Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
AQR – bank sektorynyń turaqtylyǵyn keshendi baǵalaýǵa arnalǵan qalypty tájirıbe. Eýropada keıbir bankterdiń aktıvterin baǵalaý jyl saıyn júrgiziledi. Onyń eń aýqymdysy 2014 jyly ótip, 130 bank tekserilgen. Nátıjesinde 25 banktiń kapıtalyna 24,6 mlrd eýro jetpeıtini anyqtalǵan. 2019 jyldyń basynan beri Belarýste toǵyz banktiń aktıvi tekserilip, úsh banktiń kapıtaly jetispeıtini belgili boldy. Ýkraınada 56 banktiń tórteýin qarjylandyrý kerek ekeni anyqtaldy. Bul qarjy ınstıtýttarynyń barlyǵy bir jylǵa jetpeıtin ýaqytta aıtylǵan olqylyqtyń ornyn toltyryp úlgergenin de aıta keteıik.
Elimizdiń Ulttyq banki 14 banktiń ahýalyna kúdik keltirip, aktıvteriniń sapasyn baǵalaýǵa kirisip ketti. Sarapshylardyń paıymdaýy boıynsha, otandyq bankterdiń jumysyn jandandyrý úshin 400-600 mıllıard teńge kerek. Demek buǵan deıin birneshe ret bolǵan bankterge qarjy quıý sharasy aldaǵy ýaqytta taǵy qaıtalanýy ábden múmkin.
Álemdik tájirıbede memleket bankterge qarjylaı kómektesken kezde olardyń qarjylandyrý sharasynan syrt qalǵan qarjy uıymdary aldyndaǵy jaýapkershiligi de zańdastyrylady. Tanymal sarapshy Dosym Sátpaevtiń pikirin suraǵanymyzda, ol qazir jabyq esik jaǵdaıynda test-baqylaý júrip jatqanyn aıtty. Zań boıynsha Ulttyq bank kommersııalyq bankterdiń esebine kúmán keltiretin bolsa, tekserý júrgizýge quqyly. Zań Ulttyq bankkke Úkimetpen birlesip ekonomıkanyń damýyna basymdyq berýge quqyq beredi. Biraq Qazaqstandaǵy qazirgi qalyptasqan jaǵdaıda olaı isteý múmkin emes eken. Ulttyq bank memlekettiń menshiginde bolsa, «Turǵynúıqurylysjınaq bankinen» bastap Qazaqstannyń damý bankine deıingi kommersııalyq bankterdiń bári Úkimet pen Ulttyq banktiń qol-aıaǵyn býyp tastaýǵa shamasy jetetin yqpaldy toptyń qolynda.
«AQR qorytyndysyna táýelsiz sarapshylardy tartpaıynsha, belgili bir nátıjege qol jetkizemiz degenge sený qıyn», deıdi D.Sátpaev.
Bul jolǵy baǵalaý Halyq bank, Sberbank, Kaspıı, Forte bank, BCC, ATF, Eýrazııa, Jysan Bank, Bank RBK, Alfa-Bank, Altyn Bank, Nurbank, Home Credit jáne VTB qarjy ınstıtýttaryn qamtıdy. S&P Global Ratings-tiń qarjy ınstıtýttary jáne memlekettik qarjy departamentiniń dırektory Irına Velıevanyń túsindirýinshe, Ulttyq banktiń mundaı sheshim qabyldaýyna qazaqstandyq bankterdiń ekonomıkany nesıelendirýge qatysty belsendiliginiń tómendep ketkeni sebep bolyp otyr.
«Banktiń rezervteri men úmitsiz nesıeler arasyndaǵy alshaqtyqty joıý úshin 1 trln teńge qajet. Memleket aldaǵy ýaqytta problemaly aktıvterdi onyń balansynan satyp alý týraly sheshim qabyldaýy múmkin», deıdi ol.
I.Velıeva bul júıe bankterdiń qansha kapıtalǵa zárý ekenin anyqtaýǵa, olardyń aktıv portfeliniń sapasyna baǵa berýge, nesıeleý tájirıbesin taldaýǵa múmkindik beretin dıagnostıka ekenin de jınalǵandardyń qaperine salyp ótti. Úkimet pen Ulttyq bank bul oraıda teńgerimsizdikti joıýǵa bankter qatysatynyn ashyq aıtyp otyr. 2010 jyly bank júıesi bizden kósh ilgeri Eýroodaq elderindegi qarjy ınstıtýttarynyń problemalary memlekettik kómek paketimen sheshilipti. I.Velıevanyń aıtýynsha, osy baǵytta bas banktiń qolǵa alǵan isi tutas bank júıesiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge tıis. Bul bankterdiń qarjylyq jaǵdaıy týraly qoljetimdi aqparattyń sapasyn arttyrý úshin kerek. Ekinshiden, bul joba bankterdiń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin túzetý sharalaryn anyqtap, turaqtylyqty nyǵaıtýǵa da sep bolady.
«Qazaqstanda jumys isteıtin bankterdiń ashyq jumys isteýge kóshkenin kórsetý arqyly ınvestorlar men salymshylar tarapynan senimdi arttyrý kerek. Osyndaı sharalardyń nátıjesinde bankterdiń qoldanystaǵy bıznes úderisterin úzdik halyqaralyq tájirıbege sáıkes jetildirip, naqty ekonomıkany nesıeleýdi jandandyrýǵa jáne halyqqa kórsetiletin qyzmetter sapasyn jaqsartýǵa bolady», deıdi ol.
Qazaqstandyq sarapshylar da «Asset Quality Review» nátıjesi bank sektoryndaǵy kóptegen máseleniń basyn ashyp alýǵa múmkindik degen pikirge basymdyq berip otyr. Máselen, Erlan Ibragım 2007 jylǵy álemdik daǵdarystan qandaı qorytyndy shyǵarǵanymyzdy da AQR-nyń tekserýiniń nátıjesinen bile alatynymyzdy aıtady. Sebebi bizdiń júıeniń qateligi – ekonomıkadaǵy máselelerdi aldyn ala sheshpeıtini, tek saldarymen ǵana kúresip kelgeni. Osy turǵydan kelsek, bankterdiń jumysyn baǵalaý ashyq júrgizilgeni durys.
«Ázirge Ulttyq bank saıtynda tekserýdiń qandaı ádispen júrgiziletini jarııalanǵany bolmasa, baǵalaý negizinen jabyq júrgizilip jatyr. Bul jerde kóp másele Ulttyq banktiń shyndyqqa qanshalyqty týra qalaı alatyny men tabandylyǵyna da baılanysty. Eger baǵalaý prosesi ashyq ári ádil júrse, Úkimettiń ekonomıkalyq blogyn tosyn syı kútip turǵanyn kóremiz. Bárimiz oǵan daıyn bolýymyz kerek», dedi ekonomıst.
Úkimet pen Ulttyq bank ekinshi deńgeıli bankterdiń qarjylyq jaǵdaıyn jaqsartý baǵytynda múmkindikterdiń bárin qarastyrdy. Sońǵy 10 jylda memleket tarapynan bankterge 20 mıllıard AQSh dollarynan artyq tikeleı jáne janama qoldaý kórsetildi. Memlekettiń shyǵyndaryna zer salyp qarasaq, onda bankter ekonomıkanyń qarajat eń kóp bólingen salasy degen qorytyndy jasaýǵa bolady.
E.Ibragım sońǵy jyldary Úkimettiń ekonomıkalyq blogynyń saraptaý qabileti syr bere bastaǵany kórer kózge baıqalatynyn aıtty. Qazaqstandaǵy qarjy ınstıtýttary myqty bolsa, Úkimet Eýropa qaıta qurý jáne damý bankinen, sondaı-aq Azııadaǵy iri bankterden nesıe almaıtyn edi. Osy rette bizdiń elde bilikti ekonomısterdi tańǵaldyratyn qubylys jıi bolyp turady deıdi ol. Qarjy ınstıtýttary memleket tarapynan ózderin «saýyqtyrý úshin» bólingen qaryzdy qaıtarmaq túgili, Úkimettiń kepildendirýimen alǵan nesıelerin ıgere almaı otyr. «Bul júıe álemdik tájirıbede synnan ótken shyǵar. Biraq damyǵan elderde mundaı sheshim ishki naryqty saýyqtyrdy, bıznesti aıaǵynan tik turǵyzdy. Úkimet pen Ulttyq bank ekinshi deńgeıli bankterge kómek kórsetý týraly sheshim qabyldamas buryn shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrýdyń saýatty tetigin iske qosýy tıis. Úkimet qazirgi baǵdarlamasyna balama baǵdarlama izdep, qarjy naryǵyna qatysty saıasatyna ózgeris engizýi tıis», deıdi E.Ibragım.
Qarjy sektorynda AQR daýyly soǵyp ótken soń tańdaýly 14 banktiń qataryna ilinbeı qalǵan basqa bankterdiń jaǵdaıy ne bolmaq? Osyǵan deıin defolttyq jaǵdaıǵa dýshar bolǵan bankter aksııalarynyń basqarý paketin basqalarǵa satýmen ǵana aınalysyp, alpaýyt bankterge jutylyp ketti. Qazir ondaı bankterdiń Qazaqstanda bolǵany da umytylýǵa aınaldy. «Men AQR-diń kómegimen qarjy uıymdaryn saýyqtyryp jatqan elderdiń tájirıbesin zerttedim. Onda memlekettiń nazary túsken bankter es jıyp alǵan soń, tizimge ilinbeı qalǵan bankterge kómektesedi. Ulttyq bank AQR-diń qalaı júrgizilip jatqany týraly áli aqparat bergen joq. Shaǵyn bankterdiń jumysy toqtaǵannan keıin aımaqtar qarjydan tapshylyq kórip jatsa, iri bankter olarǵa qol ushyn soza ma? Bul suraqtyń jaýabyn qazir aıtpasaq, keıin kesh bolady. Bizge bankterdi asyraı bermeı, ishki naryqty qarjylandyrýdyń ózge tetikterin qarastyryp, kvazısektordyń jumysyn jandandyrýymyz kerek», dep qorytty oıyn E.Ibragımov.
Memlekettiń qoldaýy arqyly problemalyq nesıelerdi jabýǵa da biraz múmkindik týdy. Bankter memlekettiń alabóten yqylasyn osy joly da paıdalanyp qalýǵa beıil. Sarapshylar bolsa «oıyn alańynan» syrttap qalatyn qalǵan bankterdiń taǵdyry AQR qorytyndysy boıynsha sheshiletinin aıtady. Osyǵan deıin jarǵylyq kapıtaly az bankterdiń búkilálemdik qarjy daǵdarysy kezinde de daǵdarystan aman qalǵanyna kýá bolǵanbyz. Bul joly shaǵyn bankterdi qazirgi alyp bankter jutyp qoısa, óńirler ınvestısııadan qur qalady. Sebebi aımaqtardyń basym kópshiligi qarjylyq qoldaýdy shaǵyn bankterden kórip otyr.
ALMATY
