Minez jumbaqtyǵy

«Qan men ter» romany Áb­dijámil Nurpeıisov esi­mimen qosaqtala jańǵyratyn úr­dis rýhanı keńistigimizge be­rik­ or­­nyqqanyna jarty ǵa­syr­dan asyp, alpys jylǵa taqap úl­­gergeniniń bizder tiri kýá­ge­ri­miz. О́tken ǵasyrdyń al­py­­­­syn­shy jyldarynyń aıaq she­nine qaraı jaryq kórgen bi­rinshi kitabyn oqyǵannan bylaı jalǵasyn taǵatsyzdyqpen kút­ken ýaqyt kúni búginge deıin esi­mizde. Kórkemdik qubylysty taný túısigi jóninen ortalyq qana emes, aýyldar da shet qal­maǵanyn aıǵaqtaıtyn jaıt­tar ol zamanda jetkilikti edi. Tek óziń ǵana tushynyp qoı­maı, shyǵarmadan alǵan áserińdi aı­nala tóńiregińmen alyp-ushyp bóliskiń keletin qulyq basym­dyǵyn qazir oılap tursań, to­­byr­lyq mádenıettiń keń etek al­maǵan tusynda ómir súrý bú­gingiden  áldeqaıda mán­dileý kó­rinetinin nesine jasyramyz. Jan merekesin sharq uryp izdep, aqyry aq qaıyńnan jubanysh tabatyn Shýkshın keıipkeri sekildi  bitimi ózgeshe dúnıege ań­saryń aýǵanda orys, oımaýyttan góri janyńa jaqyn tutatyn qoltýma dúnıelerdi kózdeıtiniń qyzyq. Sondaıda yńǵaı «Sońǵy pa­ryzǵa» taban­ tireıtinińdi óz­ge turmaq óziń túsinbeısiń. «Juldyz» jýrnalynda jaryq kór­gen alǵashqy nusqasy bas­pasóz betinde abyń-kúbiń áńgime bop, aryny sap basyla qalǵanyn da bilemiz. О́ıtkeni áli tolyq jazy­lyp bitpegen degen sybys aqyry shyndyqqa aınalyp, kóp jyldardy araǵa salyp ba­ryp ja­ryq kórgen kitapta av­tordyń ma­shyǵy qazaqtyń qa­lamgerler qaýymynyń birine uq­samasa da, beıne turpattary alǵash «Qan men terdiń» jańa zamanǵa kó­shirilgen analogy tárizdi kóringen. Solaı uıǵarý jalpy ádiletsiz kesim shyǵarýǵa uryn­dyrmaı qoımaıtynyna ara-tura kóz jetkizip qalatynyń bar. «Sońǵy paryzdyń» obrazdar júıesiniń jańalyǵy  Jádigerdiń anasy.

Almatyǵa baryp qaıtqan saıyn kelini Bákızat quby­ly­syn sheshe júregi sezetinin qatal da názik sýretteıdi. Ult­tyq bol­mys­tyń kesektigine áıel beınesi ar­qyly barlaý jasaýdyń kiltin tabýda Nurpeıisov teńdessiz sheber.

Tórt tomdyǵyna jazǵan ózi­niń alǵysózinde Elamannyń Tóleýdiń eki áıeliniń birine úı­lený sheshimine Máskeý syn­shysy qatty tańyrqap, súı­sin­genin aıtýy tegin emes. Jal­py bul tanym-talǵam sezgir­liginiń qapysyzdyǵymen qatar, kórkemdik qundylyqty aıyrý ádiletiniń ústemdigin ań­datatyn jaǵdaı. Adamzat rý­hynyń tórinen bir jarym ǵa­syr­dan astam ýaqyttan beri oryn alyp kele jatqan «Soǵys jáne beıbitshilik» epopeıa­sy­­na osy jerde júginbeı-aq, Nur­peıisovtiń «Qan men terin­degi» beınelerdi esińe alyp, bolmys bitimderin ózińshe saraptaı bas­tasań – negizgi jelige arqaý bo­lyp tartylǵandardy bylaı qoı­­ǵanda, janama ileskenderdiń óz­­deri dara-dara. «Qan men ter» keıip­kerleri  sýyq basyp, dúnıe muzǵa aınalǵannan keıin jappaı qyrylyp qalǵan dınozavr­lardy eske salady. Beınelerge ený estetıkasynyń názik te kir­pııaz ólsheminiń aýylyna bar­maı-aq, shyǵarmanyń oryndalý úderisiniń ústindegi tabıǵı qa­ly­bynyń buzylmaı oqýshyǵa tutas jetýiniń ózi Qasym Aman­jolovsha aıt­qanda, «seriniń sertke taq­qan semserine» tán sıpat edi. Ádebıet degen jaryqtyq anaý jyldarǵy Ýkraınanyń Maı­dan qozǵalysyna uqsaıdy,  árkim oıyna kelgen pikirin qaı­myqpaı bildirip, úkimin jas­qan­baı shyǵarýǵa quddy quqy bar­daı. Aqbalany «Tynyq Don­daǵy» Aksınıanyń kóshirmesi degen túsiniktiń ıtjandylyǵyna keı­de abyrjyp, ashýlanasyń. Aq­balanyń jan áleminiń tar­tymdylyǵy ulttyq boıaýyn­da jat­qanyn kórneý eskermeý de Abaı anyqtamasyndaǵy eki kúıdirmektiń aılasyna uqsaıty­ny bar.

Bolashaq kádesine amanat­taý­ǵa ja­raıtyn Nurpeıisovtiń  «Qan men teri» men «Sońǵy pary­zy­nyń» oryndalýyndaǵy tartyl­ǵan órmektiń tuǵyry bir de, ór­ne­gi eki túrli. Jazýshylyq taǵ­­dy­rynda táýekelge bas tige­tin júrektiligine qosa úl­ken po­lotnony aıaǵyna jetkizý­diń jaýap­kershiligin dál Nurpeıi­sov­teı sezinip atqarǵan jazýshy kemde-kem. Sózdiń ádile­tine júgingen ýaqytta «Soń­ǵy paryz­daǵy» tartylǵan jeli­niń artyq-aýys tustary ju­dyryqtaı jumy­lýly sýret­ker­lik shymyrlyq­tan baıqalmaı qalýy bek múm­kin. Qazaq proza­syna baıandaý ádi­siniń ózge­sheleý aǵysyn alyp kelgen «Sońǵy paryzdyń» bi­ti­mi keıde dúnıeden kóship ket­­­ken dosyńnyń beınesine uq­­saı­tyndaı. Oryndalýdyń son­sha­lyqty erkin ekpindiliginde Nurpeıisovtiń óziniń ótken ómirin eske alý ústindegi te­birenisti kú­ńirenisine uq­sap úndesetindeı. Onyń ja­zýshylyq sheberhanasynda qalammen órnektelip, basqa ulttyń birinen kezikpeıtin minez jumbaqtyǵyn bederleý sheberligi kimdi de bolsa tánti et­­peı qoımaıdy.

Jumabaı ShAShTAIULY,

jazýshy, Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty