Joldaýda tabysty ekonomıkalyq reformalardy iske asyrý eldiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtýǵa tikeleı baılanysty bolatynyn, al saıası jańǵyrý úderisin birtindep iske asyrý úshin azamattyq qoǵamnyń múmkindikterin keńinen qoldaný qajettiligin eskertti. Azamattyq qoǵam túsiniginiń tarıhyna úńilsek, XVII-XVIII ǵasyrlarda keńinen qoldanyla bastaǵanyn kóremiz. Aǵylshyn fılosofy Tomas Gobbstyń oıynsha, adamdar azamattyq qoǵam qalyptaspaı turǵan kezde únemi ózara soǵysýmen boldy, olardyń osy qyrylystaryn toqtatý úshin árbir azamattyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin bir kúsh kerek boldy. Mundaı kúsh adamdardyń ózara kelisiminen týǵan bılik túrinde iske asty. Osylaısha adamnyń tirshilik úshin arpalysqan, jappaı jaýlasý men soǵysýǵa negizdelgen tabıǵı kúıden rettelgen órkenıetti qoǵamǵa kóshýi nátıjesinde azamattyq qoǵamnyń qalyptasatyny jáne ol qoǵamnyń azamattary elde tynyshtyq pen beıbitshilikti qamtamasyz etetin memlekettik bılikpen yntymaqtasa áreket jasaıtyny týraly tujyrymdama paıda boldy. Azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy jáne damýy ‒ óz betimen júretin obektıvti prosess. Bul prosestiń qandaı qarqynmen júrýi qoǵam músheleriniń konstıtýsııada belgilengen erkindikteri men quqyqtaryn qanshalyqty túsinýi, túısinýi, paıdalana alýyna baılanysty. Eger bir eldegi qoǵamnyń árbir múshesi saıası partııa qataryna kirýdi tek qana mansap pen baılyqtyń kózi dep sanaıtyn bolsa, ondaı elde azamattyq qoǵamdy qalyptastyratyn qýat bolmaıdy.
Batysta bul prosess qalaı bastaldy? Áýeli adamnyń oı erkindigi týdy, oıy azat boldy, odan keıin oǵan demokratııalyq bostandyqtar men quqyqtar berildi, sonymen qatar jeke jaýapkershilik te júkteldi, osylaısha azamattyq qoǵamnyń «kirpishi» qalandy. Al biz ózimizdi ózimiz asyraýdyń ornyna memlekettiń moıyna «otyryp» alsaq, bilimi men qabileti barlardy jumystan qýyp, tezirek qutylýǵa tyryssaq, mańaıymyzǵa ózimizden asyp ketpeıtinderdi ǵana jınasaq, onda azamattyq qoǵamnyń «kirpishterin» emes, ishken-jegenin ǵana biletin toǵysharlardy kóbeıtemiz. Adamnyń «jeke jaýapkershiligi» degen asa bir jaqsy túsinik. Adam óziniń jaqsy isterine de, jaman isterine de jeke ózi ǵana jaýap berýge úırense, qoǵamnyń damýyna úlken úles qosar edi. Keıbir toǵysharlar ózine júktelgen isti búldirgende, bolashaqta jaýap beremin-aý dep qoryqpaıdy, óıtkeni onyń qateliginiń, bilmestiginiń zardabyna búkil ujym jaýap beredi. Keıde bir jaqsy jumysty atqarǵan nemese ıdeıa usynǵan jaǵdaıda «men» dep aıtyp qalsańyz, sizge údireıip qaraıdy, «men» deý tárbıesizdik bolyp sanalady. Sodan baryp jeke jaýapkershilik sezimi quryp ketedi. Jeke jaýapkershilik sezimi bolmaı turyp, bastamashyl, bilikti, jaýapty mamandar daıyndaý múmkin emes. Azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy barysynda adamnyń ózi ózgeredi, oıy tolymdy, belsendi, órkenıetti tulǵaǵa aınalady. Azamattyq qoǵam tulǵa men bıliktiń qarym-qatynasyn, qoǵamnyń ártúrli toptary men jeke adamdar arasyndaǵy ózara qatynastardy órkenıet deńgeıine kóterýmen qatar árbir azamatty mádenıetke baýlıdy. Azamattyq qoǵam adam, ujym jáne bılik arasynda retti, júıeli qarym-qatynastardyń qalyptasýyna jaǵdaı jasaıdy. Memleket basshysy úkimettik emes uıymdardyń bedelin arttyrý qajet dep sanaıtynyn eskerte otyryp, jaqyn arada Azamattyq qoǵamdy damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn ázirlep, qabyldaýdy usyndy. Memlekettiń zańdary men quqyqtyq normalary aıasynda áreket etetin beıresmı uıymdar, kásibı odaqtar, ártúrli qoǵamdyq qozǵalystar azamattyq qoǵamnyń negizin quraıdy, olar qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrady. Osy turǵydan alǵanda qoǵamnyń ártúrli toptarynyń ókilderin biriktirgen Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń qurylýy asa mańyzdy qadam boldy. Bul azamattyq qoǵam men memlekettiń arasyndaǵy dıalogty iske asyra otyryp, qazaq qoǵamynyń demokratııalyq negizde jetile túsýine septesedi.
Joldaýdaǵy taǵy bir erekshe tartymdy ıdeıa ‒ halyqpen tıimdi keri baılanys ornatýǵa aıryqsha nazar aýdarý, bul mindetti iske asyrý úshin memlekettik organdar qyzmetiniń negizgi basymdyqtary retinde qoǵamdyq dıalog, ashyqtyq, adamdardyń muń-muqtajyna jedel nazar aýdarý syndy mindetter ataldy. Joldaýda «kóp jaǵdaıda azamattarymyz ortalyq jáne jergilikti organdar basshylarynyń qulyqsyzdyǵy men «beıqamdyǵyna» baılanysty Prezıdentke júginýge májbúr bolatynyn eskere otyryp, Prezıdent Ákimshiliginde azamattardan kelip túsken ótinishterdi memlekettik organdardyń sapaly qaraýyn qadaǵalap, jedel sharalar qabyldaıtyn bólim qurylǵany aıtyldy. Bul shara Memleket basshysynyń «halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrýǵa aıryqsha nazar aýdaratynyn kórsetedi.
Joldaýda mıtıngiler týraly zańnamany jetildirý máselesi kóterilgen. Azamattardyń óz oıyn erkin aıtýǵa quqyǵy Konstıtýsııada bekitilgen. Batystyń damyǵan elderinde barlyq azamattar eliniń konstıtýsııasy bergen demokratııalyq quqyqtar men bostandyqtardy paıdalana otyryp, ózderiniń zań aldyndaǵy jaýapkershilikterin de eske ustaıdy. Quqyq pen zań aldyndaǵy jaýapkershilik qatar júrgende ǵana qoǵamnyń damýy alǵa basady. Mıtıngiler týraly zańnamany jetildirýdi usyna otyryp, Memleket basshysy bıliktiń betin halyqqa burdy, endi azamattardyń ózderi de quqyqtaryn talap etýmen qatar óziniń zań aldyndaǵy jeke jaýapkershiligin túsinýge umtylsa, onda bılik pen halyq arasyndaǵy tıimdi dıalog iske asar edi. Bul máseleni árbir azamattyń qanshalyqty durys túsinetini saıası mádenıettiń deńgeıine baılanysty bolmaq. Álemdik tájirıbege úńilsek, saıası mádenıettiń qaqtyǵystyq jáne kelisimshildik (kompromıstik) modelderi bar ekenin, birinshisi fransýz qoǵamyna, al ekinshisi aǵylshyn qoǵamyna kóbirek tán ekenin kóremiz. Keńestik kezeńde fransýzdyq úlgi keń nasıhattaldy, fransýz revolıýsııasyn «uly revolıýsııa» dep dáriptep, qoǵamdaǵy ózgerister tek tóńkeristermen iske asady, al reformalar eshqandaı túbirli ózgerister jasamaıdy degen ıdeıany halyqtyń oıyna ábden ornyqtyrǵan edi (mekteptegi dúnıejúzi tarıhy oqýlyqtarynda osy ıdeıalar sol qalpy áli kúnge saqtalyp otyr). Soǵan oraı qoǵamdy jetildirýdiń aǵylshyndyq evolıýsııalyq modeli múlde eskerýsiz qaldy. Osy keńestik revolıýsııalyq sana búgin de birqatar topty baýrap alǵan. Halyqqa jańasha baǵyt-baǵdar beretin jańashyl toptar qalyptasýy úshin burynǵy kommýnıstik ýtopııalyq armandardan arylǵan, totalıtarlyq biregeı oılaýshylyqtan qutylǵan, ózindik ustanymy bar adamdar kóbeıýi kerek. Jańa qoǵamnyń moraldyq qundylyqtary qalyptasqanda, sol qundylyqtardy qorǵaýdy maqsat tutqan toptar paıda bolady. Jańa konstıtýsııa qabyldap, jańa memlekettik júıeni qalyptastyrýdy, sondaı-aq ekonomıkany naryqtyq negizge kóshirýdi jyldam iske asyrýǵa bolady, alaıda jańasha oılaý men jańasha ustanymdardyń, azamattyq qoǵam men joǵary deńgeıdegi saıası mádenıettiń qalyptasýy – óte uzaqqa sozylatyn úderis. Sondyqtan búgingi tarıhshy jáne saıasattanýshy ǵalymdardyń elimizdiń damýyna qosatyn úlesi halyqqa qoǵamdy damytý men jetildirýdiń evolıýsııalyq jolynyń tıimdiligin túsindirý bolmaq.
Joldaýda memleket turaqtylyǵynyń negizi retinde saıası júıeniń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasyn iske asyrý mindeti qoıyldy. Qýatty prezıdenttik bılik pen yqpaldy parlamenttiń bolýy qoǵamnyń qalypty damýy úshin qanshalyqty tıimdi ekenin Fransııadaǵy Tórtinshi jáne Besinshi respýblıkalardyń tájirıbesin salystyra otyryp, túsinýge bolady.
Joldaýda sondaı-aq memlekettik mekemelerdiń qyzmetin jaqsarta túsý úshin 2020 jyldan bastap memlekettik qyzmetshilerdiń sanyn birtindep qysqartýǵa kirisý arqyly únemdelgen qarjyny qoǵam men memleketke neǵurlym kóp paıda keltiretin qyzmetkerlerdi yntalandyrýǵa jumsaý týraly ıdeıa kóterildi. Memlekettik qyzmetkerler sanynyń jyldam ósýi, sondyqtan olardyń sanyn qysqartý baǵytyndaǵy ákimshilik reformalar – qazirgi zamanǵy memleketter úshin únemi bolyp turatyn qubylys. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jeńilip, ekonomıkasy kúızeliske ushyraǵan Japonııa az ýaqytta ekonomıkasyn qalpyna keltirýmen shektelmeı, ony taǵy da qysqa merzimde Eýropanyń damyǵan elderimen taıtalasatyn deńgeıge jetkizýinde ákimshilik reformalar júrgizý arqyly tıimdi memlekettik qyzmet júıesin qalyptastyrýynyń úlesi aıtarlyqtaı bolǵan edi. Ákimshilik reformanyń basty sharalary memlekettik mekemeler men qyzmetkerlerdiń bıýdjetiniń eń joǵary deńgeıine shek (lımıt) qoıý men zeınetke shyǵarý júıesin ózgertýdi qamtyǵan edi. Joldaýdaǵy elimizdiń zeınetaqy júıesin damytý salasyna erekshe nazar aýdarý álemdik jáne ózindik tájirıbeni eskerýden týǵanyn kóremiz. Sondaı-aq japondyq «ekonomıkalyq ǵajaıyptyń» sebepteriniń biri memlekettik qyzmet pen azamattyq qyzmettiń bir-birimen básekelesip, ózara kúresýin toqtatyp, ózara yntymaqtasa áreket jasaýy bolatyn. Dj.Iý.Stıglıs bul qubylysty jalpy shyǵysazııalyq ekonomıkalyq ǵajaıyptyń alǵysharttarynyń biri dep sanaıdy.
Álemdegi damyǵan elderdiń qataryna jatatyn Ulybrıtanııada da memlekettik qyzmetkerler sanynyń tym ósip ketken kezi bolǵan, bul bıýdjetke ájeptáýir salmaq túsirgen edi. Premer-mınıstr Margaret Tetcherdiń eldiń ekonomıkasyn «aǵylshyn aýrýy» dep atalǵan kúızelistik jaǵdaıdan shyǵarýǵa baǵyttalǵan reformalarynyń bir tarmaǵy memlekettik qyzmetkerler sanyn qysqarta otyryp, memlekettik bıýdjettiń jetsipeýshiligin joıý maqsatyn kózdegen bolatyn. Osy turǵydan alǵanda 2020 jyldan bastap memlekettik qyzmetshilerdiń sanyn birtindep qysqartýǵa kirisý búgingi talaptarǵa saı keletin qadam ekeni daýsyz.
Memleket basshysy óziniń Joldaýynda áleýmettik kómek kórsetý júıesin odan ári damytýdyń mańyzdylyǵyn kórsete otyryp, memleket muqtaj jandarǵa kómek kórsetý úshin barlyq qajetti sharalardy únemi qabyldaıtyny, biraq birqatar sheshimniń jan-jaqty saraptalmaı qabyldanýy saldarynan paternalıstik pıǵyldyń aıtarlyqtaı artyp otyrǵanyn eskertti. Paternalıstik pıǵyl – keńestik kezeńdegi adamnyń ındıvıdýalıstik seziminen aıyrylyp, jeke jaýapkershilik degendi umytyp, óziniń materıaldyq múddelerin tek qana bılik sheshedi dep «telmirýinen» qalǵan ustanym. Sol keńestik sanadan bizdiń qoǵam áli de aryla qoımaǵan sııaqty, óıtkeni halyqtyń kóp bóligi áleýmettik máselelerdi tolyq sheshemin dep oryndalmaıtyn ýáde beretinderdiń mańyna úıiriledi. Alaıda áleýmettik teńdik máselesin birinshi orynǵa qoıý mindetti túrde qaqtyǵys týǵyzady, óıtkeni qandaı da bir jetilgen, joǵary deńgeıde damyǵan qoǵamnyń ózinde de absolıýtti áleýmettik teńdik bolýy múmkin emes.
Joldaýda qoǵam damýynyń barlyq salalaryndaǵy mindetter jáne olardy iske asyrýdyń joldary belgilendi, munyń barlyǵy álemdik tájirıbeniń eń ozyq úlgileri men Qazaqstan qoǵamyndaǵy naqty áleýmettik, saıası jáne ekonomıkalyq ahýalǵa negizdelgen. Osy mindetterdi iske asyrý qoǵamymyzdy jańa beleske kóterip, jetildire túsedi.
Gúljaýhar KО́KEBAEVA,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi
