Egemendik alǵan jyldarǵa sál shegineıik. О́zimniń balalyq shaǵym Keńes ókimeti tarap, toqyraý oryn alǵan 90-shy jyldar ortasynda ótti dep tolyq aıta alamyn. Kezindegi mıllıoner keńshar, ujymsharlar tarap jatqan ýaqytta aılap, jyldap jalaqy ala almaı nemese jumys taba almaı ata-anamyz sandalǵany kóz aldymyzda. Tipten shaıǵa salatyn qantty aıtpaǵanda nan bolmaǵan kúnderimiz artta qaldy. Bul sózimdi meniń zamandastarym ótirikke shyǵara almas. Biraq sol ýaqytta bizdi saqtap qalǵan osy sıyr atasy – Zeńgi baba emes pe? Eki sıyrymyzdy saýyp, tabıǵı taza et, qaımaq-maıymyz ben qurt-irimshigimizdi jep, aıran-kójemizdi iship janymyzdy saqtaǵanymyzdy qalaı umytýǵa bolady? «Qara sıyrym qarap tur, qyzyl sıyrym jalap tur» demekshi, qazanymyz ottan túsken emes. Sonaý 1932 jyldaǵy ashtyqtyń ıisi murnymyzǵa da barǵan joq. Qazaq halqy sol zamanda nege qyryldy? «Qylyshynan qan tamǵan» qyzyl ımperııa qazaqtyń aldyndaǵy bar malyn sypyryp alǵan edi. Al bizdiń ýaqyt she? Jarqyratyp minetin kólik pen búgingideı kıetin kıim bolmasa da, aldymyzda saýatyn eki sıyrymyz ben azdy-kópti usaq malymyz boldy. Osyǵan «táýbá» dep kúnimizdi kórdik. Sol kezdi qalaı umytamyz?
Iá, bul kezeńdi de basymyzdan ótkerip, jańa damyǵan 50 eldiń qatarynda «Qazaqstan» degen asqaq atymyz ben ózgelermen terezesi teń zatymyz bar, qýatty memleketke aınaldyq. Búginde qolda bar maldyń sany men sapasy kóterilip keledi. Elimizde aýylsharýashylyq salasy ekonomıkamyzdyń negizgi kúshine aınalýda. Shetelderge et shyǵarýdy qolǵa aldyq. Bul bir bólek áńgime.
Átteń, bir ókinishtisi, sol qolda bar eki sıyrymyzdyń sútin saýyp satpaq túgili sútin shaıǵa qatýdan qaldyq. Aýdan ortalyǵyn aıtpaǵanda, aýyldaǵy halyq sıyrdy saýmaıtyn boldy. Dúkenderde syrtynda ádemi sıyrdyń sýreti bar, shyqqan tegi belgisiz qańyltyr, qaǵaz qoraptaǵy jasandy sútter tolyp-aq tur. Keıbiri beınettenip sıyr saýǵannan, qańyltyr sútti satyp alǵandy jón kóredi. Endi biri «Sıyr saýǵan – bul zamannan qalǵan» degen syltaýlaryn alǵa tartatyny taǵy bar. Jaqynda bir sharýashylyqqa jolymyz tústi. Sharýasy shalqyǵan sharýashylyqta tórt túlik maldyń bári túgel. Kelgen sharýamyzdy bitirgennen keıin qojaıynnyń qonaqjaılyǵyn kórip, dastarqannan dám tattyq. Dastarqan basynan qaımaq pen maıdyń ornyna qoıylǵan margarınnen dám tatyp, súti joq qara shaı ishtik. Úı ıesinen suraǵanymyzda ol: «Mal saýatyn eshkim joq, áıtpese sútin saýyp, qaımaq-maıyn jınaǵan adamnyń qolyn qaqpaımyn ǵoı», degen ýájin bildirdi. Qalyń oıda saparymyzdy jalǵadyq. Rasymen qazirgi qojalyqtar mal baǵatyn shopan men sıyr saýatyn saýynshy taba almaıtyny jasyryn emes. Bul jalqaýlyq pa, álde nemquraılyq pa? Oılanyp kórińizshi, biz neden uttyq, neden utyldyq?..
Kópke topyraq shashýdan aýlaqpyn, degenmen qoldaǵy maldy kádesine jarata almaı otyrǵandar qanshama? Bar malyn keregine jaratyp, pul jasap otyrǵandary da joq emes. Solardyń qatarynda aýdan ortalyǵynan alys emes jerde ornalasqan Bozoba aýylynyń turǵyndary bar. Mal baǵyp, óz kúnderin kórip otyrǵan, uıyǵan shaǵyn ǵana eldi meken. Bozobadaǵy árbir otbasy sıyrlaryn saýyp, artylǵan sút ónimderimen aýdan ortalyǵynyń halqyn qamtamasyz etip keledi. Ortalyqtaǵy turǵyndardyń 70 paıyzy qolda mal ustamaıtyn bolǵandyqtan, sút ónimderin satyp alady. Qaı úıge barsańyz nemese satyp ákelingen qaımaq pen maıdyń adresin surasańyz «Bozobanyń ónimi» degen jaýap alasyz. Sol aýylda turatyn bir týysqanymyz erinbeı sıyryn saýyp, sút, qaımaq, maı, irimshik, qurtyn satqan bir otbasyǵa aıyna 100 myń teńge kiris kiretinin maqtanyshpen aıtady. Bozobalyq aǵaıynnyń beınetinen zeınetin kórip otyrǵan eńbegi ózgelerge úlgi bolarlyqtaı.
«Bárin aıt ta, birin aıt» demekshi, eki sıyr asyrap, paıdasyn kórdik deıik. «Eki sıyrdyń qysqy jem-shóbi bar emes pe?» degen saýal kóńilińizdi alańdatady. Búginde bir býma shóptiń quny ortasha eseppen 4 myń teńgeni qurasa, jemniń bir qaby 2500 teńge bolady. Bir sıyrǵa qysta 10 býma shóp pen 4 qap jem qajet. Sonda bir sıyrdyń qystyq mal azyǵy 50 myń teńgege shyǵady. Al eki sıyrǵa 100 myń teńge qajet. Qarasańyz, qyp-qyzyl aqsha. Muny qaıdan alamyz. Buǵan jaýap retinde bozobalyq aǵaıynnyń sút ónimderin satatyn baǵasyn aldaryńyzǵa jaıyp bereıin. Qysta týatyny bar, jaz mezgilinde eki sıyrdan ortasha eseppen kúnine 10 lıtr sút saýylady. Sútti sıyrlarda odan da kóp. Aýdan naryǵynda tabıǵı súttiń 1 lıtri – 250 teńge, aıran 1,5 lıtr – 300 teńge, qaımaq
1 lıtr – 2 myń teńge, maı 1 kılosy – 3500 (qyzǵaldaq maıy 1 kılosy – 4 myń teńge), irimshik 1 kılosy – 600 teńge, maıqurt 1 kılosy – 1200 teńge bolsa, qurttyń bir danasy – 50 teńgeden satylady. Qara eseppen oılap qarasaq, mal azyǵy men iship-jegenimizden qalǵanyn biraz aqsha qylýǵa jarap qalatyn sııaqty.
Men, árıne til mamany bolǵanymen, matematık emespin. Oqyrman, bar esepti ózderińizge qaldyrdym. Úkimetke qol jaıa bermeı, ata kásibimizdi damytyp, tórt túlik maldy ósirý qajettiligi týyndap otyr. Qazaqtyń bar baılyǵy tórt túlikte emes pe?
Qaırat JAQYP
Batys Qazaqstan oblysy
