Halyq kóbeıse, qaýip azaıady

Birqatar memleketter úshin óz qan­das­­taryn tarıhı Otanyna qaıtarý demo­grafııalyq problemalardy sheshý joldarynyń biri bolyp sanalady. Sonymen qatar bul qadam tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý mindetin de sheshýge baǵyttalady. Immıgrasııa jáne repatrıasııa qoǵamnyń barlyq salalarynyń jumysyna úlken áserin tıgizetini túsinikti.

Syrttaǵy qandastarymyzdyń ta­rıhı otanyna oralýlaryna bir ja­ǵy­nan memlekettiń qoldaýy, ekinshi jaǵynan olardyń atamekenge degen saǵynyshy, rýhanı jan dúnıesindegi umtylys barynsha yqpal etti. Buǵan qosymsha kezinde turǵan elindegi ishki saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq jaǵdaıdyń kúrdelene túsý sebepteri de qandastarymyzdy atajurtqa bet burýyna ıtermelegenin aıta ketýimiz kerek. Mundaı sebepterge negizinen áleýmettik qorǵaý mehanızmderiniń joqtyǵy, qazaqtardyń saıası quqyq­ta­ry­nyń buzylýy, olardyń áleýmettik mártebesiniń tómendeýi, áleýmettik jaǵdaıdyń nasharlaýy, qazaq tilindegi mek­tepterdiń jabylýy jáne taǵy basqa da máselelerdi jatqyzýǵa bolady. Mysaly, О́zbekstanda latyn álip­bıine kóshý úderisine baılanys­ty qazaq mektepteriniń sany azaıdy. Bir jylda (1999 j.) 10 qazaq mektebi ja­byldy, qazaqtyń 20 myńnan astam ba­lasy ózbek tilindegi mektepterge aýys­­tyryldy...

Shekara asyp kelgen qan­das­ta­ry­myzdyń eń tyǵyz shoǵyrlanǵan aımaqtary –Túrkistan, Almaty, Mań­ǵys­taý oblystary jáne Jańa­ózen, Almaty, Nur-Sultan, Taraz qalalary. Olardyń sońǵy aǵymdary jumys tabý úshin kóbine elordaǵa nemese iri qalalarǵa kóshýdi maqsat tutty. Alaıda 2014 jyldan bastap Nur-Sultan men Almaty qalalary kóshý baǵdarlamasynan alynyp tas­tal­dy.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń et­nos­­tyq qazaqtardyń tarıhı otanyna oralýy týraly tujyrymdamasy» repat­rıanttardyń qazaqstandyq qo­ǵam­­ǵa jyldam sińisýin, qandastar úshin arnaıy beıimdelý sharalaryn uıymdastyrýdy kózdeıdi. Qazirgi ýaqytta tarıhı otanyna oral­ǵan­dar­dyń kóbi qazirgi qazaq­standyq qoǵamdaǵy túrli menta­lı­tet­tegi toptarmen aralasa otyryp tirshilik etýde. Bul qazaqstandyq qoǵamnyń tirshilik áreketiniń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne áleýmettik-mádenı salalaryna negizdelgen faktorlarǵa baılanysty.

Qazaqstannyń aımaqtarynda «Qa­zaq­stannyń ártúrli ulttarynyń kó­shi-qonynyń róli» taqyrybynda ótki­­zilgen sosıologııalyq zertteýler kór­setkendeı, mıgranttardyń eko­no­mı­kalyq, turmystyq jáne dinı, resmı, quqyqtyq salalarǵa beıim­del­ýi qıyndyq týǵyzǵan.

Respondentter kórsetken eń kúr­de­li problemalar: turǵyn úıdiń bolmaýy (18%), ómir súrýdiń joǵary quny (15%), qarjynyń jetispeýshiligi (15%), jumyspen qamtý (12%). Ońtús­tik­tegi mıgranttardyń beıimdelý qu­ry­­lymynda tildik tosqaýyl (17%), tur­­mys deńgeıiniń nasharlyǵy jáne qar­­jynyń jetispeýshiligi (15%) jáne jergilikti bılik organdarymen kúrdeli qarym-qatynas (8%) negiz­gi máseleler bolyp tabylady. Batystaǵy mıgranttar úshin beıim­de­­lý kezeńi birshama qıyn bolǵan. Bul aımaqta qandastardyń tabys­ty beıimdelýine tómendegi sebepter kedergi keltiredi: ómir súrýdiń jo­ǵary quny (64,2%); qarajattyń je­tis­peýi (46,3%); turǵyn úıdiń bolmaýy (40,7%). Qazaqstannyń basqa óńir­lerimen salystyrǵanda, bul kór­set­kish óte joǵary.

