Japon sarapshylary «ǵalamtor baspasózdi basyp ketetin boldy» dep qaýiptenýde. О́ıtkeni Japonııada baspasózdiń úlesi árdaıym basym bolǵanymen, ǵalamtordaǵy aqparattar tasqyny qoǵamǵa óz áserin tıgizýde. Aqparat alý tásili boıynsha Kúnshyǵys elinde portal, saıttardyń kórsetkishi gazettermen teńesip, 2016 jyly 59,1 paıyzdan 60,4 paıyzǵa kóbeıipti. Al áleýmettik jelilerdi tıimdi paıdalanýshylar sany 70 paıyzdan asady.
Dese de aǵa býynnyń aqparatty negizinen gazet-jýrnaldardan alatyny aıqyn. Jas urpaqtyń ǵalamtorǵa áýestigi jalpy dúnıejúzilik sıpat alyp bara jatqany belgili. Áleýmettik jelilerge tirkelgen japondardyń sany kóbeıgenimen, baspasóz senimdi aqparat kózi bop qala beredi. Búginde ǵalamtor negizgi aqparat alańy desek te, saýalnamaǵa jaýap bergenderdiń 33,8 paıyzy ǵana ondaǵy málimetke senetinin aıtqan. Demek, japonnyń balasynan qarııasyna deıin gazetterdi senimdi aqparat kózi dep biledi. Saraptamada japondardyń 70,1 paıyzy gazette jarııalanǵan málimetke ılanatyny aıtylǵan. Aqparattyń nanymdylyǵy turǵysynan teledıdar 65,5 paıyz bolsa, ǵalamtor sodan keıingi orynda. Jýrnalǵa halyqtyń 20,5 paıyzy senetin kórinedi.
Japonııada álemniń basqa elderi sııaqty áleýmettik jelilerdi qoldanatyn jastar qatary kóbeıgen. Bir emes birneshe áleýmettik jelige tirkelgen japondar buryn 66,5 paıyz bolsa sońǵy ýaqytta bul kórsetkish 71,2 paıyzǵa jetipti. Japonııadaǵy «Sankeibiz» portalynyń málimetine súıensek, 2009 jyly Kúnshyǵys elinde negizgi saraptamalyq 1,466 saıt bolsa, 2018 jyly olardyń sany 4,018-ge jetken. Iаǵnı, bul elde on jylda saıttar 2,7 esege ósti degen sóz. Kúnshyǵys elinde gazet-jýrnaldar da kóbeıipti. 2009 jyly 1708 bolsa, 2018 jyldan beri 1860 baspasóz quraly tirkeýde tur. Alaıda gazet-jýrnal sany artqanymen, olardyń jalpy tırajy on jyl ishinde birshama tómendegeni baıqalady. Saıt málimeti boıynsha, 2009 jyly gazetterdiń tırajy 153 mıllıon 760 myń bolypty. 2018 jyly gazet tırajy 19,8 paıyzǵa tómendep, 123 mıllıon 390 myńdy kórsetken. Jýrnaldardyń da taralymy azaıǵan.
Japonııada basylymdar taqyryby men taralý aımaǵyna qaraı, memlekettik, aımaqtyq, sporttyq, aptalyq, aılyq basylymdar bolyp bólinedi. Bulardyń ishinde aılyq basylymdardyń tırajy biraz tómendepti. Aptalyq basylymdar tipten 45 paıyzǵa azaıǵan. Jalpy basylymdardyń ishinde tırajyn quldyratpaı ustap turǵany – prefektýralarda shyǵatyn aımaqtyq gazet-jýrnaldar. Baspasóz reıtınginiń 2009-2018 jyldar arasyndaǵy ahýalyn anyqtaý úshin saraptama 505 gazet-jýrnalǵa júrgizilgen. Onyń ishinde 42 memlekettik basylym, 82 aımaqtyq, 26 sporttyq, 35 aptalyq, 320 aılyq gazet-jýrnaldar. Taralymyn kóp tómendetpeı ustap qalǵan basylymdar negizinen aımaqtyq jáne sporttyq gazet-jýrnaldar.
Gazet-jýrnal taralymynyń tómendeýi jalpy búkilálemdik úrdis ekeni belgili. Munyń sebebi, árıne ǵalamtordyń damý qarqyndylyǵymen baılanysty. 2008 jyly Japonııada iPhone smartfondary satyla bastady. El ishi jáne álemdegi jańalyqtardy jedel jetkizip otyratyn saıttar kóbeıdi. Halyqtyń aqparattarmen smartfon arqyly tanysý úrdisi beleń aldy. Japon sarapshylary elde gazet-jýrnal oqyrmandarynyń tómendeýin osymen baılanystyrady.
Japon gazetteri ǵalamtor saıtynda, áleýmettik jeliler arqyly da materıaldaryn oqyrmanǵa usynýda. Osy oraıda japon basylymdarynyń saıttaǵy marketıng júıesi týraly bir aýyz sóz. Kóptegen japon gazeti saıttaǵy materıaldardy «aqyly» jáne «aqysyz» dep bóledi. Maqala aqyly bolsa, saıtqa onyń basy jarııalanady, da tolyq oqý úshin oqyrman tirkelip, aqsha tóleýi kerek. Saıtqa shyqqan maqala bóliginiń tańba sany (ıeroglıf, kana) da kórsetiledi. Sonymen qatar tirkelgen soń oqýǵa bolatyn bóliginde neshe tańba bary da kórsetilgen. Maqalany tolyq oqý úshin qansha ıen tóleý kerektigi de jazylǵan. «Asahıshınbýn», «Maınıchıshınbýn» sııaqty irgeli gazetterdiń saıty maqalany oqýdyń aqyly júıesimen isteıdi.
Japonııada tek elge belgili tulǵalar ǵana emes, qarapaıym azamattardyń arasynda jeke blogyn ashyp, qysqasha oı-pikir, tujyrymdary ǵana emes, kólemdi materıaldaryn jarııalaıtyndary kóp. Japon blogerleri negizinen taǵamdar, shetelge saıahat, tabıǵat, ulttyq óner, belgili bir salaǵa qatysty jazǵandarymen bóliskendi unatady.
Saraptamaǵa nazar salsaq, aǵa býyn urpaq gazet-jýrnaldy kóp oqıtyny baıqalady. Osy turǵyda Japonııanyń gazet ındýstrııasyn qarııalar ustap tur degen pikir durys sııaqty. Japonııanyń ishki ister jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi 2017 jyly júrgizgen qoǵamdyq zertteýge nazar salsaq, jasy alpystan asqan gazet oqyrmandarynyń paıyzdyq sany 55,4 eken. Elý jastaǵy oqyrman sany 41 paıyz bolsa, qyryqtyń ishindegiler 27 paıyz. Otyz jastaǵy oqyrmandar 18,2 paıyz ǵana.
Japonııada qaı salaǵa qarasańyz da bólshek-bólshek, mınýt-mınýtyna deıin bárin eseptep, qadaǵalap otyrady. Mamandar ár japon azamaty gazet-jýrnal oqý úshin kúnine qansha ýaqyt jiberetinin de anyqtapty. Bul elde on jasar baladan toqsandaǵy qarııaǵa degen gazet oqıdy. Jalpy japondardyń kúnine gazet oqýǵa jumsaıtyn ýaqyty – 36,1 mınýt. Al kitap, jýrnal jáne komıksterge 61,7 mınýt, ıaǵnı bir saǵattan sál kóp ýaqyt jiberedi. Japonııa turǵyndary ortasha eseppen kúnine bir saǵat kitap pen jýrnal, jarty saǵat gazet oqıdy degen sóz. Japon azamatynyń jasy ulǵaıǵan saıyn gazet-jýrnal oqýǵa jumsaıtyn ýaqyty da kóbirek ekeni baıqalady. Japon jasóspirimderi kúnine 11,7 mınýtyn gazet-jýrnalǵa arnasa, alpystan asqan aqsaqaldar 46,5 mınýt baspasóz betterin paraqtaıdy.
Dúnıe júzi boıynsha medıa salasynda ǵalamtor ústemdikke ıe degenimizben, Japonııada gazet-jýrnalǵa tek aqparat kózi dep qaramaıdy. Jeke basyndaǵy hám qoǵamdaǵy máseleni sheshýge serpin beretin kúsh dep biledi. Buǵan dálel – Japonııa turǵyndarynyń 89 paıyzy aıyna bir ret qandaı da bir máselege qatysty gazet redaksııasyna habarlasady eken. Bul jalpy japon halqy baspasóz qyzmetkerlerine senim artady degen sóz. Japon gazetteri jańalyqty aqparat agenttikterinen de jyldam jetkizedi degen túsinik bar.
Adamzattyń sanasyn ǵalamtor jaýlap aldy degenimizben, qazirgi tańda japon gazetteri álemdegi eń tırajy kóp basylym sanalady. Irgeli japon gazetteriniń tańerteńgi jáne keshki shyǵarylymdary mıllıondaǵan tırajdy quraıdy. Mysaly, úzdik bes ulttyq basylym sanatyndaǵy «Iomıýrı» gazetiniń kúndelikti taralymy 10 mıllıonnan asady. Gazetterdi úkimetke táýeldi emes korporasııalar basqarady, sondyqtan japon baspasózi jaltaq emes, sóz qýaty myqty.
Sharafat JYLQYBAEVA,
japontanýshy
