«Aqsúmbe men Aqsý-Jabaǵyly arasy» ekspedısııasy Sultanbek Qojanov pen Turar Rysqulovtyń 125 jyldyǵyna arnaldy

«Kırgız» dep júrgen qazaqtyń atyn qaıtardy»

Sozaq aýdanynda ótken ustaz, ǵalym, pýblısıst S. Qojanovtyń 125 jyldyǵyna arnalǵan «Ul­tyn súıgen uly tulǵa» taqyry­byndaǵy saltanatty is-sharaǵa qatysýshylar aldymen «Aqsúmbe men Aqsý-Jabaǵyly arasy» ekspedısııa múshelerin Qazynaly Qarataý tóskeıinde kútip alyp, teriskeıdiń tekti uly týǵan jer Aqsúmbe aýylyna taban tiredi. Aqsúmbede S.Qojanov atyn­daǵy mekteptiń alǵashqy kir­pishi qalanyp, eskertkishine gúl shoqtary qoıyldy. Bilim osha­ǵy­nyń alǵashqy kirpishin jazýshy Marhabat Baıǵut pen aýdan ákimi Salyhan Polatov qalady. «Elbasy Nursultan Nazarbaev bir sózinde: «Bizdiń Sultanbek Qojanovtyń ómirinen alatyn úlgimizdiń biri – keń oılaý, óz halqyń úshin shynaıy ýaıym jeý, onyń kemshilikterin aı­ta bilý, osylaısha olardan ary­lýǵa kómektesý» degen bolatyn. Elimizdiń damýyna ólsheýsiz úles qosqan ǵalym, kósemsózshiniń esimi barlyq qazaqstandyqtardyń maqtanyshy, al onyń ómiri men qyzmeti keler urpaq úshin Otan­ǵa qyzmet etýdiń úzdik úl­gisi bo­lyp tabylady. Sul­tanbek Qo­janovtyń esimin urpaq jadynda qaldyrý maqsatynda aýdanymyzda, respýblıka kóleminde jyl saıyn túrli mádenı kópshilik sharalar uıymdastyrylyp kele­di. Sonyń biri ult kúreskeri­niń 125 jyldyǵyna arnalǵan jıyn­nyń týyp-ósken jeri Aqsúmbe­de ótýi – aýdan turǵyndary úshin de, jas urpaq úshin de óte ma­ńyz­dy», dedi aýdan ákimi Saly­han Polatov jıynda. Al jazýshy Marhabat Baıǵut ótken jyldardy eske aldy. «Osydan 25 jyl buryn, Sultanbek aǵamyz­dyń 100 jyldyǵy atap ótilgen bo­latyn. Ol kezde oblystyq til basqarmasynyń basshysy edim. Sultanbek Qojanovtyń júz jyldyǵy atalyp ótiledi, úl­ken toı bolady, soǵan oblys bas­shy­synyń orynbasary baıandama jasaıdy, soǵan materıal daıyndap ber dedi. Qarasam Sultanbek aǵa týraly eshqandaı materıal joq. Sóıtip bir apta kúni-túni izdenip, júz jyldyǵyna arnalǵan baıan­damany daıyndap shyqtym. Minekı, búginde táýelsizdiktiń arqasynda Qojanov týraly eńbek óte kóp. Sultanbektanýshylar da jeterlik. Kóp kitap shyqty, «Shy­ǵystyń Sultanbegi» degen roman jazyldy. Sultanbek Qo­­janov týraly áli zerttelip, jazy­­la beredi. Osydan bes jyl bu­­ryn Sholaqqorǵan aýylyn­da Qo­­janovtyń 120 jyl­dy­ǵy at­a­lyp ótken bolatyn. Sol kez­de Aqsúmbege kelip, bıik­ke, Aq­bı­keshtiń janyna shy­ǵyp qara­dyq. Myna qasıet­ti Qa­ra­­taýdyń órligine tańdan­dyq. Qazaqtyń, búkil túrkiniń qara­shańyraǵy atanǵan Qarataý úsh butaqtan turady. Jambyl oblysynda bir butaǵy, Qyzylorda oblysynda bir butaǵy, eń negi­zgi jotasy – bıik, uly buta­ǵy bizdiń Túrkistan oblysynda. Aqsúmbemen bastalyp, Aq­sý Jabaǵylydan aıaq­ta­lady. A­qsúm­bede qasıetti Qara­taýdyń bas­talar jerinde – Sul­tanbek Qo­janov, Aqsý Jaba­ǵylyda – Turar Rysqulov, eki jaǵynda ekeýi zaýzańǵar bolyp, búkil alash­qa, kúlli qazaq­qa murat – maq­sattaryn arnaǵan uly tul­ǵalar tur. Sultanbek mu­rat­tas­tarymen birge Túrki­stan­dy astana etkisi keldi. Qoldan kelmedi, Qyzyl­orda astana atandy. Alaıda, «kırgız» dep júrgen «qazaqtyń» atyn qaıtardy»,  dedi jazýshy Marhabat Baıǵut.

