Ultymyzdyń, ult ulandarynyń, memleketimizdiń tarıhynda ǵulama, alǵashqy akademık, geolog Qanysh Sátbaev baǵyn ashqan Jezqazǵan ólkesiniń bizdiń elimizdegi orny erekshe ǵoı.
Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev memlekettigimizdiń tarıhy men tamyry týraly tolǵanystaryn keıingi jyldary jazylǵan «Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» atty áıgili maqalalarynda kóterilgen órkenıet órnekterin de Ortalyq Qazaqstan óńirimen baılanystyrady. Ásirese taý keninen metall qorytyp, turmysqa jaratý myń jyl buryn osy bizdiń Uly dala keńistiginde bastalǵanyna nazar aýdarady.
Ekinshi Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ta óziniń prezıdenttik laýazymynyń alǵashqy aılarynda at basyn tirep, ulttyń júregine jetetin ulaǵatty sózin osy óńirde aıtty.
Áńgimemizge arqaý bolyp otyrǵan zamandasymyz Muhambet Kópeıdiń týǵan jeri osy oblystyń Rýdnık, ıaǵnı qazba, kenish orny degen maǵynany bildiretin eldi meken. Týǵan, ósken jeri, kózin ashqaly kórgeni kenish bolsa, tas qashap, ken qazyp, tili shyǵyp, qulaǵy estigen asqar shyńy – taý tulǵaly ǵulama Qanysh Sátbaev bolsa, ol bala kenshi bolam, taý-ken ınjeneri bolam dep qushyrlanyp óspeı, bolashaǵyn, kásibin, baqytyn taý keninen izdemeı qaıdan izdemek?
Árıne, ol solaı. Biraq solaı bolaryna aldymen ákesi Jumanazardyń sol zamanda búkil ken ornynyń betkeustar, mańdaıaldy shahteri bolyp, 34 jasynda sol jumysta mert bolýy da sebep bolǵan bolar. «Áke kórgen oq jonar» demekshi, ákesiniń jolyn jalǵastyrmaqqa, ol az bolǵandaı – Muhambet 15 jasqa tolar-tolmasynda 38 jastaǵy anasynyń ómirden ótýi de taǵdyrdyń qatań sabaǵy bolǵan bolar.
Bala Muhambet eseıip, orta mektepti bitirip, bolashaq jolyn tańdaǵanda – jazbaı, jańylmaı sol kezdegi jastar tańdaýyndaǵy eń bedeldi mamandyq – taý-ken ınjeneri bolýdy armandap, Almatydaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýtyna túsip, ony úzdik bitirip shyǵyp, týǵan jerine kelip, ózi armandaǵan taý-ken jumyskeri, sheberi, ınjeneri bolyp, óndiristiń qazanynda joǵary oqý ornynda alǵan bilimin synaqqa saldy, tájirıbeli kenshilerden tálim alýdan jalyqpady, shyńdaldy, shırady. Jumysshylar ujymynda eńbek adamdarymen sóılesýdi, olardyń múddesin qorǵaı bilýdi, adal eńbekteriniń baǵalanýyn, áleýmettik talap-tilekteriniń quqyqtyq negizde oryndalýyn qadaǵalap, ádildik qarym-qatynastyń saqtalyp, qamtamasyz etilýin qalyptastyrýǵa jas maman esh jaltaqsyz aralasyp, eńbek etti. Sondyqtan da jas jumysshylar ony ózderiniń jetekshisi etip saılady. Jastyq jiger qaıratyn jastar uıymynyń jumysyn jandandyrýǵa aıanbaı jumsaı bildi. Otyz jasyna jeter jetpes «tepse temir úzetin» ekpini men qaıraty taý qoparar shaǵynda el basqardy. Burynǵy saıası ákimshilik, ekonomıkalyq júıe daǵdarysqa tirelip, ótpeli dúbirli kezeńde el arasynda Qarajal, Jáırem, Atasý óndiris oryndarynda memleketimizdiń táýelsizdigin maqsat-múddelerin nasıhattaýmen boldy.
Muhambet Kópeı 1995 jyly qabyldanǵan jas memleketimizdiń jańa Konstıtýsııasyna sáıkes tuńǵysh qos palataly Parlament Májilisine depýtat bolyp saılanyp, osy jyldary jańa zań shyǵarýshy bılik tarmaǵynda aıryqsha belsendilikpen jumys istep, baıandy, ónegeli iz qaldyra aldy.
Burynǵy odaqtyq ekonomıkalyq júıe túbirimen ózgeriske ushyraýyna baılanysty bizdiń elimizde dendegen ekonomıkalyq daǵdarys 90-jyldardyń sońyna deıin sozylyp, Tuńǵysh Prezıdenttiń jarııalaǵan jańa reformalary sol jyldary ǵana óz nátıjelerin bere bastap edi. 1999 jyly Muhań ózi eńbek etken óńirden jurtshylyqtyń joǵary senimine ıe bolyp, ekinshi ret depýtat bolyp saılandy. Bul joly Muhambet Jumanazarulynyń alǵashqy shaqyrylymda qarjy jáne bıýdjet komıtetindegi bilimdi ári bilikti eńbegi eskerilip, áriptesteri ony Májilis Tóraǵasynyń orynbasary laýazymyna usynyp, saılady. Parlament basshylyǵyndaǵy qyzmettiń ereksheligi – onyń óziniń jeke depýtattyq mindetinen tys jalpy palatanyń jumysyn, áriptesteriniń kúndelikti ári aldaǵy ókiletti merzimge arnalǵan jumys josparyn jasaqtap, ony júzege asyrýǵa jaýapty tulǵa ekenin de aıtý oryndy bolar. Parlament reglamentiniń buljymaı oryndalýy, komıtetter, jumysshy toptary, Úkimet saǵattary, belgili zań jobalary tanystyrylatyn, talqylanatyn basqosýlar, konferensııalar, dóńgelek ústelder taǵy basqa sharalar Parlament palatalary basshylarynyń quzyrynsyz ótpeıdi. Sonyń bári der kezinde ári sapaly, nátıjeli uıymdastyrylyp ótkizilýi palatalar jumysynyń, ıaǵnı zań shyǵarýshy memlekettik bıliktiń tıimdi jumys isteı alýynyń kórinisi bolmaq. Parlamenttik qyzmettiń eń úlken tarmaǵynyń biri qoǵammen, halyqpen, saılaýshylarmen baılanysy, elimizde ótkiziletin san-salaly memlekettik, qoǵamdyq sharalarǵa belsendi túrde qatysýy, óziniń kózqarasyn, ustanymyn bildirip, usynystaryn jarııalaýy da mańyzdy. Árıne, osy «qaınaǵan» ómirdiń bel ortasynda depýtattar, komıtet tóraǵalary, palata basshylary júrýi de talapqa saı.
Sondaı-aq Parlament memleketimizdiń Prezıdentiniń syrtqy saıasatyn júrgizýde, elimizdiń qaýipsizdigin, qorǵanysyn, halyqaralyq qatynastarynyń zańdyq bazasyn qamtamasyz etýde sheshýshi ról atqaratyny da belgili. Elimiz dúnıejúzilik qoǵamdastyqtyń belsendi múshesi bolýyna parlamentaralyq qatynastardyń nátıjeli bolýy, parlamenttik delegasııalardyń Eýropadaǵy Qaýipsizdik Yntymaqtastyq Uıymynyń (EQYU), TMD, Túrki elderi Parlamenttik Assambleıalarymen, ekijaqty parlamenttik qarym-qatynastar ornyqtyrý sharalaryna da negizgi jaýapty laýazymdy tulǵalar Parlament basshylary men birge beıindi komıtetter. Osy baǵyttardyń bárinde de Muhambet Kópeı áýelde Májilis, 2005-2011 jyldary Senat Tóraǵasynyń orynbasary kezinde óte belsendi jumys uıymdastyryp, júrgize aldy.
Muhań Parlamenttegi jyldarynda Qarataı Turysov, Sherhan Murtaza, Jabaıhan Ábdildın, Ábish Kekilbaev, О́mirbek Baıgeldı, Oralbaı Ábdikárimov, Kenjeǵalı Saǵadıev, Oral Muhamedjanov, Ravıl Shyrdabaev, Farıza Ońǵarsynova, Muhtar Altynbaev, Ádil Ahmetov, Ǵanı Qasymov sııaqty elimizge belgili memleket, qoǵam qaıratkerlerimen áriptes, tilektes, múddeles dárejede memlekettik táýelsizdigimizdiń baıandy bolýyna kóp eńbek sińirgen qaıratkerdiń biri boldy.
Osy aralyqta Muhań Elbasynyń senimimen Tótenshe jaǵdaı mınıstri qyzmetin de abyroımen atqardy. Onyń osy qyzmetke taǵaıyndalýy da jaıdan-jaı bolmasa kerek. Birinshiden, ol maman, taý-ken ınjeneri. Jer ústi, jer asty eńbektiń qaýipsizdik talaptaryn tolyq biletin adam. Ekinshiden, el qamyn oılaıtyn, qandaı da tabıǵı apattardyń sebep-saldarlarynyń aldyn alýdy uıymdastyra alatyn bilimdi, bilikti qaıratker. Úshinshiden, memlekettik jaýapkershilikke óte sezimtal, memlekettik tártipti qatań ustanatyn qyzmetker. Júris-turysy jınaqy, ózi de mazasyz, aıtqan sózin oryndamaı tynysh tappaıtyn azamat. Adamǵa qaıyrymdy, qolynan kelse, kómegin aıamaıtyn adal. Osyndaı minez memlekettik qyzmetkerdiń qaı qaısysyna da kerek-aq.
Muhańnyń otbasymen bir úıde kórshi turyp, ózara túsinisip, kóp jaǵdaıda syrlasyp, erkin aralastyq, dastarqandas, dámdes, tuzdas bolyp, talaı esten ketpes jadyraǵan jaqsy kúnderimizdi birge ótkizdik. Adamı syılastyq, dostyq, joldastyq qarym-qatynasqa beıim, ashyq, kóńili súıgen adamǵa astyndaǵy atyn túsip berer táýekelshil. Teginde baýyrmal. Janashyr. Aǵaıynnyń oqýǵa, izdenýge talpynǵan jastaryn qoldap, qolushyn berýden jalyqpaıdy. Arqanyń ónersúıer qaýymynan sýsyndap ósken ónerpaz, ózi de birneshe mýzykalyq aspaptarda bir kisideı jarqyldaıtyn jaısań minezi de jetkilikti. Qoly bosaı qalǵanda qasqyr qýyp, dala kezip ketetin saıatshylyǵy da, mergendigi de onyń ómiriniń bir qyry, bir syry. Mamandyq tańdap, eńbek jolynan jańylmaǵan Muhambet, jar tańdaýdan da jaza baspaı, Qalamqastaı qyzdy ómirine serik etip, baqytty shańyraqtyń ákesi, atasy bolyp, eline eńbek eter ul, qyz ósirip, nemere, shóbere súıý baqytyna keneldi. Onyń eńbek joly, jetken jetistikteri, urpaqqa ónegeli ómiri – bir boıyna jınaǵan jaqsylyqtyń kórinisi bolsa kerek.
Muhambet Jumanazaruly – órisi keń, óresi bıik tulǵa.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
