Alys-beris kólemi artyp keledi

Qazaqstannan Iranǵa eksporttalatyn taýardyń basym bóligin arpa ónimderi quraıdy eken. Osy ýaqyt aralyǵynda onyń kólemi 741,1 myń tonnaǵa, aqshalaı eseptegende  143,4 mln dollarǵa jetken. Sondaı-aq 1,1 myń tonna (5,6 mln AQSh dollaryna) salqyndatylǵan iri qara maldyń eti eksporttalǵan. 13,8 myń tonna tutas nemese usaqtalǵan raps tuqymdary shyǵarylyp, budan 5,5 mln dollar kiris túsken. Munyń syrtynda 3 mln dollardyń basqa da aýylsharýashylyq ónimderi eksporttalǵan.

Bıylǵy aq­pan aıynda Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq pen Iran arasyn­daǵy erkin saýda aımaǵy týraly ýaqytsha kelisim aıasynda Qa­zaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi, Reseı Fe­derasııasynyń Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligi jáne Iran Islam Respýblıka­synyń Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi arasyndaǵy bıdaı saý­dasy salasyndaǵy ózara tú­sinistik týraly memorandýmǵa qol qoıylǵan bolatyn. Bul qujat Qazaqstan men Iran arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty óristete túsýge múmkindik beredi.

Jýyqta elordada Qazaqstan men Iran arasyndaǵy saýda-eko­nomıkalyq, ǵylymı jáne mádenı yntymaqtastyq jónindegi úkimet­aralyq komıssııanyń 16-shy otyrysy ótti. Úkimetaralyq komıssııa Qazaqstannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Sa­parhan Omarov jáne Iran­nyń Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstri Mahmýd Hodjatı bas­shy­lyǵymen jumys istedi. Oty­rysqa deıin mınıstrler eki­jaq­ty kelissózder ótkizdi.

Saparhan Omarov Qazaqstan men Iran arasyndaǵy ekijaq­ty yntymaqtastyqtyń, ásire­se aýylsharýashylyǵy salasyn­daǵy mańyzdylyǵyn atap ótti. 

Osy basqosý barysyn­da Qa­zaq­stan jaǵy mal sharýa­shy­lyǵynda ynty­maqtastyq ornatýdy usyndy. Qazaqstan Iranǵa bolashaqta qoı etiniń eksportyn ulǵaıtýdy josparlap otyr. Iran jaǵy da Qazaqstanda et óńdeý boıynsha birlesken ká­siporyndar qurýǵa múddelilik ta­­ny­týda. Jaqynda Almaty ob­ly­synda Iran bıznesiniń qaty­sýymen «EmpireFoods» et óń­deý kesheni paıdalanýǵa berildi.

Yntymaqtastyqtyń taǵy bir salasy – Qazaqstanda balyq já­ne ósimdik maıy óndirisi boıynsha birlesken jobalardy qurý bolyp otyr.

Degenmen atap kórseter bir másele, joǵaryda keltirilgen ýaqyt aralyǵynda Irannyń Qazaqstanǵa jóneltetin aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi edáýir tómendegeni baı­qa­lady. Bul jó­nindegi naqty derekterdi keltiretin bolsaq, Irannan Qazaqstanǵa keletin aýylsharýashylyq ónimderiniń ımporty 2019 jylǵy qańtar-maýsymda 30,6%-ǵa  nemese 23,8-den 16,5 mln-ǵa deıin tómendegen eken. Mine, osynyń saldarynan Qazaqstan men Iran arasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy taýar aınalymy 2019 jyldyń qańtar-maýsym araly­ǵynda ótken jyldyń osy mer­zimimen salystyrǵanda 0,6%-ǵa nemese aqshalaı eseptegende 184 mln dollardan 182,9 mln dollarǵa tómendegen.

Kórip otyrǵanymyzdaı, eki el ara­syndaǵy aýyl sharýashylyǵy ónimderi boıynsha saýda aına­lymynyń báseńdeýi sonshama úlken emes. О́ıtkeni bul jer­de Qazaqstan eksportynyń kóle­mi ımportqa qaraǵanda birne­she ese basym bolyp otyr. Má­se­len, joǵarydaǵy 182,9 mln dollardyń 160 mln dollardan astamyn Qazaqstannyń Iranǵa jóneltetin eksporttyq ónimderi quraıdy.

Al endi Irannan Qazaqstanǵa ákeli­netin negizgi ónimder túri­ne zer salsaq, bul el bizge kepti­ril­gen júzim, piste, pııaz, qyzylsha sekildi ónimderdi jóneltedi eken. Árıne mundaı jemis, kókónis túrlerin elimizde de óndiredi. El ishinde jylyjaılardyń kó­beıýine baılanysty bul ónim­derdiń úlesi jyldan-jylǵa arta túsýde. Sondyqtan Iran ım­portynyń qysqarýyna birshama túsinistikpen qaraýǵa bolady jáne bul ýaqytsha qubylys bolýy da múmkin. О́ıtkeni Iran eli atalǵan ónimderdi ejelden molynan óndiredi. Eger ım­port­tyq ónimder baǵasy arzan bolsa, ol ónimderdi molynan tutynýǵa da bolady. Bul jer­degi mańyzdy másele ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári damyta túsý bolyp otyr.

Úkimetaralyq komıssııanyń 16-shy otyrysyna Iran ja­ǵy­nan 40-qa tarta adam qatysty. Olardyń arasynda úkimet adam­darymen qatar bıznesmen­der de boldy. Bul jaǵdaı Iran tarapynyń Qazaq­stanmen saýda-ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyqty nyǵaıta túsýge múddelilik tanytyp otyrǵanyn bildirse kerek. Muny óz sózinde Irannyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Mahmýd Hodjatı myrza da atap ótti.

Iranǵa aýyl sharýashylyǵy ónim­deriniń eksportyn arttyrý máselesi Qazaq­stan úshin de ma­ńyzdy ekenin aıta ketsek, ar­tyq bolmas. Elimiz sońǵy ýa­qytta aýyl sharýashylyǵy sa­la­syn damy­týǵa erekshe mán be­rýde. Bul úshin, árıne, birinshi ke­zek­te sala ónimderiniń eks­portyn ulǵaıtýymyz kerek. El bas­shy­lyǵy osy máseleni alǵa jyl­jy­týdyń san túrli joldaryn qarastyrýda. Máselen, eli­mizdiń Tuńǵysh Prezıdenti – El­basy Nursultan Nazarbaev­tyń bas­tamasymen Islam ynty­maq­tastyǵy uıymynyń aıasynda Azyq-túlik qaýipsizdigi jónin­degi ıslam uıymy (AQIU) quryl­ǵan bolatyn. AQIU shtab-pá­teri Nur-Sultan qalasynda or­na­lasqan. Qazirgi tańda uıymnyń quramyna Islam áleminiń 33 memleketi kiredi jáne onyń qyzmeti aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik áleýeti salalarynda musylman áleminiń kúsh-jigerin jumyldyrýǵa baǵyttalǵan. Osy uıym hatshylyǵynyń kel­tirgen málimetteri boıynsha joǵarydaǵy 33 memleket jylma-jyl 101 mlrd dollardyń aýyl sharýa­shylyǵy ónimderin ımporttaıdy eken. Importtyń basym bóligin, ıaǵnı halal ónimderdi bul memleketterge Bra­zılııa, Úndistan, Aýstralııa jáne Ja­ńa Zelandııa sekildi elder jetkizip berýde. Jyl saıyn álemniń kóptegen elderine 2 mlrd dollarǵa jýyq aýyl sharýashylyǵy ónimderi men taǵam túrlerin shyǵaratyn Qazaqstan, mamandardyń aldyn ala esepteýleri bo­ıynsha, eger musylman álemimen saý­da-ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyqty durys jolǵa qoıa alsa, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy eksportynyń kólemin úsh esedeı arttyra túsken bolar edi.

Mine, osy elder arasynda Iran­men yntymaqtastyqty damy­týdyń birshama tıimdi tus­tary bar. О́ıtkeni Qazaqstan men Iran Kaspıı jaǵalaýynda ornalasqan. Osydan birneshe jyl buryn eki eldi tikeleı baı­lanystyratyn Qazaqstan– Túrik­menstan – Iran temir  joly iske qosylyp, elimiz Parsy túbegine shyǵýdyń múmkindigine ıe boldy. Basqa musylman elderi de odan ári qol sozym jerde tur deýge bolady.

Demek, mundaı múmkindikti paı­da­lanǵan abzal.