Qarapaıym halyq ta, sarapshylar da bul jańalyqty qyzyǵa qabyldap, qyzý talqylaýǵa birden kiristi. Prezıdenttiń tapsyrmasyn is júzine asyrýǵa múmkindik bar ma? Bul baspana qurylysy naryǵyna áser etpeı me? Osy tektes saýaldar tóńireginde túrli pikir aıtyla bastady.
Belgili ekonomıst Jankeldi Shymshyqovtyń paıymdaýynsha, zeınetaqy jınaǵyndaǵy aqshany azamattardyń baspana alýyna nemese oqýǵa paıdalanýyna yńǵaıly jaǵdaı jasaýǵa bolady.
– Birinshiden, azamattardyń zeınetaqy jınaǵyndaǵy aqshasy – onyń óziniń aqshasy, menshigindegi qarjysy. О́z aqshasyn ózine baspana satyp alýǵa, ne bolmasa bilim alýǵa paıdalanýǵa túptep kelgende tolyq moraldyq quqy bar. Úkimet Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy mıllıardtaǵan qarjyny osyǵan deıin tıimdi paıdalana almady. Tıimsiz aktıvterge saldy, kóbeıte almady. Azamattardyń nesibesi emes, óziniń qarjy kózine aınaldyrdy deýge bolady. Ázerbaıjannyń halyqaralyq bankine 71 mıllıard teńge salynyp, artynsha ol bank bankrot bolyp, onyń arty úlken daýǵa ulasqanyn, birneshe paıyz mólsherlememen artyǵymen qaıtaryp alamyz degen aqshany jaı qaıtaryp alýdyń ózi muń bolǵanyn bilemiz. Onyń ústine, ınflıasııa da zeınetaqy jınaǵyndaǵy qarjyǵa keri áserin tıgizýde. Máselen, byltyr ınflıasııa kórsetkishi 5,3 paıyzdy qurady. Osyndaı oqıǵalardyń saldarynan ýaqyt ótken saıyn halyqtyń Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna degen senimi azaıyp ketti, – deıdi sarapshy.
Ekonomıst aıtqandaı, zeınetaqy qoryna aqsha aýdarylǵanda azamattar «qartaıǵanda alatyn nesibem» dep úmittenbeıdi. Áıteýir, jumys berýshi aýdarǵannan keıin amaldyń joqtyǵynan kónedi nemese bankten nesıe alǵanda anyqtama tapsyrýǵa kerek bolar dep oılaıdy. «Zeınet jasyna jetkende aıdalada qalmaımyz ba?» degen qorqynysh bar halyqtyń oıynda. Sondyqtan úı alýǵa nemese bilim alýǵa kerek ekenin dáleldegen azamattarǵa zeınetaqy jınaǵyndaǵy aqshasynyń bir bóligin bergen durys.
– Biraq jınaǵyndaǵy qarajat mólsheri úı satyp alýǵa jetetin adam óte az. BJZQ-nyń 10 mıllıon 500 myńǵa jýyq salymshysynyń basym bóliginiń jınaǵany 1 mıllıon teńgege jetpeıdi. Salymy 10 mıllıon teńgege jetken azamattardyń qatary 100 myńnan sál ǵana asady eken. Osy 100 myń adamnan basqalardyń qarajaty Nur-Sultan, Almaty sııaqty iri qalalardan baspanany basy bútin satyp alýǵa jetpeıdi, – deıdi sarapshy.
Ekonomıst týyndaýy múmkin taǵy bir problemany halyqtyń mentalıtetimen baılanystyrdy. Onyń sózine qaraǵanda, «barynda batyp ishkendi» jón kóretinder de az emes. Zeınetaqy jınaǵyndaǵy az qarajatyn orynsyz jumsap jiberýshiler kóbeıýi de ábden múmkin. Sol úshin Prezıdenttiń tapsyrmasyn óte muqııat qarastyryp, halyqqa barynsha tıimdi jolmen júzege asyrǵan jón.
– Máseleniń eki jaǵy bar. Bir jaǵynan halyqtyń óz qarajatyn óz ıgiligine paıdalanýyna jaǵdaı jasaý kerek. Ekinshi jaǵynan, halyqty qarajatyn orynsyz paıdalanýdan shekteý kerek, – deıdi J.Shymshyqov.
Qazir Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynda 10 trıllıon teńgeden astam qarjy bar. Qarjynyń bir bóligin turǵyn úı naryǵyna baǵyttaǵanymen, qurylys naryǵyna áser ete qoımaıdy dep sanaıdy ekonomıst.
– Qurylys naryǵyna yqpal etedi deý qıyn. Nege? Birinshiden, baspananyń baǵasy áýeli usynys shyǵyndaryna baılanysty. Úkimet baspana baǵasyn túsirgisi kelse, qurylys materıaldaryn, negizgi shıkizatty elimizde óndirip, qoldaný isin jolǵa qoıýy kerek. Keńes Odaǵy kezinde Qurylys ónerkásibi mınıstrligi degen arnaıy vedomstvo boldy. Sement, kirpish zaýyty sııaqty kóptegen kásiporyn osy mınıstrlikke qarady. Iri qalalardy aıtpaǵanda, aýdan ortalyqtarynda temir-beton zaýyty jumys istep turdy. Sol zaýyttardyń jumysy jandansa ǵana baspana baǵasyn arzandatýǵa múmkindik týady. Ekinshiden, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryndaǵy qarjynyń bir bóligi halyqtyń qolyna tıgennen baspana baǵasy qymbattap ketpeıdi dep oılaımyn. Sebebi joǵaryda aıtqanymyzdaı, iri qarajaty bar salymshy kóp emes. Qordan jınaq aqshanyń bári emes, bir bóligi ǵana bólinýi múmkin, – deıdi ekonomıst.
Zeınetaqy jınaǵynyń tabysy 2018 jyly 11,27 paıyz bolsa, ınflıasııa 5,3 paıyzdy qurady. Iаǵnı zeınetaqy jınaǵynyń jalpy tabysy 5,97 paıyz boldy.
