Elbasy Nursultan Nazarbaev ata-babanyń ańsarly jolyn ardaqtap, taǵdyrly tarıhymyzdy tarazylaı bilýdiń erek úlgisin kórsetýindeı-aq kórsetip keledi. Azattyqtyń túp bastaýynda-aq «Tarıh tolqynynda», bertinde «Mádenı mura» baǵdarlamalary, «Máńgilik el» ıdeıasy, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», endi mine «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalasy sanamyzdy sáýlelendire jelisin tartty. Keńinen tolǵaǵan tutas júıe kókjıegi barynsha keńeıe tústi. Osynyń bári Elbasymyzdyń elimizdiń myńdaǵan jyldar saǵymyna baılanǵan tarlan tarıhyn meılinshe tereń biletindigi men perzenttik sheksiz súıispenshiliginiń kórinisi der edik. Eldiń erteńi men keshegisi oı-sanasynan bir sátke de shyqpaıtynyn baıqaısyz. Aıtpaǵymyz – Elbasymyzdyń mynaý Uly dala men zańǵar shańyraqty halqyna, taǵdyrly tarıhyna degen sheksiz mahabbat, eren qurmeti atqa minip júrgen ózge azamattarǵa nege úlgi bolmasqa?! Dál qazir halyq degen taza tarıhqa ábden sýsap otyr. Jýrnalıstik saparmen ortalaryna barǵan shaqtarda shynaıy tarıh týrasynda áńgime órbite qalsaq, ynty-shyntysymen zeıin qoıyp, saýaldyń astyna alyp jatqany. Ásirese aıaq-qoldy buǵaýlaǵan otarlaý saıasatyna ilikpegen jastar jaǵy. Rýh degenimizdiń ózi aspanda qalyqtap kelip aǵashtyń basyna qonaqtaı salar qus emes qoı. Rýh degenimiz – adamnyń jan dúnıesin bútin baýrap baryp, shyńyraýdan sý tartqandaı tamyr-tamyryn kerneıtin, bederlenetin eren kúsh! Árkimdi erkinen tys áýeletip áketetin serippeli óshpes sezim. Sol sebepti de qaıran Ahań (Ahmet Baıtursynov): «Tarıh – sóz basy» degen edi! Sol esti sóz ǵasyrlar beldeýinde nendeı náýbet ushyrassa da atadan balaǵa mıras ulasyp jetti. О́shpes shejirege, eshkim bultara almas en-tańbamyzǵa aınaldy. О́tkenimizdi sabaqtaý barysynda qazir sonyń jemisin kórip te jatyrmyz.
Atalǵan maqalasynda Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev: «Tól tarıhyn biletin, baǵalaıtyn jáne maqtan etetin halyqtyń bolashaǵy zor bolady dep senemin. О́tkenin maqtan tutyp, búginin naqty baǵalaı bilý jáne bolashaqqa oń kózqaras tanytý – elimizdiń tabysty bolýynyń kepili degenimiz osy», dep shegelep berdi. Demek, halqymyzdyń ónegeli ómiri men erligin zerdeleý – kezek kúttirmeıtin dúnıe. Bilim oshaqtaryndaǵy tarıh pánderin búgingi kún talabyna saı ótkizý, oqýlyqtardy qaıta jazý, bilikti mamandardy daıyndaý tektes asa mándi mindetter alǵa qoıyldy. Endi ýaqyt uttyrsaq, eń aldymen halqymyzdyń esebi túgesiletinin esten shyǵarmasaq kerek. Jaltaqtaýdyń zamany ketken. Sebebi, ata tarıhyńdy taný – memlekettik sharýa! Kerek deseńiz, ulttyq qaýipsizdigimiz. Shekaramyzdy qalaı shegendesek, tarıhymyzdy sondaı bekemdep, bederleýge mindettimiz! Sonda ǵana syrttaǵy sáýegeıler qazaqtyń memlekettigi joq edi, saýaty joq, shekarasy buldyr degen syqyldy beıádep áńgimelerdi aıtpasa kerek! Elbasymyz kórsetip bergendeı, sonaý saqtardan bermen sabaqtasaq, baıyrǵy qazaq jerinde HV ǵasyrdyń ortasyna deıin kem degende 20 memleket ǵumyr keshipti. Buǵan endi álemniń apshysyn qýyrǵan túrki ımperııasy jáne Shyńǵys qaǵan men onyń urpaqtary negizdegen aıboz ımperııamyzdy qosyńyz! Endeshe sol Turan dalasynan shyǵyp Eýrazııa keńistigin erkin jaılaǵan, tórtkúl dúnıeni dúbirletken dańqty babalarymyzdyń jasampaz bastamalaryn jarqyn jalǵastyratyn mezgil jetti. Shet elderden tabylǵan tyń derekter men arheologııalyq qazbalar dáıektep otyrǵanyndaı, mynaý Uly daladaǵy etnostyq úrdister eń beri degende qola dáýirinen bastaý alǵan. Al bulardyń aýmaqtyq, ekonomıkalyq, saıası, dinı-mádenı, tildik, rýhanı ortaq keńistikterge ulasýy myńjyldyqtar boıy birneshe tarıhı dáýirler men kezeńder arqyly júzege asty. Saq, ǵun, úısin, qańly memleketteri, Túrik, Moǵol qaǵanattary, bergidegi Túrgesh, Oǵyz, Qarluq, Qımaq, Qıdan, Qypshaq, Altyn Orda, Aq Orda, Noǵaı Ordasy, Ábilqaıyr handyǵy, Moǵolstan memleketteri – bári de bizdiń babalarymyzdyń júreginiń túgi, bileginiń kúshimen qurylǵan.
Kóne turandyqtar álemde tuńǵysh metallýrg atanyp, temirdi ómirge ákelgen. Túz jylqysyn tizgindegen. Osydan keıin-aq eshkimge des bermeıtin joıqyn kúshke aınalǵan.Temir – sharýǵa salsań qural, jaýǵa salsań qarýǵa aınalǵan tus. Altynyńyzdan da baǵasy asyp túsken. Babalarymyz balalarynyń esimin Temir dep qoıǵan hám osy túbirden órbitken. Alyp Er Tońanyń qyzy Tomırıstiń de esimi Temir, parsylar Tomırıs dese, bizdiń QazMÝ-da dáris bergen oqytýshymyz Alma Qyraýbaeva qazaqqa jaqyndatpaq nıetpen Tumar dep órnektegen edi. Shyńǵys qaǵan Temirshi, Ámir Temirińiz Temir, sol sekildi sol dáýirlerdegi Toǵan-Temir, Toqaı-Temir, Tuǵlyq-Temir, Úz-Temir, Buqa-Temir, Esen-Temir syndy adam attarynan kóz aýdara almaısyz. Qazirge deıin halqymyz Temirǵalı, Temirjan, Temirhan, Temirbek, Temirtas syndy esimderdi balalaryna qasterleı qoıyp jatsa – munyń ózi tereń etnostyq birligimiz ben urpaq sabaqtastyǵyn aıqara aıǵaqtasa kerek-ti.
Esik qorǵanynan tabylǵan túrkilik hanzadanyń altyn kıimin alaıyq. Al endi tórt myńǵa tarta altyn áshekeılermen órnekteý úshin sol zamannyń tabıǵatymen qaraǵanda, qandaı tehnologııa, qanshalyqty óndiris pen qolynan óner tamǵan nendeı sheberler qajet edi degen oıǵa berilgende keýdeńizdi qýanysh oty laýlatyp jibereri bar! Aıshyqty beınelengen sol ań-qustaryńyzdyń Uly dalanyń uzyna boıynda samsap jatqandyǵyn qosyńyz buǵan endi. Ásirese kúmis tostaǵanshanyń syrtqy jaǵyna 26 tańbamen oıylyp, tól qarpimiz – syna jazýymen túsirilgen: «Aǵa saǵan (bul) oshaq! Bóten (jat el adamy), tizeńdi búk! Halyqta azyq-túlik (mol bolǵaı!) degen búgingi eldik ustanymyzben úndesken ańsarly asyl muratty sanaǵa sińirgen sátte babalar ulylyǵynyń aldynda myń qaıtara basyńyzdy ıesiz!
Tárizi, Uly dalanyń ulylyǵyn moıyndaý men parqyna jetý endi ǵana qolǵa alynǵandaı. Aqıqatty ar ustanatyn álemniń ozyq oıly ǵalymdary keshegi adamzatqa órkenıet taratqan turandyqtardyń tarıhyna keńinen den qoıyp otyr. Olardyń qatarynda AQSh, Anglııa, Germanııa, Qytaı, Reseı, Túrkııa, Ázerbaıjan, Vengrııa, Japonııa sekildi elder zor belsendilik tanytýda. Ásirese sońǵy kezeńde otandyq ǵalymdarymyz bul sharýaǵa jaltaqsyz kirise bastady. Bul rette Elbasy bastamasymen qurylǵan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń kesheginiń kemshin tustaryn tolyqtyrar tolymdy isterdiń basyn qaıyryp jatqandyn basa aıtqan abzal. Túrki áleminiń tutastyǵyn saqtap qalýdaǵy mańyzy orasan zor uly Talas quryltaıynyń, ıakı barsha Orta Azııa memleketteriniń túp tamyry – Arqa tósindegi Altyn Orda men Jetisý jerindegi Moǵolstannyń qurylýynyń 750 jyldyǵyn atap ótý usynysyn bildirip otyrǵan da osynaý qadiri artqan akademııanyń basshylary.
Tylsymyn búgip jatqan uly turandyq kóptegen ulyq dúnıeniń syry ashylatyn shaq qashyq emes dep esepteımiz. Osyndaı sharapatty sharýalardy zertteý, zerdeleý – búginde túrkolog, tarıhshy, fılolog, arheolog, etnograf ǵalymdarǵa úlken mindet. Bajaılap qarap otyrsaq, «halyqtardyń uly qonys aýdarýy» únemi shyǵystan batysqa qaraı óris alyp otyrǵan. Qaýqar-jigeri, múkindigi bar jurt qana jańa jerlerge kóz tigip, batyl aıaq basa alsa kerek. B.z.d. I ǵasyrdan bastalǵan saq, úısin, qańly sekildi taıpalardyń uly qonys aýdarýy b.z. IV ǵasyryna deıin sozyldy. Edil batyr (Attıla) Eýropada ǵun memleketin negizdep, Rım ımperııasyna tyrnaq batyrsa, aıbynynyń asqany emes pe! Amalsyzdan german taıpalary gottar ǵundarmen odaqtasqan edi. Búgingi qazaq tiliniń arǵy atasy túrik tili sol kezeńde qart qurlyqta bel aldy. Onyń ústine bahadúr babalarymyzdyń Uly Jibek Jolyn uzyna boıyna qadaǵalaýy dalalyqtar tiliniń pármenin tipten arttyra tústi. Sóıtip tutas Eýrazııada túrik tili Attıla dáýirinen keshegi HVII ǵasyrǵa deıin halyqaralyq tildiń, ıaǵnı búgingi aǵylshyn tiliniń rólin atqardy! Rýna jazýy (túrik bitig – tól jazýymyz) tasqa da, hatqa da keńinen belgi soqty.
Oılańyzshy! Osylaısha zamanynda jer-jahandy ýysynda ustaǵan turandyqtardyń qara shańyraǵynda boıyn tiktep Qazaq eli otyr! «Ata jurtymyz!» dep Túrkııańyzdan bastap bári bizdiń kıeli mekenimizge sartap saǵynyshpen kóz tastaıdy. Bara qalsań, arqańnan qaǵady baýyryna tartyp. Iá, myń ólip, myń tirilip júrgen tusta bir-birinen kóz jazyp qalsa da, tili men dilin, salt-sanasyn shyraǵdandaı jarqyratyp saqtaı bilgen baýyrlas, týystas túrki halyqtary qazir rýhanı birigý ústinde. Osyny kórgende keýdeńdi qýanysh bıleıdi.
