Ult tili men álipbıi

Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń rýhanı jańǵyrý ıdeıasy aıasynda 2017 jylǵy qazan aıynda «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» arnaıy Jarlyǵyn shyǵarǵany barshaǵa aıan. Bul aıryqsha qujatty júzege asyrý maqsatynda is-sharalar jos­pary túzilip, ol Premer-Mınıstr ókimimen bekitildi. Sóıtip qazaq tili álipbıin 2025 jylǵa deıin latyn grafıkasyna kezeń-kezeńmen kóshirý bo­ıynsha naqty jospar jasaldy. Sonyń nátıjesinde Ulttyq komıssııa qazaq tili emlesiniń negizgi erejeleriniń jobasyn jasady, ol maquldandy. Endigi jerde osy naqtylanǵan jumysty júıeli atqarý úshin ótken jyldyń shilde aıynda Úkimettiń arnaıy qaý­ly­symen «Til-Qazyna» ulttyq ǵy­ly­mı-praktıkalyq ortalyǵy quryldy.

Ortalyq Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrmasymen osy ýaqyt aralyǵynda Til bilimi ıns­tı­týtymen, ýnıversıtettermen, ǵylymı mekemelermen birlese otyryp, kóptegen ıgilikti isterge uıytqy bolýda. Sóz oraıynda myna bir aqıqatty aıtý paryz. Bizdiń elimiz latyn álipbıine kóshý isine úlken daıyndyqpen keldi. Bul jaýapty iste baısaldylyq, tııanaqtylyq tanytty. Ulttyń tili sol ulttyń tól álipbıimen tórge ozary belgili. Ol degenińiz – sóz tórkininiń túzelýine jol ashady. Ala-qula jazylyp júrgen tirkester bir arnaǵa túsedi, burmalaýdan qutylady. Bir qýanarlyǵy – ulttyq álipbıge kóshýdi halyq ózi-aq bastap ketken sııaqty. Baıqaısyzdar ma, sońǵy ýa­qyt­ta kóshedegi jarnamalar, mekeme, qala ataýlary, kóshe attary, eldi mekender – latyn qarpinde jazylýda. Ondaı qadam jasaǵandarǵa «sen sóıt» dep tapsyrma berip jatqan da eshkim joq. Halyqtyń óz erkimen latynǵa bet burǵandyǵynyń kórinisi bul. Mundaı talpynysty eljandylyq namystyń, memleketshildik rýhtyń oıanǵany deýge bolady.

«Til-Qazyna» ortalyǵy osy ýaqyt ishinde jańa emle-erejelerin oqytý, latyn álipbıinde jazý úlgisin qalyp­tastyrý, Otanymyzdaǵy azamat­tar­dyń aty-jónin latyn-negizdi álip­bı­men jazýdy bir júıege túsirý, geografııalyq ataýlardyń latyn­negizdi álipbımen jazýda bir izdilikti saqtaý maqsatynda qyrýar sharýa atqardy. Ádistemelik quraldar­dy shyǵarý máselesi de óz sheshimin taýyp jatyr. Sonyń bir dáleli retinde professor T.Aıapovanyń ádis­temelik oqýlyǵy, jańa emleni ta­nyp-bilýge qatysty oqýlyqtar, ózge de tanymdyq dúnıelerdiń jaryq kórýi der edim. Aqıqatyna kelsek, bıyl­ǵy jyldy ádisteme jyly deý­ge negiz bar. О́ıtkeni jyl boıy 12 saǵat­tyq jáne 72 saǵattyq ádisteme kýrs­tary ótkizilýmen keledi. Kýrstan ót­ken­derge sertıfıkat, anyqtamalar tapsyrylady. О́ńirlerden, túrli mınıstrlikterden, alýan mekemelerden arnaıy kelip oqyǵan ondaı azamattar sany qazir myńdap sanalady.

Tamyz aıynda Taraz óńirinde «Qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirýdiń mańyzdylyǵy» degen ta­qyrypta aqparattyq nasıhat ap­talyǵyn ótkizgen bolatynbyz. Ma­quldanǵan emle-erejelerin túsindirý boıynsha ótkizilgen bul aptalyq­qa ult zııalylary, qoǵam qaıratker­leri, ǵalymdar, jazýshylar, Senat pen Májilis depýtattary qatysty. Sol alqaly jıynda Memlekettik syılyqtyń laýreaty, kórnekti jazýshy Beksultan Nurjeke: «Men latynǵa kóshýdi qoldaımyn. Bul táýel­siz eldiń eldigin kórsetedi. Ult tiliniń órkendeýine, tildik maqam­nyń buzylmaı jazylýyna keń jol ashady» dese, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, qalamger Kádir­bek Segizbaı: «Jańa álipbı túrki jurty­men jaqyndastyrady, tórt­kúl dúnıedegi baýyrlarmen qaýysh­tyrady, álemdik órkenıetke ótýge septesedi» dep, bul jaýapty iske belsendilik tanytýǵa shaqyrdy.

Buryn latyn álipbıin úırenýge kelgenderge sabaqty ár jerde ótkizip júr edik, endi qyrkúıekten bastap Orta­lyqtyń janynan emle-ereje­lerin úıretýge arnalǵan oqý zaldary bar jeke ǵımaratqa ıe bol­dyq. Ol zal­dar zamanaýı qural-jabdyqtarmen jan-jaqty jaraqtaldy. Ortalyqtyń basty maqsaty da sol ǵoı – jańa álipbıdi barynsha meńgergen bilikti mamandar daıyndaý. Kýrsqa kelgenderge sabaq beretin mamandar da – bizdiń Ortalyqta qyzmet jasaı­tyn tájirıbeli ǵalymdar. Osy ǵalym­dardyń, professor-oqytý­shylardyń dárishanalarynda emle-erejelerin, kásibı oqýlyqtardy, aqparattyq alýan quraldardy tıimdi paıdalanylýyna jaǵdaı jasalǵan. Oqý kezinde qazaq tiliniń termınologııasyna da, orfografııasyna da jete kóńil bólinýde. Taıaýda Almaty qalasynda «Termınderdi irikteýdiń krıterııleri men prınsıpteri» degen taqyrypta respýblıkalyq ádistemelik semınar ótkizdik. Ortalyqtyń janynan jańa álipbıdi nasıhattaýǵa arnalǵan «Til-Qazyna» atty respýblıkalyq aqpa­rattyq-tanymdyq gazet jaryq kórip keledi.

Bıylǵy 9 aıdaǵy jumysty qory­tyndylaý maqsatynda 24 qazanda, Nur-Sultan qalasynda «Jahandaný jáne ulttaný úderisindegi qazaq tiliniń ómirsheńdigi» degen taqyrypta respýblıkalyq Til forýmy ótpekshi. Onyń negizgi ıdeıasy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldaýynda «Qazaq tili memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keldi dep esepteımin» degen sózinen bastaý alǵanyn aıta ketý kerek. Alqaly jıynnyń negizgi maqsaty – memlekettik mártebege ıe bolǵanyna otyz jyldan asyp bara jatqan ana tilimizdiń problemalaryn jan-jaqty talqylaý. Táýelsiz eldiń damý úderisinde memlekettik tildiń suranysyn qalaısha arttyrýǵa bolatyny, ómirdiń barlyq salasynda onyń berik oryn alyp, ornyǵýy ja­ıynda talqylaýlar ótpekshi.

Forým aıasynda til mamandary qazaq tiliniń búgini men erteńine qa­tys­ty alty alańda bas qosady. Osy basqosýlarda bilim men ǵylym, bıznes, zań, BAQ tili týraly keńesip, óńir­lerdegi tildik ahýal tóńireginde de pi­kir alysady. Nesin jasyramyz, qazir barlyq jerde memlekettik til to­lyq saltanat qurdy deı almaımyz. Ony aıtasyz, barlyq otbasy memlekettik tilde sóıleıdi deýge de aýyz bara bermeıdi. О́zgelerdi bylaı qoı­ǵanda, otbasynda tek qana oryssha shúl­dirlep, óz qandastarymyz da uıatqa qal­dyryp júrgenderi shyndyq. Sol sekil­di quqyq salasynda, kompanııalar men bankterde, bızneste júrgen aza­mat­tar da memlekettik tilde saırap tur­ǵandary shamaly. Oǵan qosa bankterdegi jazýdyń deni til zańyn buzyp, ózderinshe aǵylshyn jazý úlgisine eliktep, kóptegen sózderdi bas árip­termen «aıshyqtaý» úrdisi de oılan­tady. Biz bul basqosýda osy sekildi túıtkildi máselelerdi qoz­ǵap qana qoımaı, olardy júzege asy­rý joldaryn qarastyrsaq degen oıda­myz. Jurt bolyp jumylsaq, kóp bolyp biriksek tildiń tolǵaqty máse­lesi tolyqqandy sheshilýine, jańa álip­bıdi qoldaný aıasyna da keń jol ashy­lady degen úmittemiz. Sóıtip ult tili men ult álipbıin tórt aıaǵyn teń bastyrý arqyly biz memleketimizdiń már­tebesin kóterip qana qoımaı, tórt qu­by­lamyzdy túgenderimiz taǵy shyndyq.

Álibek ASQAR

«Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory