Bul týraly Almatyda «Almaty – alma ortalyǵy: ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne mádenı keleshegi» atty halyqaralyq forýmda aıtyldy. Forýmnyń plenarlyq sessııalarynyń arasynda germanııalyq ekolog Peter Chesselman myrzamen áńgimelesken edik. Ol álemdik qaýymdastyqtyń alma jemisin býdandastyrýǵa kóńil bólýiniń sońy onyń formasyna ǵana áser etkenin aıtty. Iаǵnı, qazirgi alma bıznesindegi trendtiń ólshemimen qaraǵanda, onyń dámi men ıisi ekinshi orynǵa ysyrylyp, saqtalý formasyna ǵana basymdyq berile bastaǵan.
«Men ekolog retinde Qazaqstanda ósirilgen almaǵa, onyń dámine basymdyq berer edim. Sebebi KSRO kezinde qyzmet babymen Máskeýge, Almatyǵa jıi keletin ákem ózimen birge úıge aport almasyn ákeletin. Kásibı maman retinde Qazaqstannyń aportyn birde-bir almamen teńestire almaımyn. Qazaqstannyń Alataýy Reseıdiń ormandy alqaptarynda ósken almanyń Sıvers dep atalatyn surpynyń baǵyn ashqanyn, teńiz deńgeıinen 950-1200 metr bıiktikte ǵana ol ózgeshe forma men dámge ıe bolǵanyn, keıin aport atanǵanynan habarymyz bar. Sońǵy jyldary almanyń bul túri óziniń bastapqy formasynan aıyrylyp qaldy. Sol sebepti ony býdandastyrmaı, taza saqtap qalsańyzdar ǵana dámi ózgeshe jemis túrimen erekshelene alasyzdar», deıdi Peter Chesselman.
P.Chesselmannyń sózinen uqqanymyz, álemniń yqylasy Almatynyń almasyna aýyp tur. Al biz sol almany joǵaltyp alýdyń aldynda turmyz. Genetık ǵalymdardyń «Nature Communications» jýrnalynda jarııalanǵan zertteýleri de «Malus domestica» atty alma surpy bizdiń elimizden taraǵanyn dáleldeıdi. Almanyń otany – Almatydaǵy jabaıy alma aǵashy. 1793 jyly oǵan alǵash sıpattama bergen Reseı botanıgi Iogann Sıverstiń qurmetine «Sıvers almasy» (Malus siversii) degen ataý aldy.
Sońǵy jyldary qoǵamda «aport degradasııasy» degen áńgimeler jıi aıtylyp júr. Álemniń tańdaıy jeýge asyq ataqty aporttyń kóz aldymyzda maıdalanyp ketýine ekologııanyń túk te qatysy joq kórinedi. Oǵan tek adam faktory ǵana kináli.
Qazaqstan jemis-jıdek sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkeri Balnur Qabylbekova aporttyń sortqa bólinbeıtinin, tek qana formasymen erekshelenetinin aıtty. 1990 jyldary Almaty qaltalylarynyń taý bókterin «jaýlap» alýy aporttyń syrtqy formasyna, kóleminiń usaqtalyp ketýine tikeleı yqpal etti. Tipti sońǵy jıyrma jyldyqta onyń burqyraǵan hosh ıisi de joıyla bastaǵan.
«Aporttyń degradasııasyna adam faktory ǵana kináli. Ony qalypqa keltirý úshin Alataýdyń teńiz deńgeıinen 900-1200 metr joǵary turǵan bókterinde aport ósetin beldeýdegi alqaptardy, jer telimderin memleket ıeligine qaıtaryp alý kerek. Biz bul máseleni aıtyp Prezıdent Ákimshiligine, Úkimetke hat jazdyq. Ázirge nátıje joq», deıdi Balnur Qabylbekova.
Sońǵy birer jylda Qazaqstanda ósetin aport túri men dámine qaraı erekshelene bastapty. Osydan birneshe jyl buryn ınstıtýt ǵalymdary Shyǵys Qazaqstannyń Tarbaǵataı taýlarynda ósip turǵan almanyń «Sıvers» surypynyń birneshe túbin alyp, ony aport almasymen býdandastyrdy. Instıtýt osy alqapty analyq baq retinde saqtap, ony kóshet retinde kóbeıtýge nıettenip otyr eken. «Bul áreketter aporttyń qaıta qalypqa kelýine tek mýltıplıkatıvti ǵana áser etedi. Naǵyz aport joǵaryda aıtyp ótkendeı Alataýdyń bókterindegi aport ósetin beldeýdi memleket ıeligine qaıtaryp alǵanda ǵana qalypqa keledi. Oǵan ǵalymdardyń quzireti jetpeıdi», deıdi B.Qabylbekova.
Asyldyń synyǵyndaı jurnaǵy ǵana qalǵan Almatynyń aportynyń «syrtqy qarsylastary» kóbeıip ketkenin kásipker Marǵulan Seısembaev ta aıtty. El ishinde «alma magnaty» atanyp ketken kásipker birneshe jyldan beri Alataýdyń eteginde alma ósirip keledi. Kásipkerdiń aıtýynsha, naǵyz tabıǵı, kún sáýlesi men taýdyń salqyn aýasyn sińirip ósken almany ósirýdiń quny da qymbat. Jasandy jylyjaı men tabıǵı emes jaryq, jylý aporttyń tabıǵatymen múldem úılespeıdi eken. Osy jáne basqa faktorlardy tizip, aldymyzǵa jaıyp salǵan kásipker alma eksportynyń áleýetin tıisinshe paıdalana almaı otyrǵanymyzǵa qynjyldy. Soǵan qaramastan alma bıznesi sońǵy jyldary kenjelep bolsa da damyp keledi eken. Biraq buǵan kásipkerler men memleket tarapynan bıznes kózi dep qaraý beleń alyp tur. Eń bastysy, adamdardyń áleýmettik jaǵdaıy, tólem qabiletiniń syn kótermeıtini aportymyzdyń ishki naryqtaǵy tynysyn taryltqany anyq.
Máselen, belgili kásipker 2018 jyly almanyń naryqtaǵy baǵasy 1 kıloǵa 240 teńge bolǵanyn aıtyp ótti. Bul – syrttan kelgen ımport alma quny. Al qazaqstandyq aporttyń el ishindegi baǵasy 300-350 teńgeniń aınalasynda turaqtaǵan. 2018 jyly Reseıge 1 kılo almany 320 teńgeden eksporttaǵan. Al reseılikter qazaqtar ósirgen almanyń kelisin 350-400 teńgeden satyp alýǵa daıyn otyr eken.
«Reseılikter baǵasyna qaramaı dámdi, ekologııalyq jaǵynan taza alma eksporttaýdy suraıdy. Biz bul suranysty oryndaımyz. Al qazaqstandyqtar arzan alma izdeıdi. О́nimdi arzan baǵada usynýǵa bizdiń shamamyz kelmeıdi. Almatynyń dúkenderi men bazarlaryndaǵy quny 250-300 teńgeden aspaıtyn almalar Qytaı men Polshadan kelip jatyr. Demek Qazaqstanda almanyń baǵy halyqtyń ekonomıkalyq jaǵdaıy jaqsarǵanda ǵana «janady». Sol kezde ǵana qazaqstandyqtar baǵasyna qaramaı ekologııalyq taza ónimderdi satyp ala bastaıdy. Bul – ýaqyttyń enshisindegi másele», dep sózin túıindedi M.Seısembaev.
Halyqaralyq forým bolǵandyqtan sheteldik alma eksporterlerine de ósirgen ónimderin tanystyrýǵa, jarnamalaýǵa múmkindik berildi. Italııadan kelgen alma ósirýshi Kart Vernt sońǵy on jylda Italııa álemdegi eń iri alma eksporttaýshylardyń qataryna qosylǵanyn tilge tıek etti. Onyń paıymdaýynsha, munyń eshqandaı qupııasy joq. Hımııalyq qospalardan bas tartyp, tek organıkalyq tyńaıtqyshtarǵa basymdyq berilse bolǵany. «Almasymen maqtana alatyn kez kelgen memleket óz ónimderin bizdiń jerde ósken almanyń dámimen salystyrady. Qazir Italııa ishki naryqty emes, syrt elderdi de qamtamasyz etetin deńgeıge kóterildi», dedi K.Vernt.
Odan ári Vernt myrza Italııada jer tapshylyǵynan vertıkaldy jylyjaı damyp kele jatqanyn jetkizdi. Mundaı jylyjaıda alma aǵashtaryn bıik úılerdiń shatyryna da egýge jáne odan mol ónim alýǵa múmkindik bar eken. «Bul rette bizge ǵylym kómekke keldi. Qazir uzyndyǵy 1,5 metrden aspaıtyn almadan bir maýsymda 80-100 kılo ónim alýǵa bolady. Mundaı tájirıbeni sizdermen bólisýge daıynbyz», dedi K.Vernt myrza.
Aıta ketý kerek, bul sharany Qazaqstannyń tabıǵatty saqtaý jónindegi eko-qozǵalysynyń belsendisi, qoǵam qaıratkeri Ajar Jandosova uıymdastyrdy. Forým «ALMA – Apple» qalalyq qoǵamdyq bastamasy aıasynda ótti. Jıyn Almatynyń alma qalasy retindegi burynǵy dańqyn dáriptep, qaıta jandandyrý maqsatynda jyl saıyn ótkizilip keledi.
ALMATY
