Álem boıynsha eriktiler sany 970 mıllıonǵa jetip jyǵylady. Djon Hopkıns ýnıversıtetiniń zertteýi boıynsha olardyń osy qyzmetke arnaǵan ýaqyty 125 mln adamnyń tolyq jumys kúnine saı keledi eken. Tórt adamnyń bireýi ǵana ýaqyty men biliktiligin arnaıy uıymdar arqyly osy iske arnasa, qalǵan úsheýi aınalasyndaǵy adamdarǵa tikeleı kómektesedi. Ekonomıkalyq áserine kelsek, eriktiler qyzmeti 1348 trıllıon AQSh dollarymen esepteledi, bul ǵalamdyq ekonomıkanyń 2,4 paıyzyn quraıdy.
Eriktiler barlyq qoǵamda bar, tek kóp memleket bul qozǵalysqa júıeli túrde esep júrgizbeıdi. Zertteýlerge súıensek, halyqaralyq eriktilerdiń eń kóbi AQSh-ta. Kómekke daıyn azamattardyń 84 paıyzyn ǵalamdyq problemalardyń ishinde kedeılik máselesi alańdatady eken. Mysaly, Úndistan eriktilerdi eń kóp qabyldaıtyn el bolsa, qoǵamdaǵy máselelerdi jaqsartýda óz kúshine senetin azamattar qurlyqtar arasynda Afrıkaǵa qaraı aǵylady.
Sonymen jeke basynyń paıdasyn oılamaı, ózin qorshaǵan ortanyń ne qoǵamnyń damýyna úles qosqysy keletinder ne sebepten erikti bolady? Ár qoǵamda bul qubylysqa túrli nárse túrtki bolýy múmkin. Máselen, AQSh-ta mektep jasynan bastap balalarǵa «jaqsylyq jasaý» ıdeıasy keń taratylady. Jalpy, volonterlikpen aınalysý – AQSh azamatynyń basty qasıetteriniń biri degen túsinik qalyptasqan. Nemese kóptegen damyǵan elderde jeke adamnyń kúshi ǵalamdyq máselelerdi sheshýge jetpegenimen, ózin qorshaǵan ortany jaqsartý árkimniń qolynan keletinine kámil senedi. Al jumysqa ornalasqysy kelgen tájirıbesi joq joǵary oqý ornynyń túlekteri úshin túıindemesinde volonterlik qyzmettiń bolýy – úlken jetistik. Sol sebepti de shetelde ýnıversıtet nemese kolledj stýdentteri erikti bolýǵa qýana kelisedi.
Bir jyldyq úzilis
Álemniń damyǵan elderinde jastar arasynda jıi kezdesetin «bir jyldyq úzilis» úrdisi bar. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary Ulybrıtanııada bastaý alǵan dástúr boıynsha mektep túlekteri joǵary bilim almas buryn bir jyl ýaqytyn tájirıbe jınaýǵa, úırenýge, ómirden ózin izdeýge arnaıdy. Bul ýaqytta óz elinde nemese shetelde erikti bolýǵa, biliktilikti qajet etpeıtin kez kelgen jumysqa ornalasýyna bolady.
The American Gap Association uıymynyń zertteýine súıensek, mektepten keıin úzilis alǵandardyń 85 paıyzy atalǵan tájirıbeni ózgelerge usynǵan, al 88 paıyzy ózderi dittegen joǵary oqý ornyna túsken. Tipti keıbir ýnıversıtetter men kolledjder oqýǵa qabyldanǵan stýdentterine bir jylǵa úzilis alý týraly keńes beredi. Mysaly, ataqty Garvard ýnıversıteti jańa túsken stýdentterge bir jyl boıy saıahattaýǵa, arnaıy jobalarǵa atsalysýǵa, jumys isteýge nemese basqa da maǵynaly ispen shuǵyldanýǵa múmkindik jasaıdy. Bul úrdisti jaqtaýshylardyń aıtýynsha, bir jyl ishinde jastar táýelsiz bolýdy úırenedi, ómirden ne qalaıtyndaryn túsinedi, bolashaq mamandyǵyn anyqtap, erte eseıedi.
Alaıda sońǵy ýaqytta bul dástúrdi qaltaly otbasylardan shyqqan jastardyń ermekke aınaldyrǵany týrasynda pikirler kóp aıtylyp júr. Álemde kedeı elderde erikti bolýdy usynatyn aqyly baǵdarlamalar jeterlik. Sarapshylardyń aıtýynsha, bul jobalardyń qoǵamǵa paıdasynan zııany kóp. Tipti damyǵan elder azamattarynyń arasynda kedeılik týrızm baǵyty beleń alyp keledi eken. Osylaısha qaltaly azamattar Afrıka, Azııa, Latyn Amerıkasyndaǵy kedeı óńirlerge qysqa ýaqytqa «ıgi» maqsatta baryp, ózderine tańsyq shynaıy ómirdiń dámin sezgileri keledi. Kez kelgen máseleniń eki ushy bolatyny sekildi erikti bolýdy zamanaýı trend dep qana qabyldaıtyndarǵa qaramastan, áreketteri arqyly álemdi jaqsylyqqa ózgertýge nıettengen jandar jeterlik.
Tasbaqalardy qutqarý mıssııasy
Búginde álem elderiniń arasynda shekaranyń joıylýy volonterliktiń jańa deńgeıge shyǵýyna alyp keldi. «Kórshińe kómektesý» uǵymy geografııalyq jaǵynan túrlengeni sonshalyq, eriktiler álemniń ár túkpirinde kómekke muqtaj jandarǵa qolushyn sozýǵa tyrysyp júr. Bul halyqaralyq volonterlikti damytyp qana qoımaı, týrızmmen sabaqtasyp, «volontýrızm» uǵymyn engizdi. Jańa trend boıynsha damyǵan elder turǵyndary qysqa ýaqyt ishinde onkúndik safarıge saıahatty jergilikti jetimder úıine kómektesýmen nemese 20 kúnde jaǵalaýdaǵy tasbaqalardy qutqarý mıssııasyn taýǵa shyǵýmen ushtastyra alady. Zertteýshiler mundaı «qaıyrymdy saıahat» túriniń jergilikti turǵyndar ómirine paıdasynan góri zııany kóbirek ekenin aıtady. Alaıda suranys usynys týdyratyny sekildi osyndaı saıahatqa attanǵysy keletin jáne sol úshin qomaqty qarajat tóleýge daıyn adamdar barda volontýrızm damı bermek.
Keıbir saıahatshylar joǵarydaǵydaı az ýaqytqa shetelge qydyryp, eriktilikti qatar atqarǵysy kelse, basqalary damýshy elderge uzaq merzimge barýǵa daıyn. Byltyr Qazaqstanǵa Nur Otan partııasynyń uıymdastyrýymen «English for Jastar» jobasy boıynsha bir top sheteldik erikti keldi. Olar eki aı boıy Qazaqstannyń shalǵaı aýyldarynda mektep oqýshylaryna aǵylshyn tilin úıretti. Nıý-Iork qalasynan kelgen Mırıam Grınfıld Qaraǵandy oblysynyń Nura aýdanynda ótkizgen ýaqyttan keıin bıyl jazda Qazaqstanǵa qaıta oraldy. Qazir ol bos ýaqytynda elimizdiń óńirlerin aralap, elordada aǵylshyn tilinen sabaq berip júr.
«Men úshin volonter bolý bireýge esh sebepsiz jáne qaıtarymsyz kómektesýdi bildiredi. Qazaqstanǵa kelýdegi maqsatym – ózime jańa álemdi ashý boldy. Munda barlyǵy unaǵany sonshalyqty, eki aıǵa kelip, bir jylǵa qalyp qoıdym. Adamdarǵa kómegim tıse qýanamyn, saıahattaǵandy jaqsy kóremin. Qazaqstanda saıahat pen ózgelerge kómektesýdi qatar alyp júre alamyn. Osy ýaqytta úırengenim kóp, áli de úırenip kelemin», deıdi Mırıam.
Mırıam sekildi álemniń túkpir-túkpirinde saıahat pen volonterlikti qatar ustap júrgen jandar qanshama. Jalpy, amerıkalyqtardyń 40 paıyzy birneshe aptalyq saıahatta erikti bolýǵa qarsy emes bolsa, al 13 paıyzy erikti retinde bir jylǵa jýyq ýaqytyn ótkizýge daıyn ekendikterin aıtqan.
Volonterlik jas talǵamaıdy
Elimizde eriktiler týraly sóz qozǵalsa, birden oıǵa keletini – jastar, onyń ishinde joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri. Alaıda bul qalyptasqan qaǵıdanyń qaıdan shyqqany belgisiz. Sheteldik tájirıbede eriktiler jas ereksheligine qaraı jiktelmeıdi. Qoǵamǵa ózgeris alyp kelemin degen kez kelgen adam bos ýaqytyn volonterlikke arnasa bolady. Mysaly, AQSh-ta 24 jasqa deıingi eriktiler 22,6 paıyzdy, 25-44 jastaǵylar 26,7 paıyzdy qurasa, 45-65 jas aralyǵy men 65 jastan joǵary eriktiler sany 51 paıyzǵa deıin jetken.
Anglııada ótken qaıyrymdylyq sharalardyń birinde balalar úıiniń túlekterine egde jastaǵy eriktiler qamqorlyq tanytatyn bolǵan. Olar jańa ómirge aıaq basqan jastardyń táýelsiz bolýyna kómektesip, keńesterimen, ómirlik tájirıbelerimen bólisken. Kez kelgen másele boıynsha baǵyt-baǵdar berip otyrǵan qatysýshylar bir-birine baýyr basyp týǵan ata-ájesindeı bolyp ketken. Bizdiń elimizde de osyndaı úlgidegi qaıyrymdyq sharalar qolǵa alynyp keledi. Balalar úıiniń tárbıelenýshileri men qarttar úıleri turǵyndarynyń basyn qosqan ortaq sharalar ótip turady. Uıymdastyrýshylar otbasy jylýynan tys qalǵan eki býyn ókilderiniń arasynda baılanys ornatyp, úlkender jastarmen aqyl-keńesimen bólisse, balalar egde jastaǵylarǵa qýanysh syılasaq degen maqsatty kózdeıdi.
Shetelde ádette jastar oqýǵa túsip, jumysqa ornalasqannan keıin ata-anasynyń úıinen ketip, óz erkimen ómir súre bastaıdy. Al jalǵyz qalǵan ata-analary ádette bos ýaqytyn saıahattaýǵa, erikti bolýǵa arnaıdy. Bizdiń elimizde ata-áje zeınetke shyqsa, qol qýsyryp otyra almaıdy, nemere baǵady degen ýáj aıtylady. Bir qoǵamda qalyptasqan qaǵıdalar kelesi birinde týra solaı oryndalýy múmkin emes ekendigin osydan baıqaýǵa bolady. Sonda da, bizdiń qoǵamda volonterlik – ol jastardyń isi degen túsinik qatyp qalǵan. Ázirge elimizdegi barlyq jastaǵy eriktilerdi jumyldyratyn sharalar ekologııalyq aksııalar men senbilikpen shektelip otyr. Degenmen, «Ulttyq volonterlik jeli» zańdy tulǵalar birlestiginiń atqarýshy dırektory Tatıana Mıronıýktyń aıtýynsha, volonterlikpen jastar ǵana aınalysady degen qate túsinik, elimizdiń aımaqtarynda úlken jastaǵy eriktiler jeterlik. Árıne egde jastaǵy zeınetker eriktiler kóp bolmaǵanymen, 30 jastan asqan qaıyrymdy jandar kóp eken.
Jalpy, eriktilik jańa uǵym retinde qalyptasqanymen, bul nárse qazaq qoǵamynda erteden bolǵan. Álsizge qolushyn sozý, jasy úlken adamǵa kómektesý, jetim-jesirge qamqor bolý – durys qaǵıdalardy ustanatyn kez kelgen qoǵamnyń ajyramas bóligi. Tek osy nárseni júıege salyp, zańdyq turǵyda rettep, maqsattary men mindetterin aıshyqtap, jańa bir deńgeıge kóterdi.
«Elimizdegi eriktiler qozǵalysyn damytý bir kúnniń máselesi emes ekenin túsinýimiz qajet. Biz adamdardyń volonterlik týraly túsinigin ózgertýge tyrysamyz. Jalpy qaıyrymdylyq bizge jat uǵym emes. Biz ony buryn asar dep bildik. Qazir zamanaýı ataýlary paıda bolǵanymen, maǵynasy ózgergen joq», deıdi Tatıana.
О́zge elderde damyǵan qozǵalys retinde qalyptasyp úlgerse, elimizde volonterlikti damytýdyń kelesi kezeńin qolǵa aldyq. «Ulttyq volonterlik jeli» uıymy basshysynyń sózine súıensek, Volonter jyly kenetten paıda bolǵan joq. Bul – elimizde atalǵan qozǵalysty qalyptastyrýda jáne damytýda aıanbaı qyzmet etip júrgen kóptegen uıymdardyń 20 jyldyq eńbeginiń jemisi. Alǵashqy qadam retinde memleket tarapynan stýdentterdi turaqty túrde erikti bolýǵa talpyndyrýǵa qosymsha aqy tólenetin bolady. Alaıda bul nárse jappaı stıpendııaǵa qosymǵa aqsha tabý naýqanyna ulasyp ketpeı me eken? Ýnıversıtettegi belsendi jumys sekildi erikti bolý oqý prosesine kedergi bolmaı ma? Suraqtar kóp. Bastysy qaıyrymdylyq jasaǵanyn jar salyp aıtpaıtyn halyqtyń jas urpaǵy ıgi is atqarǵan esebimen áleýmettik jelini jaýlap almasa ıgi.
