Aqterektiń aq tańy
«Qos tóbede qys erte bastalypty-aý» dep kúzdikúngi aýa raıyn taý basyndaǵy qarǵa qarap boljaıdy aýyl jurty. Enshisi bólinbegen eki aǵaıyndy sekildi eki taýdyń basynan qar ǵana emes, baýyrynan el de ketpegen ejelden. Almaty oblysyndaǵy Jambyl aýdanynyń birneshe aýyly osy eki alyptyń etegin ala jaıǵasqan. Búgingi dittep bara jatqan Aqterek aýyly sonyń biri.
Almaty – Bishkek tas jolynyń Qordaıǵa jeter tusynan solǵa buryldyq. Qos qaptal qalyń qamys. Zamanynda Kólqamys jármeńkesi bolǵan eken. Bertinde patsha áskeri bekinis salǵan. 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi kezinde ol bekinisti Álı batyr jasaqtary shapqan, tarıhta Kólqamys kóterilisi degen atpen qalǵan jer. Qala men aýyldy baılanystyryp turǵan jalǵyz joldyń jaǵdaıy jaqsy eken, Aqterekke demde jettik.
Aýyl emes, qalaǵa kirgendeımiz, kóshe toly adam. Qatar jatqan bes kóshe túp-túzý tartylǵan. Jańadan salynǵan asfalt joldyń qoldanysqa berilgenine kóp bola qoımasa kerek, taqtaıdaı tegis. Jıegine qaz-qatar kóshe shamdary ornatylypty. Aýylda qurylys qarqyn alǵany kórinip tur. Irgetasy bıik aq shatyrly, kók shatyrly jańa úıler alystan menmundalaıdy. «Aqterek» sharýa qojalyǵynyń basshysy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri Temirlan Shaınúsipov baýyrymyzdyń ujymshardaǵy eńbekkerlerge júzden astam baspana salyp bergeni jaıly «Egemende» birneshe márte jazyldy da. О́ziniń jeke turǵyn úı baǵdarlamasyn qabyldaǵan kásipker eńbegi elenip, birer jyl buryn «Altyn júrek» syılyǵyn ıelengen.
Saıabaqtaǵy saltanat
«Temirlan sýburqaǵy bar saıabaq salǵaly jatyr», «aýyl shetinen shomylatyn basseın qurylysyn bastapty» degendi kóktemge salym estigen edik. Basseın keler jazdyń enshisine qalǵan bolý kerek, ázirge mekteptiń sol qaptalynan oryn tepken saıabaq ashyldy. Qalanyń saıabaqtaryndaı gúl otyrǵyzyp, aǵash kóshetterin egipti. Qaq ortada eki sýburqaq atqylap tur, oıyn balalary sý shashysyp, asyr salady. Oryndyqtarǵa qaz-qatar jaıǵasqan qarttardyń bir toby áńgimege qyzý kirisse, bir parasy rıza kóńilmen aınalaǵa mańǵazdana qaraıdy.
Aýyl ákimi Ǵabıt Shortanbaev saıabaq aýmaǵy bir gektarǵa jeteǵabyl ekenin, 200 túpten asa qylqan japyraqty aǵash egilip, 20 kóshe shamy ornatylǵanyn, bul sharýaǵa Temirlan Shaınúsipov 20 mln teńge qarajat jumsaǵanyn jetkizdi. Saıabaqtyń qaq tórine shejire tas qoıylypty. Uly júz janystan taraıtyn Baba rýynyń shejiresi. Muraǵat derekterine qaraǵanda, Baba – áıgili Qasqaraý bıdiń nemeresi. HVI ǵasyrda ómir súrgen, jas kúninde jaý túsirgen batyr, qartaıǵanda batagóı kisi bolypty. Uzynaǵash, Qordaı aımaǵynda «Babanyń batasymen» deıtin naqyl qalǵan. Shejire tasta osy Babanyń kindiginen taraǵan 14 balasynyń esimi qashap jazylǵan.
