Joshy ulysynyń joǵalǵan shaharlary

«Joshy ulysy astanalary Saraı­shyq – Saraı-Batý – Saraı Berke qalalary izimen» dep atalǵan haly­­q­a­ralyq ekspedısııa jobasynyń avtory – «Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ábil­seıit Muqtar eken. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Altyn Orda­nyń 750 jyldyǵyn atap ótý týra­ly» bastamasymen úndes kelgen jobany Atyraý oblysy kásipkerlik jáne ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý basqar­ma­sy qoldap, bir top ǵalym, ólketanýshy jáne jýrnalıster 2 myń shaqyrymǵa taıaý jol júrip qaıtty.

 Saraıshyq

Saraıshyq týraly bizge jetken al­ǵash­­qy jazba derekti qaldyrǵan – arab­tyń belgili geograf-ǵalymy, saıahatshysy Ibn-Batýta. Ol óz saıahattarynyń birin­de 1334 jyly Altyn Ordanyń bas qa­lasy «Úlken Saraıdan» (Saraı-Berke) shy­ǵyp, Saraıshyq qalasy arqyly Azııaǵa ótken. Bul jóninde: «Biz Saraı qalasynan at jekken arbamen on kún jol júrip, Saraı-jýk qalasyna jettik. Bul Ulysý dep atalǵan úlken, tereń, aǵysy qatty ózenniń jaǵasyndaǵy gúldengen ásem qala eken jáne dúnıe júzindegi Baǵdattan keıin ekinshi júzbeli kópir osynda eken» dep jazǵan.

Saraıshyq Altyn Orda ydyraǵannan keıingi Noǵaı ordasynyń, keıin Qazaq handyǵynyń astanasy boldy. 1999 jyly 3 qyrkúıekte «Saraıshyq» mýzeı-qoryǵynyń ashylýyna qatysqan Prezı­dent N.Nazarbaev: «Bul qala Qasym ­han bılik qurǵan tusta Qazaq handy­ǵynyń astanasy boldy. Saraıshyq topyraǵy qasıetti, óıtkeni ıisi búkil túrki álemine ortaq Altyn Orda handary – Toqta, Jánibek, Berdibek, noǵaılynyń bıleýshisi – Oqas, odan bergi Qasym han sııaqty ataqty handarymyz ben batyrlarymyzdyń jany osynda máńgilik jaı tapqan jer, ony elimizdiń alǵashqy panteony desek te bolady» degen edi.

Bıyl Saraıshyq mýzeıiniń qu­ryl­ǵa­nyna 20 jyl toldy. Al 2018 jyly 4 sáýirde Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń №162 qaýlysyna sáıkes osy­ǵan deıin Atyraý oblystyq «Han Ordaly – Saraıshyq» murajaı qory­ǵy respýblıkalyq statýs alyp, «Saraı­shyq» memlekettik tarıhı-mádenı mý­zeı-qoryǵy» atandy.

Sońǵy ózgeris ortaǵasyrlyq Saraı­shyq shaharynyń táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy jańa belesi deýge bolady. Mýzeı-qoryqty sońǵy bir jyldan beri basqaryp kele jatqan belgili tarıhshy, Qazaq handyǵy tarıhy boıynsha tanymal maman, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ábilseıit Muqtar kóne qalany túletýdiń keshendi josparyn jasaǵan. Joshy ulysy astanalarynyń basyn qos­qan búgingi ǵylymı ekspedısııa da osy jos­pardyń bir parasy dese bolǵandaı.

Aıta keteıik, buǵan deıin Altyn Orda astanalaryn bir-birimen baılanys­ty­ra zert­tegen mundaı ekspedısııa bolmaǵan eken.

 Astrahan – Lapas – Saraı Batý

Atalarymyz Qajy Tarhan ataǵan As­tra­han qalasy Atyraýdan alys emes. Kedendegi kedergi jáne eń bas­ty­sy qazaqstandyq jol bóliginiń óte sapa­syzdyǵy bolmasa, 370 kılometr dege­nińiz 3-4 saǵatta zyr etip óte shyǵa­tyn qashyqtyq qoı. Amal ne, ázirge tańnan keshke deıingi ýaqytty alatyn Sandybadtyń segizinshi sapary bolyp tur...

Saraı Batý – óz zamanynda álemniń kindigi, Altyn Ordanyń astanasy bolǵan shýly shahar. Búginde Reseı Federasııasyndaǵy Astrahan oblysy aýmaǵynda jurty jatyr.

Atyraýdan ala tańmen shyqqan delegasııa kóz baılana Astrahan obly­sy Volodar aýdany Altynjar aýylyna bas tiredi. Munda uly kúıshi Qur­man­ǵazy Saǵyrbaıulynyń kesenesi tur. Qazaqstannyń batys ólkesindegi birne­she oblystyń kúshimen salynǵan «Qurmanǵazy» óńirlik mádenı ortalyǵy Reseı jerindegi qazaqy aral dese bolǵan­daı. Altynjar aýylynda túgelge jýyq qazaqtar turady eken. Tipti Volodar aýdany turǵyndarynyń basym bóligi de óz qandastarymyz. Ortalyq basshysy Amangeldi Ábilǵazıev, orynbasary Svetlana Álibekova qazaqstandyq delegasııany qurmetpen qarsy aldy.

Reseıdegi sapar Astrahan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinen bastaldy. Mundaǵy «Kóshpendiler altyny» atty ekspozısııa mýzeı ǵımaratynyń jertó­le­sinde ornalasqan eken. Qalyńdyǵy bir qarys temir esikter, áskerı kúzet, ár buryshta qadalǵan beınekamera, «Sýretke túsirýge bolmaıdy!» degen qa­tań talap mundaǵy jádigerlerdiń qun­dylyǵyn eseleı túskendeı. Qalyń áınek­tiń ar jaǵyna qoıylǵan jádiger sany kóp emes, biraq qaıtalanbaıtyn erekshe baǵaly zattar eken. Negizinen saq-sarmat zamanyna tıesili bul buıymdar bizge jaqsy tanys. Astrahan mýzeıinen Altyn Orda kezeńine qatysty tolymdy dúnıe kóre almaı attandyq.

Saparymyzdyń kelesi núktesi – La­pas dep atalatyn selo mańyndaǵy ortaǵa­syrlyq kóne qorym bolatyn. Izdege­nimizdi kartamen izdep, mal baqqan qoıshydan surap, áreń taptyq.

Úlken-úlken tóbelerde erterekte arheologııalyq qazba jumysy júr­gi­zil­ge­ni baıqalady. Kúıdirilgen jáne shıki kirpish synyqtary, keramıka, túrli-tústi mozaıka synyqtary shashylyp jatyr. Lapas keseneler kesheni Reseı memleketiniń qorǵaýyna alynǵandyǵy týraly eskertý belgi ǵana bul jerde tarıhy qundy ǵımarattar bolǵanyn áıgi­lep tur.

– Keńestik tarıhshy B.L.Egorovtyń boljaýynsha, Berke, О́zbek, Jánibek jáne Berdibek handar osy jerde jerlengen. Degenmen, Qadyrǵalı bı «Toqty men áz-Jánibek han Saraıshyqta jerlengen» dep naqty kórsetken. Sondyqtan Altyn Orda handarynyń qaısysy qaı jerde jerlengeni týraly ǵalymdar áli tolyq tujyrym jasaǵan joq. Bizdiń maqsatymyz – tarıhı oryndy kózimizben kórip, ózge de oryndarmen salystyrý bolatyn. Árıne kóne derekterde bul jerdi «Bıleýshiler alqaby», «Aqsaraı» dep ataǵany belgili. Sondyqtan bul orynda ǵylymı-zertteý jumystaryn jalǵastyrý kún tártibinde tur. Meniń bilýimshe bul jerde 1950 jyldardyń sońynda arheologııalyq qazba jumysy bol­ǵan, 5 kesene anyqtalǵan, – deıdi ekspedısııa jetekshisi, tarıh ǵylym­da­ry­nyń doktory Ábilseıit Muqtar.

– Lapastaǵy han kesenelerin biz de birazdan beri zerttep júrmiz. Bul – álemdik mańyzy bar ǵajaıyp eskert­kish­ter. Zırat aýmaǵy óte úlken, qabir­ler óte kóp, magnıtti túsirilimder munda kólemdi kesene qurylysynyń qıran­dy­sy jatqanyn kórsetip tur. Ázirge ǵaryshtan dıstansııaly zondtaý ádisimen zerttep jatyrmyz. Úlken zırattar – áýlet qorymy bolýy múmkin. Qaı handar jerlengeni naqty belgisiz. Ol jerde ázirge qazba jumysy júrgizilgen joq. Meniń oıymsha birden mýzeıge aınaldyryp, qalpyna keltirilmese, qazý qajet te emes. Jaı ǵylymı qyzyǵýshylyqpen qabirdi qazyp tastaý durys emes dep esepteımin. Adamzat tarıhynda orny bar uly adamdardyń máńgilik turaǵynyń tynyshyn almaý kerek qoı, – deıdi bizge keıin Saraı Batý qalasynyń ornynda kezdesken reseılik belgili arheolog, Marıı memlekettik ýnıversıteti arheologııalyq-etnologııalyq orta­ly­ǵy­nyń basshysy Evgenıı Pıgarev.

Harabalı aýdanyndaǵy Selıtrennyı aýyly tusyndaǵy tóbe basynda jolyq­qan Evgenıı Mıhaılovıch búginde Sa­raı Batý atalyp ketken kóne shahar­dyń ornyn kóp jyldan beri qazyp, zerttep júrgen maman eken. Altyn Orda astanasynyń tarıhy týraly óte qy­zyq­ty derekter aıtty.

– Birden aıtaıyn, qazir qoldanylyp júrgen Saraı Batý, Saraı Berke ataýlary HIH ǵasyrda, HH ǵasyrdyń basynda shyqqan, halyqtyq ataý dese de bolady. Sizder kelip turǵan bul shahardyń ǵylymdaǵy aty – Saraı nemese Saraı ál-Jádıd. Munyń bári arheologııalyq qazba kezinde tabylǵan monetalardyń jazbalarymen naqty dáleldenedi. Meniń oıymsha Joshy ulysynyń alǵashqy astanasy Saraı ál-Mahrýs nemese Aq­sa­raı sál tómenirekte. Ol shaǵyndaý shahar bolǵan, – deıdi ǵalym.

E.Pıgarevtiń pikirinshe, Saraı ál-Jádıd nemese Jańa Saraı О́zbek hannyń reformasynan keıin dúnıege kelgen. Munda áýeli han ordasy turǵan, birte-birte óse bergen. Bul jer qazir álemdegi eń úlken arheologııalyq keshenniń biri, 2061 gektar aýmaq memleket qorǵaýynda. Qala ózen boıymen 7 shaqyrymǵa, ja­zyq­qa qaraı 2 shaqyrymǵa deıin sozylyp jatyr. Ǵaryshtan qaraǵanda úlken ǵımarattar, ortalyq kerýen saraı, kóshe izderi anyq baıqalady. Munda ım­p­ort buıymdar kóp tabylady, bul álemniń ár tarapymen jalǵasqan saý­da baılanystarynyń belgisi. О́zen jaǵasyna jaqyn qysh sheberhanalary kóp kezdesedi. E.Pıgarev ony úlken ón­diris, alyp fabrıka bolǵan dep esep­teı­di.

– Bul jerde 1965 jyldan beri qazba jumystary júrgizilgen. Biz qazir jańa tásilge kóshtik: jerdi qazbaımyz, ǵarysh­tan zertteımiz. Mundaǵy ár tóbe – qoǵamdyq mekemeler – meshit, medrese, kerýen saraı, aqsúıekterdiń saraılary bolǵan oryndar. Qala túgel buzylǵan. El aýzynda Toqtamys pen Ámir Temirdiń shaıqasynda qıraǵan dep aıtylady. Biraq 50 jyldan asa qazyp kelemiz, mundaǵy birde-bir ǵımarattan áskerı is-qımyldyń, soǵystyń izi kezdespedi. Jazba derekterge qaraǵanda shahar HVI ǵasyrdyń sońyna deıin turǵan. Qalanyń buzylýyna jalǵyz sebep – Astrahan handyǵy qulap, orys jerine ótýine baılanysty Ivan Groznyı Astrahanda kirpish bekinis turǵyzýǵa jarlyq bergen. Sóıtip bul qaladaǵy ǵımarattar buzylyp, kirpishi alynyp, ózen arqyly salmen tómen qaraı jiberilgen. Sóıtip Astrahandaǵy orys Kremli turǵyzylǵan. Saraı shaharynyń jer betinen joıylýynyń jalǵyz sebebi osy. HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin shahar ornyndaǵy keıbir ǵımarattardyń izi saqtalǵanyn Aýerbah, t.b. saıahatshylar jazyp qaldyrǵan, – deıdi orys arheology.

