Tabıǵı-geografııalyq qurylymyna baılanysty Azııa qurlyǵy bes aımaqqa bólinedi: Aldyńǵy, Ońtústik, Ońtústik-Shyǵys, Shyǵys jáne Ortalyq Azııa. Osylardyń ishinde Eýropa men Azııa qurlyǵynyń túıisken jerinde ornalasqan Ortalyq Azııa – túrki tildes etnostardyń ejelgi Otany, túrkiler úshin qasıetti jer bolyp sanalady. О́ıtkeni bul jerden barlyq túrki halyqtary men taıpalary bastaý alady, olardyń mádenıetteri men tarıhtary birigedi.
Tarıhqa sheginis jasaıtyn bolsaq, Ortalyq Azııa jerine alǵashqy adamdardyń bir mıllıon jyl buryn taralǵanyn arheologııa ǵylymy dáleldedi. Osy aımaqta avtohtondy, ıaǵnı túrki tildes etnostardyń babalary mekendegen. Jergilikti turǵyndar adam balasynyń basynan ótkergen tas, qola, temir, orta ǵasyr jáne jańa zaman sııaqty tarıhı kezeńderde ómir súrgen. Ortalyq Azııada osy tarıhı dáýirlerge jatatyn arheologııalyq jáne sáýlet eskertkishteri, tamasha jádigerler ashyldy, olar jan-jaqty zerttelip, túrki tildes etnostardyń tarıhyna jańalyqtar engizildi.
Mıllıondaǵan etnostardyń ortaq bir ataýy – «túrik» termıniniń etımologııasy áli kúnge deıin sheshilmeı keledi.
«Túrkistan» degen sózdi estigende júregi eljiremeıtin túrki balasy joq. Túrkistan – túrkilerdiń myńjyldyq atamekeni, týyp-ósken, erkin jaılaǵan ataqonysy.
Myńjyldyq tarıhymyzda zamannyń ahýalyna qaraı «Túrkistan» uǵymynyń aýmaqtyq-geografııalyq sıpatynyń ózgeristerge ushyraǵan kezderi de bolǵan. Tarıh ǵylymy «Túrkistan» uǵymynyń túrlishe tarıhı kezeńderde qandaı mán-maǵyna bergendigin bylaısha topshylaýǵa bolady:
– «Túrkistan» dese jastardyń kópshiligi qazirgi oblys ortalyǵy mártebesine ıe bolǵan Túrkistan qalasyn ǵana eske alady. Bul «Túrkistan» uǵymynyń tek jeke bir qala atyna qatysty ǵana maǵynasy. «Túrkistan» uǵymynyń tarıhı maǵynasy budan áldeqaıda keń;
– birinshiden, orta ǵasyrlarda Eýrazııa qurlyǵynyń ortalyq bóligin mekendegen túrkilerdi kórshiles arab, parsy, qytaı, grekterden naqty ajyratý maqsatynda qoldanylǵan «Túrkistan» uǵymy bar. Bul jerdegi «Túrkistan» uǵymy qazir túrki tildes halyqtar mekendep otyrǵan barsha aımaqtardy qamtıdy;
– ekinshiden, keıbir ortaǵasyrlyq musylman avtorlarynyń eńbekterinde «Túrkistan» uǵymy tek Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderi alqabyn ǵana qamtyǵany, al atalǵan alqapqa kirmegen jerlerdi basqasha ataýmen, mysaly «Qypshaq dalasy» jáne s.s. atalǵany belgili;
– úshinshiden, Qazaqstan men Orta Azııany jaýlap almas buryn orys tarıhnamasynda Túrkistandy ekige, ıaǵnı «Batys Túrkistan» nemese «Buqara Túrkistany» jáne Sın ımperııasy quramyndaǵy «Shyǵys Túrkistan» dep jiktep kórsetý dástúri qalyptasty. «Shyǵys Túrkistan» uǵymy qoldanysta áli de kezdesedi;
– tórtinshiden, Reseı ımperııasy Ońtústik Qazaqstan aýmaǵy men Orta Azııany tolyq jaýlap alǵannan keıin «Batys Túrkistan» ataýy kóbinese «Orys Túrkistany» dep atala bastady;
– besinshiden, 1865 jyly patsha úkimeti Syrdarııa ózeni alqaby men Qoqan handyǵynyń batys aımaqtaryn qosyp, Orynbor general-gýbernatorlyǵyna baǵynatyn «Túrkistan oblysyn» qurdy. 1867 jyly jeke «Túrkistan general-gýbernatorlyǵy» qurylyp, onyń quramynda ortalyǵy Tashkent pen Vernyı qalalary bolǵan Syrdarııa jáne Jetisý oblystary paıda boldy. Keıinirek taǵy da Samarqan, Zakaspıı, Ferǵana oblystary quryldy. 1917 jylǵy revolıýsııaǵa deıin osy ákimshilik jiktelis saqtaldy;
– altynshydan, 1917 jylǵy Aqpan revolıýsııasynan keıin general-gýbernatorlyq júıe joıylyp, jaı ǵana «Túrkistan ólkesi» dep atala bastady;
– jetinshiden, 1917 jyly Túrkistan ólkesiniń túrki-musylman zııalylary Qoqan qalasynda «Túrkistan muhtarııatyn» (Túrkistan respýblıkasyn) jarııalaǵan bolatyn, biraq ólkedegi bılikti kúshpen tartyp alǵan eýropalyq bolshevıkter men solshyl eserler 1918 jyly aqpanda áskerı jolmen bul avtonomııalyq qurylymdy talqandady;
– segizinshiden, 1918 jyly kóktemde Túrkistan ólkesinde keńes ókimeti «Túrkistan keńestik avtonomııaly respýblıkasyn» jarııalady, ol 1924 jyly kúzde júrgizilgen ulttyq-aýmaqtyq mejeleýge deıin ómir súrdi. 1924 jyldan keıin «Túrkistan» uǵymy tek qazirgi Túrkistan qalasynyń atyna ǵana qatysty qoldanyla bastady.
Ertedegi ortaǵasyrda (HI ǵ.) áıgili túrik ǵulamasy Mahmud Qashqarı óziniń «Túrik sózdigi» eńbeginde «túrik» sózine jáne onyń etımologııasyna toqtalǵan. «Saharanyń uly ǵalymy, birtýar oıshyly, til zergeri Mahmud Qashqarı «Túrik tilderiniń jınaǵyn» barlyq túrik tekti ulys, taıpalardy aralap jınap, zerttep, taldap baryp jazǵan. Kúlli túrik elderiniń ádebıeti men tilin salystyrmaly túrde zerdelep, túzip shyqqan alǵashqy ensıklopedııalyq kitap», – delinedi «Túrik sózdiginiń» alǵysózinde.
Ǵulamanyń osy eńbeginde «túrik» sóziniń shyǵý tarıhyna tómendegishe toqtalǵan: «Túrik; Táńiri jarylqaýshy Nuqtyń ulynyń esimi. «Túrik» sózi Nuq ulynyń esimi bolyp kelgende, jeke bir kisini bildiredi, Nuq áýletiniń esimi bolyp kelgende, «beshech – besher» sóz sııaqty jalpylyq mándi, kóptegen adam tobyn bildiredi. Bul jeke de, jalpy da maǵynada qoldanylady. Máselen: «Rým» sózi Táńiri jarylqaýshy Ysqaqtyń uly Iýsýǵa jáne Iýsý uly Rýmge esim bolǵandyqtan, rým áýletiniń de esimi bolyp keledi. «Túrik» sózi de osyndaı.
Uly táńiri: «Meniń bir taıpa qosynym bar, olardy «túrik» dep atadym, olardy kúnshyǵysqa ornalastyrdym. Bir ulysqa ashýlanyp, nazalansam túrikterdi solarǵa qarsy salamyn» depti.
Sondyqtan da Táńirdiń ózi olarǵa at bergen, jer júziniń eń bıik, yńǵaıly, eń aýasy taza shuraıly ólkelerine ornalastyrǵan da, olardy «óz qosynym» dep sanaǵan. Onyń ústine túrikter kórkemdik, súıkimdilik, jarqyn júzdilik, ádeptilik, júrektilik, úlkenderdi, qarııalardy qurmetteý, sózinde turý, márttik, kishiktik jáne taǵy da sondaı sansyz kóp maqtaýly qasıetterge ıe.
Mahmut Qashqarıdiń «Túrik sózdigi» kitabyndaǵy «túrik» sózi týraly jazǵanyn ádeıi túgel keltirdik. О́ıtkeni ǵulama «túrik» sóziniń maǵynasy men etımologııasyna tereń toqtalǵan. Onyń siltemede berilgen «túrik» sózi týraly jazǵandaryna qaraǵanda, Ortalyq Azııanyń avtohtondyq etnostary ózara birlestik úshin kúresip jatqan kezde, kóp sandy taıpalardyń bastaryn biriktirýge qolaıly esim (etnıkalyq ataý) qajet bolǵan. Olardyń talabyna sáıkes keletin Nuq paıǵambardyń ulynyń esimi Túrk (Túrik) termınine toqtalǵan.
Ejelden túrikter halyqtyń, eldiń qadirin jaqsy bilgen jáne elin birlikte saqtaý úshin tarıhı tulǵalar bar kúshin, aqyl-oıyn aıamaǵan. «Birlik bar jerde tirlik bar» degen qasıetti sezim halqymyzdyń súıegine sińip ketken. Osyndaı qasterli ustanymnyń arqasynda bir tektes Ortalyq Azııa halyqtaryn biriktirýde «túrik» termınin qabyldaǵan. Ortalyq Azııany sonaý Qara teńizge deıingi ulanǵaıyr jerdi mekendegen bir tekti etnostar ózderin «túrik halqymyz» dep ataǵan. «Túrik» termıni ýaqytty bildirgen jalpy mánge ıe: «Kemeline kelgen el» degen uǵymdy bildiredi. Bul etnostardyń jalpy ataýy bolýymen qatar, onyń damý dárejesin de bildirgen. Bilge qaǵan basqarǵan qudiretti túrikter ımperııasy, ıaǵnı ósip-ónip jetilgen Túrik eli ekenin bildirgen.
Arab tilindegi eńbekterde bul qasıetti qalada ıslamnyń rýhanı murasyn baıytqan ataqty adamdardyń dúnıege kelgeni jazylǵan. Solardyń biri – ǵulama, ǵalym, sopylyq fılosofııanyń Orta Azııada negizin salǵan, «Dıýanı Hıkmet» (Danalyq kitaby) kóne túrki tilindegi dinı óleńder toptamasyn jazǵan Qoja Ahmet Iаsaýı.
Túrkistan qalasy qazaq handyǵynyń eń birinshi astanasy. Qalanyń kóne ataýy –Iаsy. Iаsy Uly Jibek Jolynyń saýda ortalyǵy jáne okrýgi bolǵan. XII ǵasyrda ásirese Qoja Ahmet Iаsaýı kóship kelgen soń erekshe ataqqa ıe bolǵan.
Sóıtip Iаsy qalasy HIV ǵasyrda túrki tildes halyqtardyń dinı ortalyǵyna aınaldy. Tipti ony «Hazreti Túrkistan» nemese «Kishi Mekke» dep ataǵan. XV ǵasyrdan bastap Iаsy qalasy Túrkistan dep ataldy.
Qoja Ahmet Iаsaýı dúnıetanymy, onyń iliminiń máni men mańyzy «Dıýanı hıkmet», «Mırat-ýl Qýlýb», «Paqyrnama» sııaqty bizge jetken muralarynan kórinedi. Iаsaýı qalyptastyrǵan hıkmet dástúriniń Islam aqıqatynyń halyqtyń júregine jol taýyp sińirýdegi mańyzy zor boldy. Olar hıkmet dástúrin taratýda zikir tájirıbesiniń úsh túrin: alqa zikiri, arra zikiri, qupııa zikir formalaryn qatar alyp júrdi.
Iаsaýı hıkmetteriniń máni, fılosofııasynyń ózegi – ADAM. Adam kemeldikke jetýi úshin qajetti bilim – qál ilimin ıgerip, Allahtyń fazylymen beriletin – hál ilimine jetýi kerek. «Dıýanı hıkmette» arıfterdiń Sultany bastan-aıaq óziniń ǵashyqtyq kúıin, ǵariptik hálin jyrlaıdy. «Arıf ǵashyq tarıqattyń dúr danasy» degen Iаsaýı aqıqatqa ishki tájirıbe, ózin-ózi taný, dil tereńine úńilý arqyly jetýge úndeıdi. Qoja Ahmet Iаsaýı qylýetke túsýiniń mánisin halqymyz – Paıǵambarǵa degen mahabbattyń jáne súnnetke adaldyqtyń úlgisi retinde ańyzǵa qosqan.
Jergilikti halyqtyń salt-sanasy men senim-nanymyna, ádet-ǵurpyna qaıshy kelmeıtin dinı-mıstıkalyq mekteptiń negizin qalaǵan Qoja Ahmet Iаsaýı shyǵarmashylyǵy sopylyq aǵymnyń túrkilik dástúrine dańǵyl jol saldy. «Islam dinin tek arab tili arqyly ǵana tanýǵa bolady» degen túsinikti teriske shyǵaryp, sopylyq ádebıet ustanymdaryn kóne túrki ádebı til – shaǵataı tilinde sóıletti. Qasıetti kitaptyń arabsha maǵynasyn tolyqtaı túsindirý, sharıǵattyń qyr-syryn, din qaǵıdalaryn qalyń qaýymǵa óz tilderinde tereńnen tanytý maqsatynda hıkmetterin jergilikti halyqqa jaqyn aıshyqty poezııa tilimen jazdy.
Quran Kárimde baıandalatyn tarıhı ańyzdar men paıǵambarlar, áýlıe-ámbıeler jónindegi ápsanalardy hıkmetterinde Túrki jurty men musylman ortasynda belgili orta ǵasyrlyq ǵalymdardyń biri ıslamnyń taralýy úshin dúnıege ákelgen sopylyq fılosofııalyq traktattardyń ıesi Qoja Ahmet Iаsaýı keleshek urpaqqa eleýli mura qaldyrdy. Onyń «Dıýanı Hıkmet» atty týyndysy adamgershilik, ımandylyq, ádildik, ınabattylyq tárizdi kúrdeli máselelerdi sıpattap ashyp kórsetýge arnalǵan.
Qoja Ahmet Iаsaýı óziniń búkil jarqyn qabileti men darynyn, kúsh jigerin túrki halqyna, týǵan eline, jalpy túrki dúnıesine, ásirese óskeleń urpaqtyń tálim-tárbıesine jumsaǵan ǵulama.
Endigi mindet – Túrkistannyń tarıhyn jan-jaqty, keshendi túrde zertteý. Bilim berý isi men ǵylymdy qatar damytý, ózara ushtastyrý ońaı sharýa emes. M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti irgeli ǵylymdy damytý, rýhanı jańǵyrý aıasynda keshendi tarıhı zertteýlerdi jandandyrý maqsatynda Túrkistan ólkesiniń tarıhyn keshendi zertteıtin ǵylymı ortalyǵy jeti baǵytta zertteý jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy.
Darııa Qojamjarova,
M.Áýezov atyndaǵy
OQMÝ rektory, akademık