Shetsiz de sheksiz Eýrazııa keńistiginde eldigin eren pash etken kók túrikterdiń kúndeı kúrkirep, naızanyń ushynda úkileı ulyqtaǵan órshil Rýhyn qalyń qazaq ishine qaıta oraltpaıynsha erlerdiń isi biter me?! «Ústimizde – kók aspan, tómende – qara jer, ekeýiniń arasynda adam balasy jaratylypty, adam balasynyń ústine Táńiri Túrik qaǵandaryn (Býmyn jáne Estemis) otyrǵyzypty!» – dep qara tasqa qashap jazǵan qaıran babalarymyz sonshama órshil, sonshama zańǵar jaratylar ma edi?! Dál osylaısha sóz ben isti kiriktire, búkil álem bizdiń ashsaq alaqanymyzda, jumsaq judyryǵymyzda, túrik qaǵandary bar adamzattyń bıleýshisi dep jahanǵa jar sala alýdyń ózi sol dáýirdegi órkenıetińizdiń shyńy emes pe! Qazaq eli áli-aq taza tabıǵatymen álemdi tań-tamasha qaldyrmaq! О́ıtkeni tarıhtyń qaıta aınalyp keleri haq.
Jasymyzǵa da, jasamysymyzǵa da memleket muraty – meniń muratym, memleket qýaty – meniń qýatym dep qulshyna ter tógetin ýaqyt keldi. Asyl armannyń qur aıqaı, dańǵara dańǵazamen kelmeıtindigine qaı nárseni de tereńnen tolǵar halqymyzdyń kózi ábden jetti.
Osynaý baıtaq baıandy maqalasymen Elbasymyz taǵy da erledi, el ishin qııandarǵa qanat qaqtyrar asqaq rýh kıesi kernedi. Muny jer-jahan bilip otyr jáne eshkim joqqa shyǵara almaıdy da. Qoǵam ilgeri basty. Arǵy-bergini salmaqtaı, saraptaı júrip, basqalardyń basymyzdan sıpaı qoımasyn túısingen jurtymyz da osy joldan taımaýǵa belin býǵan.
Bul aýanda qasıetti jerimizdi búginginiń О́túkenine aınaldyrǵan Ult kóshbasshysy, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń jahanǵa tarap otyrǵan jarqyn úlgisi bárimizge talmaı, tanbaı kóz tiger temirqazyq! Túrkilik asyl qundylyqtarǵa adaldyq tanytý arqyly Máńgilik el ıdeıasyn memlekettik ıdeologııanyń altyn arqaýyna aınaldyra bilgen Elbasymyz táýelsizdik teorııasyn óz júrek tórinde týdyrdy jáne sol jaınaq beınede júzege asyrdy da! Boıyndaǵy kemeldik pen keńdik, tabandylyq pen tereńdik jarqyraı kórindi qarbalas qımyl ústinde. Týǵan jurtynyń qulaı berilgen senimi serippe serpin, janartaý jalyn berdi. Osylaısha adamzatta Qazaq eline ǵana tán damýdyń dara joly qalyptasty! Qadym dáýirden bergi babalar amanatyna degen sheksiz adaldyǵy men ultjandylyǵy, ana tili men ata dástúrin boıyna aq ýyz sińirip, taýandy tarıhty salmaqty saralaı bilýi, planetarlyq deńgeıdegi sony saıasatkerligi men basalqy baıyby, kemeńgerligi men keńdigi táýelsizdigimizdiń tegeýrinine, elimizdiń enshisine ulasyp, eren órleý jolymyzǵa jarqyn jol ashty. Aqjoltaıymyzǵa aınaldy!
Ámire ÁRIN,
Almaty oblystyq «Jetisý» gazetiniń bas redaktory, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty
