Zeınolla QABDOLOV: "KARERIZM" – JALTYR MUZ

Sulý sózdiń súleıi, akademık-jazýshy Zeınolla Qabdolov ómirden ótkeli tórt jylǵa jýyqtady. Ulaǵatty ustaz, ǵıbratty ǵalym, qarymdy qalamger, úlken júrekti azamat bolyp eline tanylǵan Zekeńniń ádebı murasynyń ishinde jarııalanbaǵan dúnıeleri jetkilikti. О́tken jyly Aqparat jáne muraǵat komıtetiniń áleýmettik mańyzy bar ádebıetterdi basyp shyǵarýǵa arnalǵan baǵdarlamasy aıasynda akademık-jazýshynyń “Dana dıdar” atty kitaby “Astana polıgrafııa” baspasynan jaryq kórdi. Bul jınaqqa Zekeńniń “Meniń Áýezovim” roman-essesiniń ekinshi kitaby, “Mahambet” romany (ekeýi de aıaqtalmaı qalǵan), Máskeý, Harkov, Iаlta, Evpatorııa saparlarynan jazǵan joljazba kúndeligi, avtor aýdarǵan Sergeı Mıhalkovtyń “Qalammen jazylǵandy...”, Nazym Hıkmettiń “Qylsha moıyn talsha” (Damokl semseri) atty dramalyq shyǵarmalary engizildi. Sonymen qatar akademıktiń zaıyby Sáýle Qabdolovanyń byltyr jaryq kórgen “Kórgen tústeı, saǵymdaı...” atty kúndelik-kitaby da Zekeń ómiriniń sońǵy jeti jylyn qamtıdy. Jaqsynyń jaqsylyǵyn asyryp, jamannyń jamandyǵyn jasyryp, jurtqa tek jyly sózin arnaýmen ótken tuǵyrly tulǵanyń jeke muraǵatynan taǵy bir qundy dúnıe tabyldy. Sáýle apaı asyl aǵanyń qaǵazdaryn retke keltirip otyryp, shaǵyn bloknotqa jazylǵan osy kúndelikti kóripti. Zekeńniń jeke qaǵazdaryna kóp zer sala bermeıtin ol kisi bul bloknotty buryn baıqamapty. Bul kúndelik ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń aıaǵyndaǵy qoǵamdyq jáne ádebı ómirdiń tynysyn tanytady. Sol tustaǵy qalamgerler ortasyndaǵy ahýal týraly málimet beredi. Otyz bir jastaǵy qalamgerdiń albyrt sezimin, júrek lúpilin de baıqatady. Jazýshy Zeınolla Qabdolov bul kezde Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń  Mádenıet sektorynyń meńgerýshisi bolyp qyzmet istegen. “Zekeń bul qyzmetke eki-úsh jyl buryn barǵan bolatyn. О́ıtkeni elý jetinshi jyly biz sol SeKa-dan úı alǵanbyz”, – deıdi Sáýle apaı. Qazirgi kúni qazaq ádebıet tarıhynda attary altyn árippen jazylǵan adamdardyń osydan jarty ǵasyr burynǵy beınelerin kóz aldyńyzǵa elestetkińiz kelse, Zekeńniń 1958 jyly jazylǵan osy kúndeligine nazar salyńyz. 1958 13.IV Uıattyń da neshe túri bar-aý!.. Qyzyljardan keletin poıyzdy kúttik: Ilekeń kelýshi edi. Ilekeńdi sheksiz saǵynyp júrdim. Keıde jalǵyz otyryp oılaımyn, júregim eljirep ketedi. Uly adam ǵoı! Búgingi Shoqan sol kisi. Osyndaı bir on qazaq bolyp, ony da óz oryndarynda júrse, halyq ulylyǵyn tanytar edi, ómir raqatqa aınalar edi. Bul – bireý. Munyń ózi de ornynda emes. Aıaısyń!.. Vokzalǵa bara jatqan jolda Ábdijámil aıtty: — Ilekeńdi ekeýmiz bas salyp súıelik. Bul meniń armanym edi. Ilekeń tústi, balalaryn súıdi. Sodan soń maǵan kezdesti. Men birden betine umtyldym. Ol tez súıdi de, ilgeri basty. Men bir súıdim, oǵan shólim qanbaǵandaı jáne bir-eki jabystym. Júregim dúrsildep ketti. Qýanǵanym sondaı, jylaǵym keldi. Áreń ajyradym... Ábdijámil ekeýmizden basqa jáne bir úsh kisi bar edi: Bólebaı, Raıhan, Qaınekeı. Bu­lar jaı ǵana qol alysty. Sońǵy kezek Ábdi­jámildiki edi, bul da baıaý qol berip, sheginip ketti. Kenet, sezimim sý sepkendeı basyldy. “Ábeńniń ýádesi qaıda?”– dep oıladym. Qaınekeıdiń júzi muzdaı eken: maǵan “seniki ne jádigóılik” dep turǵandaı, kózildiriginiń astyn aǵarań-aǵarań etkizedi. Betimnen otym shyqty. Kóńilimde shylaý joq edi ǵoı, olla da shynym, bar peıilimmen qulap edim. So­nym endi ózime jat kórine bastady. Jurttyń mysqylyna azyq boldym ba, qaıttim? Ne istep aldym? Ne degen ustamsyzdyq? Endigi uıatymda shek joq edi... * * * Vokzalǵa keterimizde Ǵabıt pen Qus­nı jeńgeı qatty tapsyrǵan sııaqty edi: — Ilııasty týra osynda ákelińder. Ile­keńdi úıine kóp aıaldatpaı, Ǵabeń­dikine alyp keldik. Oılaımyn: qazir jurt óre tura kelip, saǵynyp kórgen Ilekemizdi qaýmalap, saýdyrap qalar deımin. Joq. Úıge kirsek úsh jerde karta oıyny, osharylyp-osharylyp otyr. Bir toptyń ishinde Ǵabeń. Ilekeń esikten belbeýin sheshe, óz úıine engendeı erkin, bar yqylasyn betine jıyp, asa jaıdary kirdi. Biraq, álgilerdiń selt etken biri bolǵan joq. Ǵabeńniń ózi de ornynan turmastan, salqyn ǵana qol ushyn berdi. Amandyq surasqan da eshkim joq. Bu nesi, shyraq-aý. Biz tórteý edik: Ilekeń, Bóle­baı, Ábdijámil, men. Tórteýmiz asúıge baryp, jym-jyrt birer stakannan shaı urttap otyrdyq. Ábdijámil ekeýmiz jerge kirgendeı uıaldyq. ... Ábdijámil ekeýmiz syrtqa shyqqa­nymyzda men: — Oıpyrym-aı, biz ne bilgenbiz, ortasy qandaı sup-sur edi mynalardyń?..– dep edim, ol túıilip alyp, qatty kúıinip: — Svoloch! – dedi. Árıne, muny maǵan aıtqan joq. * * * Ábdijámilim aıtty: — Ýrod adamnyń psıhologııasyn bilesiń be? Ishi tap-tar, qyzǵanshaq, qos-qyrtys bo­la­dy. Jurttyń jylt eterin kóre almaı­dy............Sen dalańbaılaýsyń, saq bol!.. Men oıladym: durys aıtasyń, men “dalańbaı” da shyǵarmyn. Al, biraq, óziń she, dostym, óziń she?.. * * * Terezeden Darynymdy kórdim. Qolynda dop, domalanyp júr. Dopty qýamyn dep, qulap túsedi. Qulaıdy da, kóziniń astymen jan-jaǵyna qaraıdy. Jan-jaǵyna qaraıdy da, mamamdy kóredi. Mamamdy kóredi de, “mańyrap” qoıa beredi. Mamam qasyna kelip, turǵyzsa, qoıa qoıady. Sodan soń dop qýyp, álgi qylyǵyn taǵy qaıtalaıdy. Sonymen ýaqyt ótkizip júr. Eger deımin-aý, eger mamam sol jerde bolmasa, Darynjan jylamaı ózi turyp keter me edi, qaıter edi?.. Shybynym-aı, qyzyqsyń-aý, erkesiń-aý, bar tulǵań nazdan quıylǵan-aý, seniń!.. * * * Jannyń raqaty ne? Jannyń raqaty – ózińnen artyq senetin ardaqty dosyńmen erkin syrlasyp, ekeýden ekeý otyrý. (Bir sáttik sezim emes pe?..) * * * Qalam degen sál nárse. Al, saılaý kezinde búkil demokratızm bir ózinde eken. * * * 14.IV Búgin Serik qyzmetke shyǵypty. Aldyńǵy kúni Qaınekeı aıtyp edi: — О́zin kıiz doptaı laqtyryp kele jatqan jigit. Men buǵan ishteı qosylmadym. Serikti jek kórmeýshi edim. Sondyqtan bolar, Qaınekeı sózin jek kórdim. Ishimnen: “Siz rıza bolǵan qandaı qubylys bar?”,– dep oılap, eske tú­sirip qarasam, mardymdy eshteńe joq sııaqty. Bul qyzmet shynynda Seriktiń qoly emes qoı. Men ony jaqsy kóremin, biraq, bastyq esebinde emes, synshy esebinde táýir kóremin. * * * Karerızmnen qur adam myńnyń biri bolar-aý. Karerızm – jaltyr muz. Ebi bar adamdy biraz jerge zyrǵytýy múmkin. Al, ebi azdyń shatyn aıyrady. * * * Úlken úıde qus ósirýshiler májilisi ótip jatty. Munda sóılenip jatqan sózderdiń bári qustar jaıy eken. Men aralarynda on-aq mı­nýt boldym. Sózdi tyńdaǵanym joq, sóı­leýshige qarap uılyǵysa qalǵan tyńdaýshy­lar­dy sholdym da otyrdym: ǵajap-aý, qusqa uqsa­maıtyn bireýi bolsaıshy, aıdary jel­biregen átesh, shúregeı úırek, mamyrlaǵan qaz, tumsyǵy ımek qaraqus, keńirdegi soraı­ǵan kókqutan, qalbaǵaı men qara qarǵa, saýys­qan men shil... bári, bári kóz aldyma elestemesi bar ma?.. 15.IV Búgin obkom sekretarlary men oblgazet redaktorlary keńesiniń ekinshi kúni. Sózge jazyldym. Uzaq kúttim. Sóz tımedi. Nege ekenin bilmedim. Bastyq sóıledi. Unaǵan joq. * * * Men ony úlken kisi kórýshi edim. Bir memlekettiń búkil oı-sanasynyń tizginin ustaǵan adamdy qaıtip úlken kórmessiń. Ras, bul kisi tizginge tuńǵysh jabysqanda jurt qatarly meniń de kúmánim tútindegen. Biraq, kúmándi úmit jeńdi: shirkinde túr bolmaǵan­men bir erekshe syr bar shyǵar dep oıladym. Eleý (vnımanıe) – myqty nárse. Osy kisi meni kútpegen jerden eledi. Men endi ol tórinde otyrǵan úl­ken úıdiń bosaǵasyna keldim. Son­dyqtan da, áıteýir, álgige degen úmitti endi senim aýystyra bastady. Bir úlken jınalys boldy. Ol sóz sóıledi. Daıyndalǵan eken, sózi jap-jaqsy shyqty. Jánibek osy sózdiń Ilekeńe de unaǵanyn aıtty. Bul maǵan qatty áser etti. Endi men bul kisini bir jola syıladym. Syılaıtyn adamyńnan “ımenip júresiń, uıalyp júresiń. Onyń kemshilikteri seniń kóz aldyńda azaıa beredi. Endi seniń ózińde kem­shilikter kóbeıip bara jatady”. “Munym uıat emes pe?” — degen suraqtar jıileıdi. Bul seniń ıbalylyǵyńdy, “ımandylyǵyńdy” kú­sheıtedi. Al, syılap júrgen adamyń aqymaq bolsa, álgileriniń bárin qorqý dep uǵýy da múmkin. Olaı dep uqsa, kóziniń qarasy kishireıip, aǵy ulǵaıa berýi múmkin. Birer ret sondaıyn sezdim. Bir joly telefonmen: — Sender meniń aıtqanymdy nege  istemeısińder, chert vozmı, — dedi. Bul sózdi menen birer saty bıik turǵan bir-eki adamǵa (B.J.) birneshe ret aıtqanyna burynyraqta kýá bolyp edim. Onda maǵan kúlkili áser týǵyzatyn. Búgin maǵan da aıtty. Kúlki bezdi, tań qaldym: — O nemene edi? — Nemene báse? — Bilmedim. — О́ziń mynda kelshi. Bardym. Kabınetke kirer jerde qos esik bolatyn. Birin asha bergenimde, zalǵa sóılep turǵandaı sambyrlaǵan daýsyn estidim. “Munyń ózi menimen jurt aldynda sózge keliskisi kelgen be?”, — degen oımen ekinshi esigin ashtym. Jalǵyz. Meni baıqamady. Basyn tuqyryp alyp, ústel ústindegi bir ja­pyraq qaǵazdy baryn sala náshine kel­tirip, ózgeshe bir maqammen oqıdy. Tańdanǵanym­nan ne isteýdi bilmedim. Qarsy aldyna jete bergenimde basyn ústelden julyp alyp, qopań etti de tyna qaldy. Ekeýmiz ajyraıy­syp, sirestik te qaldyq. Ne aıtýdy ol da bil­medi, men de bilmedim. Oqyp otyrǵany jańa­dan kelgen úlken kisi orynǵa taǵaıyn­dalyp jatqan plenýmdaǵy profsoıýz máselesi jóninen shyǵarylatyn qaýlynyń bir bet jobasy eken de, mynaý sonyń repetısııasyn jasap, aramter bolýly eken. — Jaı ma? — dedi daýsy dirildep, tyjy­ryna sóılep; jańa ǵana ózi shaqyrǵany esinde joq. — Jaı, — dedim de, esikke bettedim. — Toqta! Men keri buryldym. — Berirek kel. Yqylassyz jaqyndadym. — Búgingi jınalysqa shaqyrylǵandar tizimine T-ty da kirgiz dep edim, umytyp ketipsiń, joq. — Sol ǵana ma?– dep salqyn suradym. Munym, árıne, jónsiz de shyǵar. Biraq, ishki qulazý men renishti sezimniń belgisi shyǵar?... Suraǵymdy unatpady. — Meniń aıtqandarymdy eki etpeı, eskerip júrý jaǵyn qara,– dedi. Men qos esiktiń birin ashyq tastap, ekinshisin sart urdym.Túńilip shyqtym. (Bul jaı erterekte boldy). 16.IV. 1. “Gýrev orkestri. 2. Baýyrjan jaıy (on kúndik). 3.Álisher. 4.“Marjan”. Bulardy sheshý kerek. 17.IV. Áńgime taqyryptary: Aqjar. Jarypshyqqan. (“Qyr sýretteri” sıkline). Bekjuma Dosjanov. Men qalaı túńildim? Myljyń. Túsik (ýrod). – Satıralyq áńgimeler sıkline. 18.IV. Maı ótisimen elge, egis dalasyna shyǵý kerek. Stalın atyndaǵy kolhoz – úlken taqyryp. 19.IV. Ázilhannyń Pavlodardan ádeıi kelýi – adamdyq. Bul bolashaq geroıdyń (unamdy keıipkerdiń) san ıirim jaqsy minezderiniń bir qyry bolýǵa turady. 20.IV. Keshe túnde “Aqan seri - Aqtoqtynyń” premerasyn kórdim. Qýanyshbaev, Qojamqulov – bular uly talanttar. Tabıǵattyń kesek bitimdi týyndylary. Mylqaý men Qońqaı – qaıtalanbaıtyn, anaý eki adamnyń oınaýynda ǵajap shyqqan obrazdar. Onı – samosvety. * * * Sáskede Jú­sip Ál­seıitov, kesh-ke Ilııas Oma­rov at­tan­dy. Ile­keń kelgen­de bozǵyl­daý edi, ke­terde qy­zyl shyraıly túrde kó­rindi. Soǵan qýan­dyq. 21.IV. Búgingi tańdaǵy birinshi borysh – mıllıard! Mıl­lıard­qa qoldan kel­gen úlesti qosý kerek. Jazý kerek: áńgime, ocherk, pýblı­sıstıka!.. Arala, kór, sezin, oıla, tolǵan da jaz! Jazý kerek, jazý kerek!.. 22.IV. Qazaqstan mádenıetiniń ósý-órkendeý barysyn sheteldegi jaılarmen salystyra belgileı berý – jeńil aıtqanda standart. Búgingi Qazaqstan beınesine eshbir shet memleket mádenıeti ólshem bola almaıdy. Olardyń kez kelgenin bizdiń sovettik respýblıkamyz keı retterde Amerıkańnyń ózin artqa saldy. Ol da ólshem emes. Al Qazaqstannyń Uly Oktıabrden bu­rynǵy mádenı halin taǵy da shubata berýdiń ne qajeti bar? “2% ǵana saýatty edi” dep qaı­ta-qaıta aıtamyz. Qazir “túgel saýattymyz” deý de asqan maqtanysh emes. Qazirgi ǵylym-bilim mánisine 64 zertteý ınstıtýty bar bir ǵana Ǵylym Akademııasyn ataýdyń ózi jetki­likti. Osynyń ózi-aq zor ózgeristi pásh etip tur. Demek, qazir biz respýblıka mádenıetiniń damý jaıyn, onyń qaı kúıde ekenin tek sovettik sosıalıstik respýblıkalar máde­nıetiniń dárejesimen, onyń ishinde Rossııa quramasy, Ýkraına, Belarýssııa, Grýzııa, О́zbekstan sııaqty týysqan otaýlardyń halimen ǵana salystyrsaq, realıstik qorytyndy shyǵara alamyz. * * * Bizdiń astanada qurylys jumysy nashar. Joǵary oqý oryndarynyń úıin salý máse­lesi ógiz aıańnan ári barǵan emes. Almatyda nege ǵana eń bolmasa bir qurylys ınstıtýty joq? Ol bolsa, qurylys jumysynyń shyn ma­mandary tárbıelener edi. Olar qazirgi qurylys jumysynyń basyndaǵy isinen sózi kóp alaıaqtardy qýar edi de, sózden iske kósher edi. Ár istiń óz mamany ǵana kerek! 23.IV. Tań atyp qalǵan. Úı ishi kók móldir sáýlege bólenipti. Bir býlyǵa jylaǵan adam daýsynan shoshyp oıandym. Oń qanatta Sáýle men Darynnyń kereýeti edi. Darynym appaq, jup-jumyr tamaǵy men bilekterin túgel kórsetip, raqattana uıyqtap jatyr. Al Sáýlesh qatty qınalyp, keýdesin dirildete óksıdi. Kózi jumýly. Zárem ushyp, qasyna qalaı jetkenimdi bilmedim. “Ne boldy, janym?” — dep mańdaıyn sıpadym. Ol kózin tez ashyp jiberip, meni qushaqtaı aldy: – Oıpyrym-aı, bar ekensiń ǵoı!– dep, adam aıtqysyz bir nurly keskinmen balasha qýandy. Bylaı eken: Sáýlesh tús kóripti. Túsinde men ólip qalyppyn. Mamam býynyn bekitip, aqyl aıtyp otyr da, Sáýlesh jylaı beripti. — Janym-aı,– dedi Sáýlesh, — janym-aı, endi seni renjitpespin, tipti, oljadan túskendeı boldyń ǵoı... Men oılap turdym: “Janym-aý, meniń kóńilime kirbiń salǵan jeriń bar ma? Bar er­ke­ligimmen-aq, erkimmen-aq júrmin ǵoı ja­nyń­da. Betime jel bop kelgen jeriń bar ma?..” Súıikti jar, asylsyń ǵoı!.. Men seni órtene súıemin ǵoı. Meniń Sáýlem – tereń adam. * * * Bir jerde aıtqan pikirlerin sol qalpymen tórtinshi ret aıtyp turdy bir adam. Tórt ret tyńdaǵan da ylǵı bir top adamdar. Barlyǵy da 10-15 kún ishinde... * * * Bir joldas telegrafta uzaq sendeldi: Qaı­natasyn kóktem merekesimen quttyqtamaq eken, famılııasyn umytyp qalypty. Áıeli­nen suramaq bop, avtomat-telefonǵa tónip-tónip barady da, kilt toqtaıdy: qorqady! 24.IV. Tezısy vystýplenııa po mýzykalnoı krıtıke: a. