Bıyl Ulttyq bank ınflıasııa dálizin 4-6 paıyz aralyǵynda bekitken. Degenmen halyqtyń aqshalaı tabysynyń kóbeıýi keıbir taýar men qyzmet qunynyń qymbattaýyna túrtki boldy. Ásirese azyq-túlik baǵasy aıtarlyqtaı ósip, sońǵy 12 aıda 10 paıyzdan artyq qymbattaǵan edi. Azyq-túliktiń qymbatshylyǵy jalpy ınflıasııanyń negizgi draıverine aınalyp, qazirdiń ózinde ınflıasııa kórsetkishi 6 paıyzǵa jaqyndap qaldy.
2019 jyldyń sońyna deıin azyq-túlik joǵaryda aıtylǵan sebepke baılanysty qymbattaı beredi. 2020 jyldyń basynan onyń áseri birtindep azaıady. Bul azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar men aqyly qyzmetter baǵasynyń kóterilý úrdisin údetedi. Ulttyq banktiń toqsandyq esebinde osyndaı boljam bar.
Úkimet azyq-túliktiń baǵasyn shekteı ala ma?
Bas banktiń málimetinshe, keler jyly azyq-túliktiń qymbattaý qarqyny qazirgi 10 paıyzdan 8 paıyzǵa tómendeıdi. Bul prosess báseńdegenimen, azyq-túlik eń qarqyndy qymbattaıtyn taýar retinde qala bermek. Degenmen 8 paıyzdyq kórsetkish jospardaǵy 5,5 paıyzdan báribir aıtarlyqtaı kóp.
Jańadan qurylǵan Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi azyq-túlik tapshylyǵy men qymbatshylyǵyna qarsy qyzý kúresip jatqany baıqalady. Úkimet otyrysynda vedomstvo basshysy Baqyt Sultanov Premer-Mınıstrge birqatar usynys aıtyp, baǵany túsirýdiń amaldaryn usyndy. Ol elorda mańynda kóterme ortalyqtar, saqtaý jáne taratý oryndaryn salý kerektigin, otandyq ónimdi ilgeriletýdiń joldaryn aıtqan bolatyn. Mınıstrdiń usynysyna oraı, Úkimet áleýmettik mańyzdy 10 túrli taǵam baǵasyna baqylaýdy kúsheıtip, saýdagerlerdiń 15 paıyzdan artyq ústeme qosýyna tyıym salýǵa jáne dúkenderdegi taýarlardyń keminde 30 paıyzynyń otandyq ónim bolýyn qadaǵalaýǵa kelisti. Árıne munyń bári naryqtyq ekonomıkanyń zańdylyqtaryna tompaq keletin «memlekettik menedjment» ekeni túsinikti. Degenmen halyqty qymbatshylyq qysqanda Úkimet naryqtyń zańdylyqtaryna bas qatyryp jatpaıtyny anyq. Alaıda, sonyń ózi asa tıimdi bolmaýy múmkin. Áıteýir Úkimettiń bul jumysynan Ulttyq bank kóp úmit kútpeıdi, joǵaryda aıtylǵan boljamdary osyny kórsetedi.
As atasy qymbattaýy múmkin
Úkimet músheleri men sarapshylar eskermeı júrgen taǵy bir másele – bıylǵy egin shyǵymy. Jazdaǵy aptap ystyq pen órt, kúzgi tolassyz jaýyn-shashyn dıqandarǵa qıyndyq týdyryp otyr. Bul týraly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi resmı túrde málimdedi. Jalpy, bıyl bıdaı gektaryna 11,5 sentnerden ǵana aınaldy. 17 mln tonna shamasynda ǵana astyq jınalady dep kútilýde. Byltyr kórsetkish 20 mln tonnadan asqan edi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Aıdarbek Saparovtyń aıtýynsha, bıyl nan men un ónimderi qymbattaýy yqtımal. Áleýmettik nan baǵasyn Úkimet ustap turary anyq, al makaron ónimderi sekildi basqa taýarlardyń baǵasyn shekteı almaýy ábden múmkin.
Al azyq-túliktik emes taýarlar baǵasy 6-7 paıyz kóterilmek. Bul da jalpy ınflıasııadan joǵary. Azyq-túliktik emes taýarlar baǵasy sońǵy 12 aıda 6 paıyzǵa óskeni belgili. Demek keler jyly jaǵdaı anaý aıtqandaı ońala qoımaıtyn sekildi.
Aqyly qyzmetter aıtarlyqtaı óspek
Inflıasııaǵa keler jyly aqyly qyzmetterdiń qymbattaýy da aıtarlyqtaı áser etpek. Bıyl tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha aqyly qyzmetterdiń qymbattaýy bar bolǵany 1,4 paıyzdy qurady. Onyń birneshe sebebi bar. Byltyr Elbasy Nursultan Nazarbaev kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy monopolısterdiń basyn qosyp, tarıfterdi tómendetýdi tapsyrǵan bolatyn. Sonyń aldynda ǵana sol monopolıster bılikten baǵany qymbattatýǵa ruqsat alǵan edi. Ondaǵy argýmentteri – tarıfti kótermeıinshe, kommýnaldyq sharýashylyq salasyna ınvestor kelmeıdi. Alaıda tarıf qymbattaǵanymen, kelgen ınvestor bolmady. Osydan keıin bılik tarıfti jappaı qaıta túsirýdi tapsyrdy. Nátıjesinde respýblıka boıynsha oblys ákimdikteri monopolısterdi baǵany tómendetýge májbúrledi. Bul kommýnaldyq qyzmet qunynyń deflıasııasyna jol ashyp, aqyly qyzmetter baǵasyndaǵy ınflıasııany aıtarlyqtaı tómendetti.
Ekinshiden, otandyq Fly Arystan loýkosteriniń ashylýy da ushaq bıletteriniń arzandaýyna túrtki boldy. Qaǵaz júzinde ǵana arzan bıletterdiń ózi osy salada qyzmet qunyn arzan dep kórsetip, aqyly qyzmetterdiń ınflıasııasyn taǵy ustap qaldy.
Degenmen keler jyldan bastap aqyly qyzmetter jappaı qaıta ósetinge uqsaıdy. Kommýnaldyq qyzmet tarıfteri qazirdiń ózinde kóterile bastady. Ekinshiden, temir jol tasymaldaýshylary jol júrý bıletterin qyrkúıek aıynyń ortasynan bastap resmı túrde negizgi baǵyttar boıynsha 10 paıyzǵa kóterip qoıdy.
Syrtqy faktorlar kóńilge medeý
Ulttyq bank sarapshylarynyń málimetinshe, orta merzimdi bolashaqta ınflıasııa birtindep tómendeıdi. О́zara saýda jasaıtyn áriptes elderdegi ınflıasııanyń bekitilgen dálizde saqtalýy teńge úshin de oń áser etedi.
«Boljamdyq shekte syrtqy ınflıasııalyq ahýal jaqsarady dep kútilýde. Negizgi saýda áriptesterimizde ınflıasııanyń kórsetkishteri ózderiniń nysanaly baǵdaryna jaqyn bolady. Eýropalyq odaqta ınflıasııa boljamdyq kezeńniń sońyna deıin qazirgi deńgeıden kóp alshaqtamaıdy. Ekonomıkanyń qalypty ósý qarqyny, ulttyq valıýtanyń birshama berik baǵamy, sondaı-aq energııa tasymaldaýshylar baǵasy ony tómendetýge yqpal etedi dep kútiledi», dep jazdy Ulttyq bank.
Al Qytaıdaǵy ınflıasııa ıýannyń AQSh dollaryna qatysty baǵamynyń álsireýi aıasynda 2020 jyldyń ortasyna deıin burynǵy boljamnan joǵary bolyp, 2,2%-ǵa deıin jetpek. Esesine Reseıdegi ınflıasııa Ortalyq bankiniń málimeti boıynsha, 2019 jyldyń sońynda 4-4,25 paıyz shamasynda saqtalmaq. Soltústiktegi baǵanyń baıaý ósýi ishki jáne syrtqy suranystyń álsizdigine baılanysty qalyptasýda.
Ulttyq banktiń málimetinshe, iri ortalyq bankter rıtorıkasynyń jumsarýy nátıjesinde syrtqy monetarlyq talaptar aıtarlyqtaı jumsarmaq. 2019 jylǵy 31 shildede AQSh FRJ birinshi ret 2008 jyldyń sońynda negizgi mólsherlemeni 2-2,25%-ǵa deıin tómendetti. Al Eýropa ortalyq banki ekonomıkalyq ósýdi qoldaý jáne ınflıasııany targetteletin deńgeıge jaqyndatý úshin 2020 jylǵy birinshi jartyjyldyqqa deıin mólsherlemeni ózgerissiz saqtamaq.
Qoryta aıtar bolsaq, 2020 jyly Qazaqstanda azyq-túlik baǵasy bıylǵydaı sharyqtap qymbattamaǵanymen, birshama óspek. Onyń ústine jol júrý bıletteri men kommýnaldyq qyzmet tarıfteri de qymbattaıdy. Degenmen syrtqy ekonomıkalardyń oń yqpalymen ınflıasııa shamamen 5,5 paıyz deńgeıinde saqtalýy múmkin. Munyń bári munaı naryǵyndaǵy jaǵdaıdyń qazirgideı salystyrmaly túrde «turaqty» bolsa ǵana. Al AQSh pen Qytaıdyń eregisi kúsheıip, «qara altyn» quny kúrt tómendese, teńge devalvasııaǵa ushyrap, bul óz kezeginde ınflıasııany ýshyqtyrýy yqtımal.
