Sonymen birge Memleket basshysy Petropavl qalasynda aýyldy jáne agroónerkásip keshenin damytý máselesi boıynsha ótkizgen keńeste de agrarlyq sektor Qazaqstan ekonomıkasynyń negizgi býyny ekenin atap kórsetip, eńbek ónimdiligin arttyrý mindetin alǵa qoıdy.
Úkimet qabyldaǵan Agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda naryqta suranysqa ıe bolyp otyrǵan, sondaı-aq sapasy jaǵynan básekelestikke qabiletti aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýdi qamtamasyz etý kózdelip otyr. Osy oraıda memlekettiń qarjylaı qoldaýynyń aıasynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń buıryǵymen bekitilgen «Agroónerkásip kesheniniń sýbektisine ınvestısııa tartý kezinde jumsalǵan shyǵynnyń bir bóliginiń ornyn toltyrý boıynsha sýbsıdııalaý» baǵdarlamasynyń bar ekenin agroónerkásip salasynyń qyzmetkerleri men osy salamen aınalysýshylar bilýleri kerek. Bul baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – qajetti kapıtal somasyn únemdeý, salynǵan ınvestısııalardyń aqtalýyna qol jetkizý, sondaı-aq basym baǵyttarda ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý aıasynda taýarlardyń, jumystardyń jáne kórsetiletin qyzmetterdiń qoljetimdiligin arttyrý.
Biz mal sharýashylyǵy negizgi kásibi men kúnkórisine aınalyp otyrǵan aýyl adamdary arasynda Úkimet tarapynan berilip otyrǵan jeńildikterdi keńinen túsindirýge, aıtýǵa mindettimiz. Mal sharýashylyǵyn damytý máselesin oılaǵanda Qazaqstannyń ár óńiriniń klımattyq erekshelikteri de eskerilýi kerek. Maldyń qaı túrin qaı óńirde ósirýdiń tıimdiligi bar? О́ıtkeni Qazaqstannyń soltústigi men shyǵysynda alty aı qys túsetin bolsa, bul óńirlerde mal sharýashylyǵynyń qaı salasy tıimdi? Qysy jylylaý, qary azdaý ortalyq jáne ońtústik óńirlerde maldyń qaı túri paıdaly bola alady? Mine, bul máseleler aldaǵy ýaqytta tereńirek zertteýdi jáne mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýdiń jańa tehnologııalyq óndirisin uıymdastyrý úshin asa qajetti jaǵdaı dep bilgenimiz abzal.
Qazir álem boıynsha organıkalyq taza ónimderdiń tapshylyǵy aıqyn sezilip otyr. Qazaqstanda ekologııalyq taza mal ónimderin óndirýdiń múmkindikteri jetkilikti. Bul oraıda Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda «El ishinde ǵana emes, shetelde de suranysqa ıe organıkalyq jáne ekologııalyq taza ónim óndirý úshin zor múmkindik bar», dep oryndy atap kórsetti. Biz muny agrarlyq salanyń aldyna qoıylǵan mindet dep túsinýge tıispiz.
Osyǵan oraı jaıylym jerlerdi tıimdi paıdalanýdy oılastyryp, uıymdastyrý qajet. Ony zańdy turǵydan sheshý maqsatynda 2016 jyldyń 20 aqpanynda Parlament «Jaıylymdar týraly» zań qabyldaǵan bolatyn. Bul zań arqyly endigi arada jaıylymdardy ońtaıly paıdalaný, sonyń ishinde jaıylym alqaptaryna degen turǵyndardyń suranysyn qamtamasyz etý úshin aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn ustaýǵa jaǵdaı jasaý, jaıylym ınfraqurylymy nysandarynyń jaı-kúıin jaqsartý, jaıylymdardyń tozýyn boldyrmaýǵa baılanysty qoǵamdyq qatynastardy rettep otyrýǵa bolady. Tek endi osy zańdy paıdalana bilý qajet.
Dana babalarymyz jyldyń tórt mezgilinde aldyndaǵy maly úshin kóship-qona júrip jaıylymdy jerlerdi óte tıimdi paıdalana bilgen. Tek jaıylymda júrgen mal ǵana keń dalada óziniń organızmine qajetti shópterdi tańdap, ottaı alady. Adam balasy men janýarlar álemine ekologııanyń áseri halyqqa belgili. Al jaıylymda júrgen mal adam balasy paıdalanatyn mal ónimderiniń birden-bir súzgishi desek bolady. О́ıtkeni organızmge zııan ekologııalyq elementter men zattar eń aldymen topyraqqa sińedi, odan mal azyǵy – shópke áserin tıgizedi, al jaıylym shóbindegi zııandy hımııalyq elementter mal organızminde súziledi de jaıylym malynan ekologııalyq taza ónim alynady.
Qazaqstanda ekologııalyq taza mal ónimin óndirý úshin jaıylym jetkilikti. Qazir jan-janýarlar men ósimdikterdiń gendik qoryn saqtap qalý jahandyq ózekti máselege aınalyp keledi. Bul jaǵdaı bolashaqta adam balasynyń densaýlyǵyna, tipti tutas adamzat taǵdyryna áser etetin ǵalamdyq ózekti máselege aınalyp bara jatqany jaıly dabyl da qaǵylýda. Biz de osy qaterge qazirden ázirlenip, jahandyq qubylysqa qarsy turarlyqtaı jaǵdaıda bolýǵa tıispiz. Bul úshin Qazaqstandaǵy maldyń asyl tuqymdaryn saqtaý men qorǵaý jáne tuqymyn únemi asyldandyryp otyrýǵa memlekettik turǵydan qaraý qajet.
Qazir Qazaqstanda qoı ósirý mal sharýashylyǵynyń negizgi salasy bolyp otyr. Bul salanyń bolashaǵy zor. О́ıtkeni Iran, taǵy basqa Taıaý Shyǵys elderimen saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynasymyz nyǵaıǵan saıyn, olardyń bizden qoı etin satyp alýǵa degen suranystary bar ekendikteri baıqalyp otyr. Al elimizde qoı sharýashylyǵy men onyń etin óndirýdi jańa sapalyq deńgeıge kótere alsaq, bizdiń ónimge baǵa jetpeıtin bolady. Qazaqstannyń keń baıtaq jerindegi shól men shóleıtti aımaqtary qoı sharýashylyǵyn órkendetýge asa tıimdi. Ásirese az shyǵyn jumsap, arzan ári sapaly, sheteldik rynoktaǵy baǵasy joǵary et óndirýge qol jetkizýge umtylǵanymyz jón.
Qoı sharýashylyǵymen dúnıe júzinde 150-den astam memleket aınalysady. Olarda 570-ten asa qoı tuqymy ósirilýde. Statıstıkalyq málimetter boıynsha qazir Qazaqstandaǵy qoı sany 19 mıllıonǵa jetip otyr.
Bizde ejelden eti mol keletin quıryqty qoı ósirýge aıryqsha kóńil bólingeni anyq. Qoıdyń bul túri negizinen jergilikti qoı tuqymy sanalady. Sýyqqa da, ystyqqa da, jaýyn-shashynǵa da tózimdiligimen erekshelenedi. Bylaısha aıtqanda, Qazaqstannyń tez ózgerip turatyn aýa raıynyń kez kelgen jaǵdaıyna jáne qýańshylyq jyldary jaıylymnyń qunarsyzdyǵyna, sý men jem-shóptiń tapshylyǵyna, ár jerdiń túrli erekshelikterine de tez beıimdeledi.
Qazaqstanda jergilikti ketpen quıryqty qylshyq júndi qoı tuqymynyń ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary 20-dan asa geografııalyq túri bolǵan.
Mal sharýashylyǵyn órkendetý kezeńinde asa mán beretin mańyzdy jaǵdaı – tabıǵattyń tepe-teńdigin saqtaý. Keńes dáýirinde Qazaqstandaǵy qoı sanyn 50 mıllıonǵa jetkizý jumystary keń kólemde júrgizildi. Tipti ortalyqtyń qaýlysy da boldy. Sol qaýlyny oryndaý maqsatynda respýblıka boıynsha orasan zor kúsh, qarjy jumsaldy. Orta mektepti bitiretin jastarǵa áýeli qoı sharýashylyǵyna barý mindetteldi. Osylaısha bar kúshti jumyldyrǵannyń ózinde qoı sany 36 mıllıonnan aspady. Biraq keıin sol qoıdyń ózin saqtap qala almadyq. Buǵan sol kezdegi ekonomıkalyq ahýal da keri áserin tıgizdi. Ekinshi bir eskeretin jaǵdaı qoı sany kóbeıgen saıyn jaıylym qunarsyzdanyp ketti. Ata-babalarymyz «qoıdyń ózi emes, tuıaǵy ottaıdy» degendi beker aıtpaǵan. О́ıtkeni qoı tuıaǵy tıgen kez kelgen jer, kez kelgen jaıylym tez taqyrlanyp qalady.
Qazaqstandaǵy qoı sharýashylyǵyn damytýdyń múmkindikterin sóz etken jaǵdaıda qarakól qoı ósirý isin qaıta qolǵa alyp, jandandyrý qajet dep bilemiz. Qarakól qoıynyń eltirisine suranys álemdik rynokta óse túskenin baıqaýǵa bolady. Qarakól qoıynyń eltirisi ǵana emes, eti men júni, súti de tabys kózi bola alady. Kezinde qarakól qoı sharýashylyǵy respýblıkamyzdyń negizinen shóldi jáne shóleıtti aımaqtarynda jaqsy damyǵan bolatyn. Osyny eskere otyryp, shóldi jáne shóleıtti jerlerimizdi tıimdi paıdalanyp, bul aımaqtardaǵy halyqty jumyspen qamtý maqsatynda qarakól eltirisin óndirýdi qaıta jandandyrǵanymyz abzal. Qarakól eltirisin óndirýshilermen ózimizdiń Ishki ister, Qorǵanys mınıstrlikteri kelisimshart jasasyp, ekijaqty birlesken kásiporyndar asha otyryp, áskerı jáne ishki ister qyzmetkerlerine kógildir eltiriden tigilgen qajetti áskerı kıimder shyǵarý jaǵyn oılastyrǵan da jón bolar edi.
Mal sharýashylyǵynyń endigi bir damyp otyrǵan salasy – iri qara mal sharýashylyǵy. Bul sala respýblıkamyzda tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýden soń jáne iri qalalardyń paıda bolýy men ondaǵy halyq sanynyń jedel ósýine baılanysty jetekshi salaǵa aınaldy. Dúnıe júzinde qazir bir myńnan astam sıyr tuqymy bolsa, jalpy iri qara sany 1,2 mıllıard basty quraıdy. Iri qara maldyń etti jáne sútti jańa tuqymdaryn shyǵarýdan álemniń seleksıoner ǵalymdary básekege túsken be dep te qalasyz. Eń joǵary ónimdi sútti jáne etti iri qara tuqymdary negizinen Eýropa men Soltústik Amerıka elderinde shoǵyrlanǵan. Bul elderdiń ǵalymdary dúnıe júzindegi maldyń gendik resýrstaryn suryptap, asyl tuqymdar shyǵarýda alǵa ketti.
Respýblıkanyń tabıǵaty men klımattyq jáne ekologııalyq erekshelikterine saı sharýashylyqtardyń suranystaryna baılanysty otandyq seleksıoner ǵalymdar da iri qara maldyń 10 jańa tuqymyn shyǵarǵan edi. Alaıda, respýblıkamyzdaǵy iri qara tuqymyn seleksııalyq jolmen asyldandyrý jumystary júrgizilip otyrǵanymen, ónimdiligi búgingi suranysty, talapty tolyq qanaǵattandyrmaıdy. Tipti iri taýarly sút óndirý fermalarynda ár sıyrdan saýylatyn sút orta eseppen alǵanda jylyna 4-5 myń lıtrden aspaı otyr. Al jergilikti jerlerdegi, ıaǵnı aýyldaǵy halyqtyń qolyndaǵy iri qara tuqymyn múldem jańartyp, asyldandyrý qajet. О́ıtkeni ne sút, ne et berip jarytpaı otyrǵan, sany bar da, sapasy joq mal ustaý jeke sharýaǵa da, iri sharýashylyqtarǵa da tıimsiz jáne ónimi básekelestikke tótep bere almaıdy.
Sońǵy jyldary jergilikti mal tuqymyn asyldandyrý baǵytynda respýblıka boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń mal sharýashylyǵy departamenti tarapynan júıeli jumystar júrgizý qolǵa alyna bastady. Bul oraıda mal tuqymyn asyldandyrý, mal uryǵyn daıyndaý, dıstrıbıýterlik ortalyqtar ashý, asyl tuqymdy malǵa memleket tarapynan kómek kórsetý sııaqty asa mańyzdy jumystar atqarylyp jatyr. Árıne bul jaqsy bastama.
Qazirgi tańda respýblıka aýdandary men eldi mekenderinde qoldan uryqtandyrý pýnktteri ashylýda. Endi osy jumystar ár eldi mekende uıymdastyrylyp, tek qana joǵary ónimdi asyl tuqymdy buqa uryǵy paıdalanylýy qajet.
Aýyldy jerlerde tirshilik etip jatqan halyqtyń alańsyz mal ósirýlerine jaǵdaı jasaýdyń bir amaly – olardyń óz jeke sharýashylyqtarynda óndirgen et-sút ónimderin memleket tarapynan satyp alýdy uıymdastyrýyna tyǵyz baılanysty. Qazirgi jaǵdaıda aýyl adamdary ózderi óndirgen maldarynyń ónimderin ótkize almaı qınalady. Bul deldaldarǵa ǵana tıimdi bolyp otyr. Deldaldar degenińiz aýyldardy aralaı júrip, maldy arzan baǵamen satyp alady da, qymbatqa ótkizedi. Bul belgili jaǵdaı.
Taǵy bir jaı, maldy veterınarlyq emdeý men túrli indetterdiń aldyn alý jumystary ýaqtyly júrgizilmeıdi. Buǵan bilikti mal mamandarynyń jetispeýshiligi de keri áserin tıgizip otyr. Respýblıkamyzda túrli mal aýrýlaryna qarsy aldyn ala egiletin vaksına, dári-dármek, syrǵa óndiretin kásiporyndardyń joqtyǵy jáne ýaqtyly shet memleketterden satyp alýyna jaǵdaı jasalmaýy da oryn alyp keledi. Mal ónimderinen alynǵan shıki zattardy, et pen teri, júndi zaman talabyna saı óńdeıtin ınnovasııalyq kásiporyndardyń joqtyǵy da mal sharýashylyǵyn órkendetýge tusaý bolyp turǵan jaıdyń biri dep qaraǵan abzal.
Joldaýda «Aýyl – el besigi» jobasyn júzege asyrýǵa bıyl bólingen 30 mıllıard teńgege qosymsha, aldaǵy úsh jylda taǵy da 90 mıllıard teńge bólý jaıy aıtyldy. Aýyl qarjy tapshylyǵyn kórip keldi desek, endi osy bólinetin qyrýar qarjyny aýyldy órkendetýge jáne aýyl sharýasyn búgingi zaman talabyna saı uıymdastyrýǵa barynsha adal nıetpen jumsaǵanymyz abzal. О́ıtkeni aýyldyń mal-janyn birge ósirip, birge órkendetýdiń kezeńi keldi. Muny árqaısysymyz bolashaq urpaq aldyndaǵy paryz ekenin uǵyna bileıik.
Ańsar MUSAHANOV,
Parlament Senatynyń depýtaty,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory
