Túrkistan qalasynda qazaqtyń 21 hany men ózge de tulǵalar jerlengeni tarıhtan belgili. Áziret sultan mazary janynda handardyń áskerı beketi retinde paıdalanylǵan ǵımarat áli kúnge deıin saqtalǵan.
«Qazaq handyǵynyń kýási bolǵan osy syndy ǵımarattardy qalpyna keltirý ýaqyt kúttirmeıtin másele» dep sózin túıindegen bolatyn sol kezde Q.Aıtahanov.
Sonymen, qazaq handary murajaıynyń qajettiligin ókimet sezindi. Túrkistan qalasyna degen yqylastyń deńgeıine qarap, onyń qurylysy qarjydan kende bolyp qalmaıtynyn ishteı sezesiń. Bizdiń búgingi aıtpaǵymyz, murajaıǵa qoıylatyn jádigerler jaıynda bolmaq. Sebebi jańadan salynǵaly otyrǵan murajaıdy ózgelerden erekshelendirip turatyn faktor da sol jádigerlerge qatysty bolmaq. Eger, ony búgingi saıasatpen qabystyrsaq, máseleniń mánisin jeńildetip alamyz. Handar murajaıyna tek qazaq handaryna tıesili buıymdarǵa ǵana oryn berilýi kerek. О́zge dúnıe – artyq.
Endeshe, el kóleminde, tipti halyqaralyq deńgeıde handardyń artynda qalǵan buıymdarǵa suraý salatyn kez keldi. Sebebi qazaq hanynyń alaqanynyń izi qalǵan kez kelgen buıym qazaqtan ózge ult úshin soqyr tıyndyq da quny joq, tek qana shań basyp turǵan murajaı jádigeri ǵana bolmaq. Al biz úshin ol – tarıh!
Sondyqtan elimizdiń syrt elderdegi dıplomatııalyq ókilderi arqyly shetelderdiń murajaılarynda turǵan jádigerlerdiń kóshirmesin, qajet bolsa ózin elge aldyratyn kez keldi.
Endi qolymyzda ne bar?
Sony ret-retimen baıandap shyǵaıyq. 2007 jyly el ishinen Abylaı hannyń zerli shapany tabylǵanda oǵan eleń etpegen qazaq balasy qalmady. Qazir ol elordadaǵy Ulttyq murajaıdyń tórinde tur. Sol shamada Ońtústik Qazaqstan oblysynan tabylǵan Kenesary hannyń qaıqy qylyshy da qazir astanadaǵy murajaıda. Qylyshty Kenesarynyń urpaǵy Ázimhan Kenesarın tapsyrǵan. О́tken ǵasyrdyń otyzynshy jyldardaǵy qýǵyn-súrgin qurbanyna aınalyp, atylyp ketken Ázimhan aqsaqal qundy jádigerdi 1931 jyly Shymkenttegi murajaıǵa tapsyryp úlgerdi. Qylyshty tirkeý kitapshasynda: «152.8-VI-1931. Podarok vnýka K. Kasymova – Azymhana Kenesarına. Sablıa, prınadlejashaıa sýltaný Kenesary Kasymový. Krıvaıa, s nojnymı ız kojı, rýkoıatka ız kostı. Materıal jelezo. Dlına lezvııa 70 sm. Dlına rýkoıatkı 15 sm. Staraıa, rjavaıa» dep jazylǵan. Muny qazaqshalasaq, qaıqy qylyshtyń qynaby teriden jasalǵan. Súıekten jasalǵan sabynyń uzyndyǵy – 15 sm, al temir júzi – 70 sm. Árıne, ýaqyt óz degenin istep, jádiger tozyńqyrap, tat basqan. Jazýshy, dramatýrg, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń ıegeri Dýman Ramazan muny Ázimhan Kenesarınniń qyzy Napýsa ájemen áńgimeleskennen keıin anyqtady. «Kenesary ordasyndaǵy syıly adamdar men áskerbasylar qyzyl qynapty qylysh asynǵan. Endeshe, Kenesarynyń qyzyl qynapty qylysh ustaýy tarıhı shyndyqqa bir taban jaqyndaı túsetin sııaqty.
Abylaı hannyń Qytaı bıleýshilerimen aradaǵy hattarynyń túpnusqasy Beıjiń murajaılarynda saqtaýly tur. Onyń kóshirmeleriniń aldy elge jetti. Sol kóshirmeler de murajaıdyń tórinen oryn alýy tıis.
Biz, tarıhyn túgendeı almaı júrgen taǵdyrly ultpyz. Tipti, arysyn bylaı qoıǵanda, qazaqtyń sońǵy hany Kenesarynyń ómirdegi beınesiniń qandaı bolǵanyn bilmeımiz.
Qazaqtyń el bastaǵan, sóz bastaǵan kósemderine tıesili jádigerler qaıda ketti degen másele biz úshin ǵana emes, bizdiń urpaqtarymyz úshin kerek. Sebebi ol sóz ustaǵan, el bılegen ardaqtylarymyzdyń kózi. Biz ony kózimizdiń qarashyǵyndaı qorǵap, saqtaýymyz kerek edi. Saqtaı almadyq. «Olar qaıda? Qandaı jolmen shetel asyp ketti?» degen máseleniń ózi qazyp zertteýdi qajetsinetin taqyryp. Ol úshin bireýdi kinálaý búgin kesh. Biraq kúni erteń ashylǵaly otyrǵan murajaıǵa ne qoıamyz?
Qolda bar jádigerlerdi sanasaq, eki-úsh buıymnan keıin saýsaǵymyz búgilmeı qalady. Al ony sýretpen taǵy toltyra almaısyń. Sol sebepti suraý salaıyq. Qolymyzǵa shyraq alyp júrip izdeıik. Handarymyzdyń kózi tirisinde qolmen ustaǵan buıymdaryn elge aldyraıyq.
Túrkistandaǵy Taıqazan elge jetkende – tarıhymyz túgeldengendeı kúı keshtik. Onyń qaqpaǵy syrt elde qalǵanyn keıingi urpaq bile bermeıdi. Al qazaqta qazannyń qaqpaǵyn ashyq qaldyrý jaman yrym. Endeshe, handardyń ustaǵan buıymdaryn túgendeýdi sol qaqpaqty elge aldyrýdan bastasaq pa deımiz. Sebebi taıqazan 1934 jyly EKSPO kórmesi úshin ýaqytsha Reseıge aldyryldy da qalyp qoıdy. Demek, Reseı taraby ony menshikteı almaıdy. Oǵan 1934 jyly qazandy ýaqytsha aldyrylǵanyn dáleldeıtin qujat kýá. Sonan soń 2015 jyly Rımnen óte erte zamanda ómir súrgen sýretshiniń aq boz atty kartınasyn qazaq tarıhyna qatysy joq dep eshkim aıta almaıdy.
El ishinde de, syrt elderde de qazaq handaryna qatysty buıymdar jeterlik. Ony túgendeýge keıde nıet, keıde qarjy jetpeı jatqany ras. Mysaly, Abylaıdy han kótergen aq kıizdiń qyryqqa bólingen týyrlyǵy kúni búginge deıin urpaqtarynyń qolynda bar degendi jıi estımiz. Mysaly, ótken jyly áleýmettik jelilerde batys elderi murajaılarynda saqtaýly turǵan Táýke hannyń dýlyǵasyna qatysty derekter paıda boldy. Biraq oǵan memleket tarapynan da, tarıhshylar tarapynan da nazar aýdarylmady. Umyt qaldy.
Muraǵat saıasatyn tarıhtan bólip-jarýǵa bolmaıdy. Ol memlekettik saıasattyń kúre tamyryna qan júgirtip turatyn kúsh bolýy kerek. Qazaq tarıhyn handar tarıhynan bólip-jaryp qaraý ábestik bolar edi.
Sondyqtan handarymyzdyń artynda qalǵan buıymdardy izdep, elge aldyryp, Handar murajaıynyń tóri arqyly qoǵamnyń nazaryna usyný bizge syn bolmaq.
...Múmkin, qazaq tarıhyna kelgende qalǵyp ketýge jol bermeıtin kúshti biz sol murajaıdan, onyń jádigerlerinen tabarmyz.
ALMATY