О́mir súrýdiń joǵary quny jáne qarajattyń jetispeýshiligi shyǵys aımaqqa kelgen qandastar úshin de aıtarlyqtaı qıyn bolyp tabylady. Basqa sebepterge balalardy ornalastyrý (24%), jumyspen qamtylý (18%), tildik tosqaýyl (13%), men­ta­lıtettiń ózgesheligi (12%) jatady. Respondentter ortalyq óńirde beıim­delý qıyndyǵynyń eń bastysy re­tinde baspananyń bolmaýyn (28%), ekinshi turmys deńgeıiniń joǵa­rylyǵyn (16%) kórsetken. Bul óńirde, sondaı-aq mıgranttardyń beıimdelý prosesinde mańyzdy bol­ǵa­ny qarjynyń jetispeýshiligi (14%), ju­myspen qamtylmaý (11%) jáne til­dik tosqaýyl (6%).

Qandastardy qazaqstandyq qoǵamǵa beıimdeý men ıntegrasııalaýdyń ne­giz­gi resýrsy – bilim berý júıesi. Olar­dy beıimdeýge arnalǵan bilim berý júıesin jáne repatrıasııa pro­se­siniń naqty sıpattamalaryn eskere otyryp, oǵan qoljetimdilikti qam­ta­ma­syz etý asa mańyzdy. Sebebi bilim berý júıesi jańa qundylyqtar men normalardy ıgerýdi qamtamasyz ete­di jáne adam ómiriniń jańa jaǵ­daı­larynda tulǵaaralyq qarym-qa­ty­nasqa, mansaptyq ósýge jáne jańa ortadan laıyqty oryn tabýǵa yqpal etedi.

TMD elderinen kelgen qazaq ulty­nyń ókilderi ekonomıkalyq jáne mádenı turǵydan qonys aýda­rý­shy­lar­dyń eń beıimdelgen toby bolyp sanalady. Budan basqa, TMD sheńberinde túrli áleýmettik máselelerdi retteıtin bir­qatar qujattarǵa (zeınetaqy, bilim berý, jumysqa ornalastyrý jáne t.b.) qol qoıylǵan. Bul eńbek nary­ǵy­na kirý jyldamdyǵynan, bilim alý­ǵa degen qushtarlyǵynan, elde turýdyń erte kezeńderinde baspanany satyp alýdy oılaıtyndyǵynan kórinedi. Qandastar «eki álemde ómir súrýge» tyrysýda. Bir jaǵynan, olar Qazaqstan aldynda ózderiniń bo­ryshyn sezinedi, ekinshi jaǵynan olar ózderi shyqqan eldiń tilinen jáne mádenıetinen bas tartqylary kelmeıdi.

Qazirgi zamanǵy ǵalymdar beıim­de­lýdi klımattyq, psıhologııalyq, áleýmettik, mádenı, ekonomıkalyq jáne basqa da túrlerge bóledi. Mun­daı beıimdeýdiń sıpattamalaryn she­tel ǵalymdarynyń kóptegen monografııalarynan tabýǵa bolady. Keı­bir ǵalymdardyń pikirinshe, kóship kelýshiler 10 jyldan keıin ǵana ózin sol elde jaıly sezinetin kórinedi. Sondaı-aq keıbir zertteýshiler qazaq ultynyń ókilderi joǵary deńgeıde beıimdelý múmkindigine ıe ekenin, bul olardyń jańa jaǵdaıda óz ornyn tabýǵa kómektesetinin aıtady.

Taıaý jáne alys shetelderden kóship kelgen bizdiń otandastarymyzdyń beıimdelýine qıyndyq týdyratyn túıtkilderdiń biri – álipbı máselesi. Qazirgi ýaqytta álemde qazaqtardyń aýyzsha sóıleýinde eshqandaı aıyrma­shy­lyq joq. Biraq ártúrli elderde turatyn qazaqtardyń jazbasha tili ózgeshe. Mysaly, О́zbekstan men Túrik­menstan latyn álipbıine aýysty, Qazaq­standa, Mońǵolııada, Reseıde turatyn qazaqtar kırıllısamen jazady, al Qytaı qazaqtary arab álipbıin tutynady. Bul aıyrmashylyq, tarıhı otanyna oralǵan qandastarymyz úshin, ásirese orta jáne joǵary bilim alǵan kezde qıyndyq týdyrady.

Qazaqstan Úkimeti 2017 jyldyń 13 qa­zanynda «Otandastar» kom­mer­sııalyq emes aksıonerlik qoǵa­myn qurý týraly sheshim qabyldady. Qu­jatqa sáıkes, qor memlekettiń 100% qatysý úlesimen jáne alǵashqy kapıtaly 150 mln teńge kóleminde qurylǵan. Qordyń basty jumysy sheteldegi jáne Qazaqstanǵa kelgen qazaq­tarǵa qoldaý kórsetý bolyp taby­lady. Eger de uıymnyń qyzmet babyn ulǵaıtyp, molynan qarjy­lan­dyrylsa, qandastarǵa paıdaly is isteý­ge qaýqary bar.

Joǵaryda aıtylǵan problemalar men kedergilerdi eskere otyryp, qandastardy qonystandyrýda tómen­de­gi negizgi baǵyttar qolǵa alynýy tıis: demografııalyq azshylyqqa ushy­raǵan Soltústik, Shyǵys jáne Orta­lyq Qazaqstanǵa syrttan kelgen re­patrıanttardy ornalastyrý, sondaı-aq olardy Qazaqstan terrı­to­rııa­syndaǵy qolaıly, ónerkásibi damy­ǵan qala nemese kentterge, ken oryndary bar jerlerge ornalas­ty­rý, qandastarǵa turaqtaǵan jerinen turǵyn úı satyp nemese salyp alýǵa, azamattyq alýǵa, jumysqa turýǵa nemese kásipkerlikpen aınalysýy­na jaǵdaı jasaý, Qazaqstanǵa kóshirip ákelýden, turaqtanýyna deıin toly­ǵy­men kómektesetin arnaıy uıym qurý.

Qazirgi tańda repatrıant qazaq­tar­dyń tarıhı otanyna oralýy halqy­myz­dyń san jaǵynan ósýine áser etip, demografııalyq jaǵdaıdy jaq­sarta túsýde. Egemendi eline ora­lyp, azamaty ataný, atajurtty túletý, elin kórkeıtý olardyń basty arma­ny. Sheteldegi qazaqtaryń ımmıgrasııasy halyq sanynyń artýyna jáne jalpy sandaǵy baıyrǵy halyq úlesiniń kóbeıýine septigin tıgizeri anyq.

Sonymen qatar qaı jerge qonys aýdarsa da sol etnostyq top basqa ult ókilerimen tyǵyz qarym-qaty­nas­qa bara otyryp, rýhanı jáne mate­rıaldyq qundylyqtarmen alma­­sady, basqa ortanyń keıbir etnos­­tyq mádenıet erekshelikterin qabyl­daı­dy. Olaı bolsa, tarıhı ota­ny­na oralǵan qandastarymyzdyń ózin­dik mádenı erekshelikterine úrke qaramaı, olardyń mádenı ózge­ris­te­rine de túsinistikpen qaraýymyz kerek. Olaryń ishinde halqymyzdyń umytyla bastaǵan tamasha qasıetterin tiriltýge, ótkenniń ónegesinen úıretýge baýlıtyn qoǵam qaıratkerleri, aqyn-jazýshylar, kásipkerler az emes ekenin de umytpaǵan jón. Sondyqtan elge oralǵan otandastarymyzǵa baýyrmashylyq kórsetip, olardyń óz elinde ógeısimeı, ortamyzdan oryn taýyp, elge sińip ketýlerine jaǵdaı jasaýymyz qajet-aq.

Madııar BAQYTJAN,

magıstrant