Ábilseıittiń Mońǵolııadaǵy inisi

Seısenbi, 8 qańtar 2013 0:10

Taıaýda bizdiń qolymyzǵa “Nar tulǵa”  atty kitap tústi.  Ony redak­sııaǵa ákep bergen   monǵolııalyq oralman  qandasymyz Beken Qaırat. Jınaq 2000 jyly  Ýlan-Batordaǵy “Dastan” baspasynan jaryq kórgen. Keıipkeri – shet jerde júrip halqymyzdyń dańqyn shyǵarǵan  alyp kúsh ıesi,  balýan  Baqyt  Odynaıuly.

Ol kim?

Seısenbi, 8 qańtar 2013 0:10

Taıaýda bizdiń qolymyzǵa “Nar tulǵa”  atty kitap tústi.  Ony redak­sııaǵa ákep bergen   monǵolııalyq oralman  qandasymyz Beken Qaırat. Jınaq 2000 jyly  Ýlan-Batordaǵy “Dastan” baspasynan jaryq kórgen. Keıipkeri – shet jerde júrip halqymyzdyń dańqyn shyǵarǵan  alyp kúsh ıesi,  balýan  Baqyt  Odynaıuly.

Ol kim?

Kitaptaǵy málimetterge qara­ǵanda  biz sóz etpek bolyp otyrǵan  qandasymyz  1954 jyly Mońǵo­lııanyń  Qobda aımaǵynda  dúnıege kelgen.  Ákesi Odynaı Ysqaquly sol  óńirdiń baıyrǵy qazaqtarynyń biri.  Sóz retine qaraı aıta keteıik,  kezinde  Choıbalsan sııaqty basshy bılik quryp turǵan kezde bul elde de  Keńes Odaǵyndaǵy 1937 jylǵy zobalańǵa uqsas saıası náýbet júrgen.  Sonda bolashaq balýannyń ákesi  osy qyzyl quıynǵa iligip,  odan ázer aman qalǵan.  Túrmeden aqtalyp shyǵyp, eline  aman-esen  qaıtyp kelgennen soń  ol kisi  qaq-soqpen ju­mysy joq tirlikke bet burady. Otbasyn qu­ryp  úılenip, tórt per­zent­­tiń  ákesi atanady. Ody­naı aqsaqal­dyń sol urpaqtarynyń  arasyn­daǵy úsh qyzdyń  ishindegi jalǵyz ul osy Baqyt eken.

Jas jetkinshektiń 60-70-shi jyldardaǵy ósý joldaryna úńilsek, onyń  ómirbaıanynyń  sol kezdegi  óziniń qurdastarynyń  tynys-tirshiligine  óte uqsas  ekenin baı­qaımyz. Iá, ol da bala bolǵan. Bala bolyp júrip,   О́lgıı qalasyndaǵy  orta mektepke oqýǵa barǵan. Sol jer­­de kúres pen voleıbolǵa erek­she qumartqan. Qyzyǵy sol,  sport­taǵy ózi qumartqan ekinshi sala,  vo­leıboldan ol tabyssyz da bolmaǵan. Oǵan onyń MHR-daǵy  1970 jylǵy  bes aımaq  oıynynda ozyp shyǵyp,  oqýshylardyń respýblıkalyq jarysyna  joldama alýy,  1973 jyly  Ýlan-Batordaǵy  qurylys tehnıkýmy qabyrǵasynda júrip el jasóspirimder  chempıonatyn­da  qola medal ıegeri atanýy anyq dálel. Biraq…  ıá,  biraq  osydan keıin Baqyt voleıboldy tastap, kúreske birjolata bet burady.  Oǵan sebep te joq emes edi. О́ıtkeni…

Mońǵolııada balýandyq báseke –  kúres óneri   qaı kezde de  erek­she  sıpatqa ıe. Bul sonaý  1206  jyly  uly qahan  Shyńǵyshandy  Kerýlenniń  keń jazyǵynda alǵash ret  han kótergen  toıdan bergi  týy jyǵylmaı kele jatqan úrdis.  Ańyz boıynsha sondaǵy básekede  ámir­shiniń inisi  Hasardyń  jaýyryny jerge tımegen   desedi. Mine,  osy oqıǵany  ózderine dem berýshi  rýh retinde qabyldaǵan  mońǵoldar  sodan bergi 800 jyl boıyna “Dan­shıg dolon Naadam” dep atalatyn alaman báıgeni úzbeı ótkizip keledi. HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde  halyqtyq respýblıka bolyp qu­rylǵan mońǵol eli  joǵarydaǵy ja­rysqa  burynǵydan da  erekshe  mán bere bildi.  Sonyń aıqyn belgisi  – jylyna bir ret ótetin  atalmysh básekedegi  jeńiske jetken adamǵa “Memlekettik pil”, “Memlekettik lashyn” ataqtarynyń beriletindigi edi. 1940 jyldan bastap res­pýblıkalyq ol dý-dodaǵa  Baıan-О́l­gıı qazaqtary da qatysa bastaǵan.  Sonyń nátıjesinde  1946 jyly  Ábdiqajy  degen qandasymyz “Memlekettik pil”, al 1949 jáne 1951 jyldary  Qojaqapan   atty  alyp kúsh ıesi “Memlekettik lashyn”  ataqtaryna ıe bolǵan.  Aldyńǵy tolqyn aǵalarynyń osyndaı eren erligin  jastaıynan jadyna  toqyp ósken  Baqyttyń  kúres ónerine  bet burmaýy múmkin emes edi.

On bes jasynan bastap ortaǵa shyqqan  ol aldymen  Mońǵolııa astanasyndaǵy ja­rys­ta  kózge túsedi. Bul 1974 jyl edi.  Son­da­ǵy qarasha aıyn­da Baqyt Ýlan-Bator qalalyq  jas­tar chempıona­tyn­da erkin kúresten 87 kg. salmaq dárejesi boıyn­sha  jeńimpaz atanyp, altyn medal alsa, 1975 jylǵy res­­pýblıkalyq báse­kede taǵy da birinshi oryn­ǵa shyǵyp,  dańq bıi­ginen tabylady.  Osy­dan keıin  1976 jylǵy  aımaqtyq jarystyń  altyn júldesin je­ńip alǵan ol  Koreıa, Qytaıdaǵy dodalarda da  aıdarynan jel ese otyryp,  1980 jylǵy  Máskeý olımpıa­da­synan  jarq etip kórinedi.

“Nar tulǵa” jına­ǵyndaǵy derekterge  zer salyp otyrǵanda  biz 1981-1986 jyldar  monǵolııalyq qazaq balýanynyń naǵyz juldyzdy sátterge toly  ómir kezeńi ekenin baıqaımyz. Oǵan  Baqyt Ody­naı­uly­nyń osy ýaqyttar aralyǵynda  halyqaralyq arenadan  kórine bilip,  1981 jyly  AQSh-tyń  Tolıdo qalasynda ótken  bes qurlyq balýandarynyń dúnıejúzilik kýbogy jolyndaǵy  básekede qola medal,  1983 jylǵy álem  chempıonatynda  kúmis,  al 1985 jylǵy dál osyndaı  dúnıejúzilik synda  kishi qola medal alyp,  1986 jylǵy Máskeýde ótken  “Izgi nıet oıyndary”   atty  álemdik dodada 4-shi   orynnan kórinýi  anyq dálel.  Buǵan qosa … ıá, buǵan qosa jolbarys júrekti  qazaq jigitiniń  MHR-dyń  joǵaryda  biz sóz etken  “Danshıg dolon Naadam” atty  eń úlken ulttyq jarysynda   bulshyq eti besikteı, keýdesi esikteı nebir alyp monǵol balýandaryn jerge qaratyp, olar­dan  1981, 1982 jáne 1983 jyldarǵy “Memlekettik lashyn” ataǵyn úsh ret jeńip alatyny da  mine,  sol kez.

Osy arada: “Mońǵolııadaǵy  bá­sekelerdi  bylaı qoıǵanda  álemniń  Koreıa, AQSh,  Vengrııa, Bolgarııa, Aýǵanstan, Rýmynııa, Arabııa, Qytaı, Polsha, Reseı sııaqty  elderindegi halyqaralyq jarystarǵa qatysyp,  80-ge jýyq  medalǵa ıe bolǵan bul qanda­sy­myzdy  Qazaq­stan  táýelsizdik alǵanǵa deıin  bizdiń elimizdiń adamdary  bildi me?”– degen suraq týady. “Iá, bilgen. Biraq  odan  óte az ǵana jandar habardar bolǵan”,– dep jaýap berer  edik biz bul saýalǵa.  Kitaptaǵy derekterge qaraǵanda olar  kınorejısser Sultan   Qojyqov pen  balýan  Ábilseıit Aıhanov eken.

– 1981 jyly,– deıdi  “Nar  tulǵa” kitabyndaǵy  suhbatta  Baqyt Odynaıuly,–  Grýzııa astanasy  Tbılısıde ótken halyqaralyq  jarysqa qatystym. Qonaq úıge meni   shashy da,  murty da  býryl tartqan  jigit aǵasy izdep keldi.  Kilem  ústindegi kúresimdi  kórip, qazaq balasy ekenimdi bilgen soń  taǵaty qalmaı  jetken beti eken. “Aı, baýy­rym-aı! Balýanym-aı! Baty­rym-aı! Monǵolııada da dań bir apaıtós azamatymyz bar eken ǵoı! Sony endi  ǵana bilip, ózińdi  bir qushaqtaıyn dep keldim qaraǵym.  Basqa sharýam joq. Kelshi,  betińnen súıeıin, aınalaıyn!”–  dep  aǵynan jaryldy ol kisi.  Ázilqoı,  áńgimeshil adam eken. Kóp sóılestik. Keterinde  Sultan aǵa: “Qyz Jibek”  fılmi arqyly  álemge qazaqtyń qyzynyń qandaı ekenin  tanyttym.  Endigi armanym  Qajymuqan sııaqty  alyp kúsh ıesi arqyly  dúnıejúzi­ne  halqymyzdyń  atan jilik, aı múıiz uldaryn  máshhúr etý. Bul kıno­len­tanyń alǵashqy ázirlikteri  bastalyp ta ketti.  Sen, baýyrym,  múmkindigin bolsa osy fılmge qatys. Elińe barǵan soń oılanyp, bizge  jaýabyń­dy ber”,– degen edi.  Biraq asyl aǵanyń  ótinishin oryndaı almadym.  Sport  komıteti basshylary  ol kezderi bizdi  aldy-artymyzǵa qa­raýǵa múmkindik bermeı,  jarys­tan jarysqa, básekeden básekege qosty da otyrdy emes pe.

Baqyt Odynaıulynyń  Qazaq­stan táýelsizdik alǵanǵa deıingi  ejel­gi atamekeni tarapynan ekinshi bir kez­desken adamy  ol áıgili balýan  Ábil­­­­seıit Aıhanov eken.  Jas kezi­nen bastap bul aǵasynyń esimine  syrt­­taı qanyq ol ózi armandap júr­gen osy alyp kúsh ıesimen  alǵash ret  1983 jyly  Ýkraınada  júzdesedi.

– Ol ýaqyt Kıevte erkin kú­resten dúnıejúzilik HHII chempıonat ótip jatqan kez edi,– dep eske alady  Baqyt joǵa­ry­daǵy  júz­desý týraly. –  Álemniń 25 elinen 150 balýan  bas qosqan osy dúbirli dodaǵa tóreshi ári  qurmetti qonaq retinde  keńestik Qazaqstannan  Ábilseıit aǵamyz da shaqyrylǵan eken.  Meniń   qazaq ekenimdi estip, taýdaı bo­lyp  jetip kelmesi bar ma. “Seniń mońǵolyń  nıeti durys halyq eken, – dedi ol kisi sonda áńgime­lesip otyryp.–  Betińnen qaq­paı,  boıyńdaǵy bar qabiletińdi baǵalaǵan,  sóıtip álemdik báseke­de beldesýge bóget jasamaı, jaǵdaı týǵyzǵan  bul eldi syılap  ót, baýyrym!”  Sol sózdi men umyt­paı kelemin.   Ol  kúni búginge deıin jadymda.

Baqyt osydan keıin Ábilseıit aǵasymen  1986 jyly Aýǵanstan astanasy  Kabýlda  kezdesedi.  Bul ýaqyt Ábekeńniń  osy elde   aýǵan balýandaryn jattyqtyryp júr­gen kezi edi. Al  Baqyt Odynaı­uly bolsa Kabýlǵa  Aýǵanstan­daǵy sáýir tóńkerisiniń  segiz jyl tolýyna oraı uıymdastyrylǵan halyqaralyq  básekede Mońǵolııa komandasy atynan barǵan bola­tyn. Sol saparynda ol  óz sal­maǵy boıynsha birinshi orynǵa shyǵyp, altynnan alqa taǵady. Ábilseıit aǵasy sonda bul me­daldy ózi alǵandaı qýanyp,  inisin  qushaǵyna qysady.  Báseke ótip jatqan kúnderi  atalmysh elde taǵy bir tóńkeris jasalady.  Babrak Karmaldyń úkimeti qulap, Nadjıbýlla bılik basyna  keledi. Ábekeń  sonda  atys-shabysqa toly qala ishindegi qaýipke qaramaı, Baqyt inisin  áýejaıǵa deıin shyǵaryp salyp, ózi Kabýlda qala beredi.

Ábilseıit Aıhanov pen  Baqyt Odynaıulynyń úshinshi kezdesýi   1992 jyly Almatyda bolady.  Bul kez elimizdiń táýelsizdik alyp, álemniń túkpir túkpirindegi qandas­tarymyz qazaqtyń  Dúnıe­júzilik birinshi quryltaıyna  jı­nalyp jatqan ýaqyty edi. Sol  kel­gen saparynda Baqyt Ábe­keń­men qol ustasa júrip, Túrkis­tan qalasyn­daǵy Qoja Ahmet Iаsaýı mazara­tyna  taǵzym etip, Ordaba­sy aýda­nyndaǵy Qajy­muqan ba­basynyń basyna baryp quran oqıdy.

“Nar tulǵa” kitabynda  baıqa­latyn  bir jáıt Baqyt Odynaı­ulynyń balýan Ábilseıit Aıha­novty  erekshe qadirlep, ony ózine  aǵa tutatyndyǵy. Keńestik  zamanda kúrestegi joly  asa aýyr bolǵan Ábekeńniń  sol qıyndyq­tardyń bárine moıymaı,  óziniń azamattyq bolmysyn saqtap  qalǵandyǵyn ol óziniń úlgi tutar aǵasynyń  ómirdegi  eń úlken erligi dep biledi. Iá,  bul rasynda da solaı.  Bolǵan iske  bolattaı berik bolmaı, borkemiktik tany­typ, ózi de, isi  de joq bolyp ketken  azamattar  bizde qanshama.

Mońǵol jurty  balýan degen­de ishken asyn jerge qoıatyn ha­lyq. Kúshti, batyl, batyr jigit­ter­di olar erekshe pir tutady. Mun­daı minez, basqa ulttan  kóp kezdese bermeıtinin aıtady bile­tinder. Nege deseńiz: “Balýan adam úıge kelse  rýh kóteriledi”,– dep yrymdaıdy eken olar.  Balala­ryna: “Balýan bol! ” – dep bata beretin de  mine, sol mońǵoldar. Osyndaı eldiń, osyndaı halyq­tyń  arasynda júrip  dańq tuǵy­ryna kóterilgen  Baqyt  Odynaı­uly da  ońaı adam emes sekildi. Kitaptan biz, mine, osyndaı oı túıdik.

Janbolat ÁLIHANULY (Aýpbaev),
“Egemen Qazaqstan”.

Astana.

31 shilde 2002 jyl