Altyn Orda tarıhy boıynsha tanymal ǵalymmen qazaqstandyq delegasııa jetekshisi Ábilseıit Muqtar birneshe másele boıynsha suhbat quryp, pikir almasty.

– Biz Saraıshyqty Altyn Ordanyń rýhanı astanasy bolǵan dep sanaımyz. О́ıtkeni Altyn Ordanyń memlekettik dini – Islam dál sol Saraıshyqta jarııalandy. Saraıshyqta Altyn Orda handarynyń, noǵaı bıleriniń jáne qazaq handarynyń panteony boldy. Siz bul tujyrymǵa qalaı qaraısyz? – dedi Ábilseıit Qapızuly.

– Árıne, ol durys. Saraı ál-Jádıd – memlekettiń óndiristi astanasy deýge bolady. Úlken óndiris, fabrıkalar, saýda ortalyǵy osynda boldy. Altyn Ordanyń ár qalasy ózinshe bir mindet arqalaǵan, ózindik ereksheligi bolǵan. Saraıshyq – ulystyń shyǵysyndaǵy keden qala. Han ulysyna kirer aýyzdaǵy qaqpa desek bolady. Qazirgi Saratov túbindegi Úkek qalasyn – ulystyń soltústik astanasy, Soltústik Kavkazdaǵy Madjar shaharyn – memlekettiń batystaǵy ortalyǵy desek jarasady, – deıdi Evgenıı Pıgarev.

Kóne shahar ornyndaǵy kezdesý bizge óte paıdaly boldy. Naqty qazba oryndaryn da aralap kórdik. Bul jerdegi arheologııalyq zertteý jumystaryna qazaq­standyq stýdentterdi tartý máse­lesi de talqylandy. Ábilseıit Muq­tar Reseı arheologyn Saraıshyqqa shaqyrdy. Altyn Orda tarıhyn Qazaq­stan men Reseı ǵalymdary birlese zert­tegende ǵana kóp nátıje, durys tujy­rym bolady degenge eki tarap ta kelisip otyr.

Aıtpaqshy, osy kúni biz rejısser Andreı Proshkınniń «Orda» fılmi túsirilgen maket qalany da aralap kórdik. Fılm oqıǵasy ortaǵasyrlyq Saraı Batý qalasynda ótken, sondyqtan túsirýshiler úsh aıdan asa ýaqyt osy qalashyqty arnaıy salyp shyǵypty. Bir qyzyǵy, kıno túsirilimi aıaqtalǵan soń maket qala týrıstik nysanǵa arnal­ǵan. Alys-jaqynnan kelgen týrıster orta­ǵa­syrlyq ǵımarattar fonynda sýretke túsip, qaryq bolyp qalady eken. Tarıhı oryndardyń týrıstik tartymdylyǵyn arttyrý úshin osyndaı qurylystar qajet­tigin kóńilge túıdik. Ábil­seıit Qapı­zulynyń aıtýynsha, Saraı­shyqta da bo­lashaqta mundaı qury­lys­tar qolǵa alyn­baq. Qazirdiń ózinde arnaıy jer bólingen.

Volgograd – Mamaı qorǵany – Saraı Berke

Biz túnep shyqqan Harabalı aýyly men Volgograd qalasynyń arasy 300 shaqyrymǵa jýyq. Joly da jaqsy.

Biz aldymen bas tiregen Volgograd oblystyq ólketaný mýzeıi qazaqstandyq ekspedısııa múshelerin óte jyly qarsy aldy. Mýzeı dırektory Anatolıı Mal­chen­ko úlken qurmet kórsetip, Volgo­grad qalasy, oblys tarıhy jónin­de taǵy­lym­dy áńgime aıtyp berdi. Sa­raı­shyq mýzeı-qoryǵynyń dırektory Ábilseıit Muqtar arnaıy ákelgen syıkádesin tapsyryp, mýzeıler arasynda baılanys, iskerlik qarym-qatynas ornady.

Aıta keteıik, Volgograd ólketaný mýzeıi Uly dala tarıhyna at shaptyrym eki zalyn arnaǵan eken. Sonyń biri – Altyn Orda zaly. Ortaǵasyrlyq Joshy ulysy turǵyndarynyń turmysy, salt-dástúri, kıimi men qarý-jaraǵy, tipti dástúrli oıyndary týraly kóp málimet aldyq.

– Sizderge, qazaqtarǵa munyń bári tańsyq emes qoı, – dep ázildep qoıady mýzeı ekspozısııasyn tanystyryp júrgen qyzmetker.

Ashylǵanyna bir ǵasyrdan asqan Volgograd mýzeıiniń tájirıbesi Sa­raı­shyq mýzeı-qoryǵy úshin de óte paıdaly bolatynyn ekspedısııa jetekshisi Ábilseıit Muqtar jıi aıtady. Shynynda da Qudaı qosqan kórshimiz Reseı Federasııasy men Qazaqstan arasyndaǵy túıisý núktesin, ortaq tarıhty Reseı ımperııasynyń otarlyq ezgisinen, keńestik kezeńnen, Uly Otan soǵysynan emes, sonaý Altyn Orda kezeńinen bastaý qajet sııaqty. Biraq ókinishke qaraı Reseı memlekettik saıasatynda Altyn Orda tarıhyna samarqaýlyq, salǵyrttyq basym ekendigin orys ǵalym-arheologtarynyń ózderi moıyndaıdy.

Volgograd mýzeıinen shyqqan soń biz Mamaı qorǵanyna tarttyq. Búginde Uly Otan soǵysy, Stalıngrad shaıqasyna arnalǵan alyp keshen ornalasqan tóbe­niń ataýy – Altyn Ordanyń áıgili beklerbegi Mamaı hannyń esiminen shyqqan. Keıbir derekterde bul jerde Mamaıdyń bekinisi, qaraýyl tóbesi turǵan dese, keı derekte 1380 jyly Mamaı han osynda jerlengen delinedi. Biraq ol jaıynda qazir esh belgi tappadyq. «Otan Ananyń» semserin kókke sozǵan alyp músini restavrasııadan ótip jatyr eken. Reseı keler jyly keletin jeńistiń 75 jyldyǵyna qaýyrt daıyndyqty bastap ketken.

«Joshy ulysy astanalary Saraıshyq – Saraı-Batý – Saraı Berke qalalary izimen» dep atalǵan halyqaralyq ekspedısııa budan keıin Volgograd oblysy Lenın aýdanyna qarasty Sarev selosy mańyndaǵy ortaǵasyrlyq Saraı Berke qalasynyń ornyna tartty. Árkimnen surap, jabyla izdep júrip kóne shahardyń ornyn áreń taptyq. О́te kútimsiz qalǵan, kóńil qulazytatyn kórinis eken. «Federaldyq deńgeıde qorǵaýǵa alynǵan mádenı mura nysany» degen belgini de bireýler qıratyp ketipti. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha senbi-jeksenbi kúnderi munda alys-jaqynnan metall izdegish aspaptary bar «týrıster» qaptap kelip, tapqan zattaryn alyp kete beredi eken. Qala ornynda kúrek izderi, qıraǵan kirpish synyqtary osyny dáleldep turǵandaı...

 Bes kúndik sapardyń jemisi

– Ekspedısııa maqsaty – Joshy ulysy – Altyn Orda tarıhyndaǵy astanalardyń ornynda ǵylymı-zertteýler júrgizý. Osy saparda Astrahan, Volgograd mýzeılerimen birlesip jumystar atqarý úshin kelissózder júrgizemiz. Atyraý oblysy boıynsha týrızmdi damytý úshin týr kompanııalarymen kelisimshartqa otyramyz, – degen edi Ábilseıit Qapızuly. Bes kúndik sapar osy maqsatyna tolyq jetti.

Reseı jerindegi kezdesýler nátıje­sin­de Saraıshyq mýzeı-qoryǵy Altyn­jar­da­ǵy Qurmanǵazy mádenıet ortalyǵymen, Astrahan jáne Volgograd oblystyq ólketaný mýzeılerimen áriptestik týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi. Ǵalymdar arasynda baılanys ornady. Joǵaryda aıtylǵandaı, Saraıshyq mýzeı-qoryǵy dırektorynyń orynbasary, kóne Sa­raı­shyq ornynda kóp jyldan beri arheo­logııalyq qazba jumysyn júrgizip kele jatqan Aıbek Turaruly reseılik arheologtardyń tájirıbesimen tikeleı tanysty. Munyń bári aldaǵy ýaqytta jemisin bereri sózsiz.

Qazaqstandyq ekspedısııa quramynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń korrespondent-múshesi, geologııa-mınerologııa ǵylym­darynyń doktory, professor Násipqalı Seıitov, tarıh ǵylymdarynyń doktory Saıfolla Sapanov pen Aqqalı Ahmet, Halel Dosmuhameduly atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń professory, sýretshi Otarbaı Kendir, Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń geograf ǵalymy Aqan Turǵanbaev jáne basqalary bolǵan edi. Ǵalymdar osy sapar nátıjesinde Joshy ulysynyń astanalary Saraıshyq, Saraı Batý jáne Saraı Berke qalalary ornalasqan aımaqtyń geografııalyq erekshelikteri men uqsastyǵy týraly tujyrym jasamaq.

Osy sapardyń taǵy bir úlken jemisi – Saraıshyq mýzeı-qoryǵy men Reseı týrıstik kompanııalary arasynda jasalǵan áriptestik týraly memorandýmdar der edik. Elimizdiń týrıstik áleýetin damytý máselesi kún tártibinde turǵan osynaý shaqta mundaı áreket aýa­daı qajet.

Aıta keteıik, osy kúnderi «Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵyn týrıstik ortalyqqa aınaldyrý maqsatynda Astrahan oblysynda ornalasqan «Darııa-TÝR», «Aktıv-TÝR» atty týrıstik agenttikterimen ózara yntymaqtastyq jóninde kelisimshartqa qol qoıyldy.

– Bul halyqaralyq ekspedısııanyń bir maqsaty – Qazaqstannyń kıeli oryndaryn, týrıstik nysandaryn nasıhattaý, sheteldik týrısterdi elge tartý bolatyn. Kelisimshartqa sáıkes, bolashaqta Saraıshyq mýzeıi men «reseılik týr-kompanııalar eki el aýmaǵynda ekskýrsııa, ekspedısııa jáne ǵylymı konferensııalardy birigip uıymdastyratyn bolady, – deıdi Saraıshyq memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń dırektory Ábilseıit Muqtar.

Saraıshyq – Saraı Batý – Saraı Berke

P.S. Tarıhı shaharlardyń topyraǵyna taban tıgizgen bes kúndik saparymyz osylaı aıaqtaldy. Tobymyzdyń aqsaqaly, jasy 75-ten asqan Násipqalı aǵamyz aqjúrek aqyn da eken. Jol boıy kórgen-bilgen jaıttardan áserlenip, birneshe óleń jazdy. Sonyń birinde:

Keseneler kómilgen topyraqqa,

Atalardyń, alaıda, aty – hatta...

...Bul tóbeshik astynda handar

jatyr –

Dańqy ketken jarty álem –

atyrapqa!

...Altyn Orda – tegimiz.

Maqtanamyz.

San alýan tarıhy – jatqan ańyz.

Biz – Berke men О́zbektiń urpaqtary,

Baba esimin erteńge ap baramyz!

– dep jyrlaǵan eken.

Buǵan alyp-qosarymyz joq.