Mádenı is-shara Sultanbek Qojanov atyndaǵy murajaıda jalǵasyn taýyp, qonaqtar tarıhı jádigerlermen tanysty. Al mádenıet úıindegi «Ultyn súıgen uly tulǵa» atty aımaqtyq ǵy­lymı-tájirbıelik konferen­­sııa­ny ǵalym Narıman Nur­­peıisov júrgizip otyrdy. Kon­fe­ren­sııany Túrkistan oblysy ákimi­­niń orynbasary Sáken Qalqa­­manov ashyp, qut­tyq­taý sóz sóıledi. Sozaq aýda­ny­nyń Qurmetti aza­maty Qýa­nysh Aıtahanov, ǵa­lym, sultanbek­tanýshy Beıbit Qoı­shybaı, ǵalymdar Álibek Seıdehan, Tursyn Haziretáli, Medeýbek Táńirbergen, Mamyt Amangeldi, Qaırat Anarbaev baıan­dama jasap, uly tulǵanyń ómiri men jasaǵan ónegeli isterine toqtal­dy. Ultjandylyǵy memle­ket­shildikpen ulasqan, memleket­shildigi ultynyń rýhyna qyzmet etý­ge jumyldyrylǵan qaırat­kerdiń halyqtyń jadynan da, ǵylymı tanymnan da mártebeli oryn alýǵa ábden laıyq ekeni aıtyldy. Al aqyn Rahym Bala­bı ult qaıratkerine arnaý óleń oqydy. Sondaı-aq bul kúni Elbasynyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jań­ǵyrý» maqala­syn nasıhattaı otyryp, Sul­tan­bek Qojanov­tyń 125 jyl­dy­ǵyna oraı, aqyndar­dyń shyǵar­mashylyǵyna qoldaý kór­setý maqsatynda oblystyq «Tuǵyry bıik tulǵa» atty jyr músháırasy uıymdastyryldy.

Ult tarıhyndaǵy jarqyn tulǵa

Túlkibas aýdanynda Turar Rysqulovtyń 125 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar «Ult tarı­­hyndaǵy jarqyn tulǵa» taqy­ry­bynda ótti. Uly tulǵa­lar­dyń 125 jyldyǵyna oraı uıym­dastyrylǵan «Aqsúmbe men Aqsý-Jabaǵyly arasy» avto­sa­paryna qatysýshylar 1915 jyly «Alash» qaıratkeri, tuń­ǵysh qazaq ınjeneri Muha­met­jan Tynyshbaevtyń basshy­lyǵy­men soǵylǵan Jaskeshý aýyl­dyq okrýgi Rysqul aýy­ly­­nyń mańyndaǵy taýasty temir ­jolmen tanysty. Muha­­med­jan Tynyshbaev pen Turar Rys­qulovtyń eń birinshi kez­desýi Túlkibastaǵy Sháńke-bas­taý jerinde bolǵan. 1915 jyly temir jol qurylysyn bas­qar­ǵan M.Tynyshbaev jas Tu­rar­dyń bilim alýyna baǵyt-baǵ­dar berip, bolashaǵyna jol ashqan eken. Bul týraly aýyl qarııasy О́mirtaı Qalyqulov týnelmen tanysý kezinde aıtyp berdi. «1915 jyly Turar Rys­qulov Tashkent qalasyna oqý­ǵa barýǵa osy Túlkibas aýda­ny­na kelgen. Negizinde týys­qan­dary Túlkibas aýdanynda tu­ra­dy. Sonda jumys istep júr­­gen bir qazaq Muhamedjan Ty­nysh­baevqa Turar týraly aıta­dy. Turardy shaqyryp alyp áńgime­leskende onyń til bilýi, oıyn jetkize alýy, talaby bıik ekenin ańǵarǵan Muhamedjan Tynyshbaev arqasynan qaǵyp, oqýy kerektigin aıta qarajat berip Tashkentke oqýǵa jiberedi»,  dedi О́mirtaı Qalyqulov. Tarı­hı derekterge súıensek, uzyn­dyǵy 1 shaqyrym, bıiktigi 6 metr, al eni 8 metrdi quraıtyn te­mir jol týnelin Reseıdiń temir­jol qu­rylysshylary jáne jer­gi­lik­ti turǵyndar soqqan. 1950 jy­ly jańa úlgidegi teplovoz jáne vagondardyń kólemi­niń ul­ǵaıýy­na baılanysty týnel­di paıdalaný múmkin bolmaǵandyqtan, syrtynan aınalma temir jol salynǵan. Búgingi tańda aýdan ákimdigi atalmysh nysannyń tarıhı mańyzdylyǵyn eskere otyryp, eskertkish taqtaısha ornatqan, aýmaǵyna tazalyq jumystary júrgizilip turady.

Maǵynaly is-shara Turar Rysqulovtyń ata qonysy Rys­qul aýylyndaǵy kúrdeli jón­deý­den ótken aýyldyq klýbtyń ashylý saltanatymen jalǵas­ty. Túlkibas aýdanynyń ákimi Nurbol Turashbekovtiń aı­týyn­sha, bıyl 5 aýyldyq klýb kúrdeli jóndeýden ótýde. Eń birinshi bolyp aıaqtalǵany osy Rysqul aýyldyq klýby. Aýyl turǵyndarynyń rýhanı azyq alatyn orny 100 adamǵa eseptelgen. Klýbqa kúrdeli jóndeý jumystarymen qatar aýmaǵy da tolyǵymen abattandyrylǵan. Aýyl jastarynyń mýzykalyq jáne basqa da úıirmelerge qaty­syp, bos ýaqyttaryn tıimdi ótkizýine barlyq jaǵ­daı ja­salǵan. Sonymen qatar qonaqtar Túlkibas kentin­degi toǵyz jol­dyń toraby, Túrki­sib temirjoly­nyń boıynda ornalasqan qazaq halqynyń birtýar azamattary M.Tynyshbaev pen T.Rys­qulovtyń eskertkishine gúl shoq­taryn qoıyp, qurmet kór­setti. Qos tulǵaǵa arnalǵan eskert­kish Túlkibas aýdanynyń 90 jyldyǵyna oraı demeýshi­ler esebinen turǵyzylǵan. Shara­nyń jalǵasy aýdan ortaly­ǵy Turar Rysqulov atyndaǵy tarı­hı-ólketaný murajaıymen tanysý is-sharasyna ulasty. Tarıhı-ólketaný murajaıy qoǵamdyq negizde 1963 jyly ashylyp, 1983 jyly oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy­nyń bólimshesi bolyp qaıta quryl­ǵan. 1994 jyly murajaıǵa memleket jáne qoǵam qaıratkeri T.Rysqulovtyń 100 jyldyǵy­na oraı aty berildi. Qazirgi tań­da murajaı «Turartaný», «Kóne zaman jáne etnografııa», «Aýdan tarıhy», «Tabıǵattaný» dep atalatyn tórt ekspozısııa zaly­nan turady. Turartaný bólimin­de memleket jáne qoǵam qaırat­­keri T.Rysqulovtyń ómiri men qyz­meti týraly málimetter beretin «О́mirderek», «T.Rysqulovtyń áýleti», «T.Rysqulov kemeńger», «T.Rysqulov. Túrkisib», «Alash­tyń ardaqtysy Turar­ǵa taǵ­zym» atty taqta jáne tu­rar­ta­ný­­shylardyń shyǵarma­lary qoıylǵan. Aıtýly shara «Tuń­ǵysh Prezıdent» saıabaǵynda ót­ken «Ult tarıhyndaǵy jarqyn tulǵa» atty saltanatty jıynmen qorytyndylandy. «Baıýymyz kerek, baı bolýymyz kerek. Sonda ǵana elimiz myqty bolady. Biraq baılyqpen birge qaıratkerler­diń rýhyn, sińirgen eńbegin, olar­dyń minezin, shyrqyraǵan janyn uǵynýymyz kerek. Olar óleti­nin, atylatynyn bildi. Biraq ultyna qyzmet etýden qaıtqan joq. Mustafa Shoqaılar syrtta júrip eńbek etti, Turar, Názir, Sul­tan­bekter ishte júrip eńbek etti. Iаǵnı olardyń elge qyzmeti umy­tyl­maýy tıis», dedi jazýshy Mar­­habat Baıǵut.

Sondaı-aq is-sharaǵa qatysý­shylar uly tulǵanyń aıtýly mereıtoıyna oraı «Tuńǵysh Pre­zıdent» saıabaǵynyń ishinen boı kóterip jatqan «Jastar alleıasyna» 125 túp kóshet otyrǵyzdy.

 Túrkistan oblysy