shyǵarý Eýropanyń biraz elderinde ǵylymı qyzmettiń dástúrli baǵytyna aınaldy. 1898 jyly I.Markvarttyń (1864-1930 j.) “Kóne túrik jazba­lary­nyń hronologııasy”, XX ǵasyr­dyń 20-jyldarynda V.Bangtyń (1869-1939 j.) “Berlın ınstıtýtyndaǵy túrkilik jazbalar” degen eńbekteri de jarııalandy. 1935 j. nemis ǵalymy E.Henısh XIII ǵasyrdaǵy “Mońǵol-ýn nıýcha tobchan” degen mońǵol máde­nıetiniń qundy eńbegin nemis tiline aýdaryp shyqty. Ol Ortalyq Azııadaǵy túrki taıpalary tarıhynyń da mańyzdy derekkózi bolyp ta­by­lady. Onda Shyńǵyshannyń naıman­dar, kıreıtter, onǵyttar, uıǵyrlar men qarlyqtardy baǵyndyrýy táptish­telip baıandalady.

1939 jyly A.Saýer arab saıahat­shysy Abý Dýlaftyń Qytaı men Úndistanǵa jasaǵan saparynyń jol­jazbalaryn – “Rısalaryn” nemis tilinde jarııalady. Onda da qımaqtar, oǵyzdar, qarlyqtar, chigilder jáne basqa da taıpalardyń sharýashylyǵy, dinı senimi, turmysy týraly maǵlumattar kezdesedi.

Jalpy alǵanda, shyǵystyq qoljazba­lar batys elderinde túgelge jýyq esepke alyndy. Osydan júz jyldaı buryn (1897-1914 jyldar aralyǵynda) Germa­nııa­da “Shyǵys bıblıografııasy” daıyn­daldy, oǵan qytaı, parsy, arab ǵalymdarynyń Ortalyq Azııaǵa qatysty eńbekteri endi.

Bul sekildi bizge úlgi bolarlyq batys úrdisinen uǵatynymyz, birinshiden, shet elderde mádenı muralardy jınastyrý, dúnıejúzilik órkenıet jetistikterin ult múddesine paıdalanýdyń tym erte bastalǵandyǵy; ekinshiden, bul jumystyń júıeli de yjdaǵatty túrde eki ǵasyr boıy júrgizilip jatqandyǵy.

Bizde ondaı múmkindik táýelsizdikke qolymyz jetkennen keıin ǵana paıda bolyp otyr. Ásirese, basty nazar aýda­ratyn másele – shyǵys qoljazbalaryn túpnusqa kúıinde saqtap qoımaı, olardy óz tilderine aýdaryp bastyryp shyǵarýy. “Mádenı mura” baǵdarlamasynyń basty maqsaty – klassıkalyq ádebıet eskert­kishterin de, Qazaqstan týraly batys, shyǵys ǵalymdarynyń eńbekterin de qazaq tilinde sóıletip, oqyrmandarǵa usynýda ekendigin esten shyǵarmaý qajet. Iаǵnı, bizde qabyldanǵan “Mádenı mura” baǵdarlamasynyń jalpy mazmuny dúnıe­júzilik órkenıet tájirıbesimen tolyq sáıkes keledi.

Eýropalyq oı-pikirdiń túlegi Arıs­totel de, “marksızmniń úsh qaınar bula­ǵy” eseptelingen Kant, Feıerbah, Gegel de, Qazaqstan tarıhy men mádenıeti týraly mol maǵlumaty bar, ózindik paıymdaýǵa negizdelgen naqtyly eńbekter de qazaq tiline aýdarylyp, jınastyrylýy tıis. Olardy orys tilinde toptastyrý degen keıbir usynystar “Mádenı mura” baǵdarlamasynyń túp maqsatyn túsinbeýshilikten týyndaıdy. Sebebi, tarıhymyzda teńdesi joq bul joba aldaǵy jyldary memlekettik tilge tolyq kóshý baǵdarlamasymen tyǵyz baılanysty, tipti onyń alǵy — sharty bolyp eseptelinedi.

Kóńilde júrgen myna bir derekter de bizdi qatty qyzyqtyrady. M.Shoqaı Berlın ýnıversıtetiniń túrkitaný fakýltetin bitirgen, keıin osy oqý ornynda professorlyq qyzmet atqarǵan Iohan Bensıgpen aralas-quralasta bolǵan. Qazaq tilin jetik meńgergen nemis ǵalymy M.Shoqaı ólgennen keıin de onyń úıine, jubaıy Marııa Iаkovlevnaǵa kelip-ketip turǵan. Onyń qorynda da M.Shoqaı týraly derekter bolýy ábden yqtımal. Eń bastysy, I.Bensıg 1929 jyly Berlınde M.Jumabaevtyń nemis tilinde óleńder jınaǵyn bastyryp shyǵarǵan. Mundaı jádigerlikterdi de izdestirip, elimizge qaıtarý — paryz.

Garvard ýnıversıtetiniń (AQSh) kitaphanasyndaǵy L.Troskııdiń jeke qorynda da 30-jyldary Qazaqstanda oryn alǵan oqıǵalar týraly jazbalary bolýy múmkin. Sebebi, sol kezeńde Troskıı saıası jer aýdarylyp, Almatyda turǵan jáne ishki ister halyq komıssarıa­tynyń astyrtyn qujattaryna qaraǵanda, keıbir qazaq basshylary onymen qarym-qatynasta bolǵan. Keńes odaǵy terrı­torııa­synan shet elge jer aýǵanda Tros­kıı muraǵatty ózimen birge ala ketken.

Túrkııanyń muraǵattarynda Altyn Orda, keıingi kezeńdegi qazaq handarynyń hattary men basqa da joldaý qaǵazdary bar. Bul turǵydan túrik eliniń muraǵattary erekshe nazarǵa alynýǵa tıis.

Kóshim ESMAǴAMBETOV,
“Mádenı mura” memlekettik baǵdarlamasy 
“Muraǵat jáne kitaphana isi” seksııasynyń ǵylymı keńesshisi, 
tarıh ǵylymdarynyń doktory.

ALMATY.

17 shilde, 2004 jyl.