Kórer kózge kórikti, turqy bıik nysandy aýylǵa syıǵa tartqan Berik Mamytov esimdi kásipker eken. О́z qaltasynan 3 mln teńge shyǵaryp, eskertkish ornattyrǵan azamat «bul bizdi birlikke shaqyrady» deıdi. Shejire tastyń ashylýyna Qazaqstan Respýblıkasy Avtorlar qoǵamynyń tóraǵasy, kórnekti jazýshy Maral Ysqaqbaı, Almaty oblysynyń jáne Jambyl aýdanynyń qurmetti azamaty Áskerbek Abaev, Jambyl aýdany ákiminiń orynbasary Ádilbek Dalabaev, aýdandyq aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy Batyrhan Mendebaev, aýdandyq qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy Jumabek Chajabaev jáne aýǵan soǵysynyń ardagerleri qatysty. Árqaısysy sóz sóılep, saıabaq pen eskertkish salǵan azamattarǵa alǵys aıtty.
Jıynda sóz sóılegen Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, jazýshy Ýálıhan Qalıjan jahandaný dáýiri bastalǵanyn, bul kezde kóp nárse jutylyp ketýi múmkindigin, sondyqtan ulttyń genetıkasyn saqtaý maqsatynda, sondaı-aq tarıhty, mádenıetti, halyqtyń júrip ótken jolyn keıingi urpaqqa jetkizýde bul shejire tastyń mańyzy zor ekendigin basa aıtty. Al aýǵan soǵysyna qatysqan aýyldaǵy eki azamatqa baspana salyp bergen eńbegi úshin Temirlan Shaınúsipov Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy «Batyr shapaǵaty» tósbelgisimen marapattaldy.
Qundy kitap
Shejire tastyń aldynda taǵy bir ádebı shejireniń tusaýy kesildi. Aqterek aýylynyń týmasy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, halyq aqyny Esdáýlet Kándekulynyń esimi kópten eleýsiz qalyp kelgen edi. Zamanynda Kenenniń úzeńgiles serigi bolǵan aqyn 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi kezinde Álı Nurǵojaulynyń jasaǵyna qosylyp, án-jyrymen sarbazdarǵa dem beredi. Osy úshin aıyptalyp, túrmege qamalady. Patsha taqtan qulaǵan soń bostandyqqa shyǵyp, óle-ólgenshe ónerge qyzmet etedi.
Esdáýlettiń Aqjoltaı, Kenen, Qalqa, Rahmet, Kúnimjamal, Jaqsybaımen aıtystary saqtalǵan. Sol sekildi «Shaıan batyr», «Kúreńbaı batyr», «Jetigen batyr», «Álı batyr», «Qos juldyzdy Jazylbek» sekildi dastandary bar. Bir qıyny, osy eńbekter tolyqtaı oqyrmanǵa jetpeı, talaı jyl arhıvte shań basyp jatty. Aýyl azamaty Dastan Shaltabaev demeýshilik tanytyp, bıyl Esdáýlet muralary jınaqtaldy. Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalovtyń qoldaýymen jaryq kórgen «Álı batyr» dep atalatyn jınaqqa aqynnyń óleńderi, aıtystary men dastandary toptastyrylǵan. 500 danamen shyqqan eńbek el-jurtqa tegin taratyldy.
Maıtóbedegi as
Bir kásipker saıabaq salyp, ekinshisi shejire tas qoıyp, úshinshisi kitap shyǵartyp jatqanda ózge jurt ta qarap qalǵan joq. Baba rýynan taraıtyn 14 atanyń balasy búginde Jambyl aýdanynyń birneshe aýylyn mekendeıdi. Solar bastap, basqalar qoshtap aýyl shetindegi Maıtóbede babalar rýhyna as berdi.
Qazdaı tizilgen aqboz úıler alystan kóz tartady. Tabaq tasyp, qymyz kótergen qyzmetshi, daıashylar josyp júr. Maıtóbe degenimiz, qatar jatqan eki tóbeshik. Sonyń birine taqaý shaǵyn sahna ornatypty. Aýyl jastary saýyq quryp, ánshi-bıshiler óner kórsetip jatyr. El qatarly biz de saıyn dalada ótken konsertti tamashaladyq. At jarysyn kórip, kóz qumaryn qandyrdyq.
Maıtóbedegi as sáske áletinde bastalǵan. Sodan qas qaraıǵansha jalǵasyp, dala sahnasynda qyz-jigitter ándetip, kókparshylar dodaǵa túsip jatty...
Almaty oblysy,
Jambyl aýdany
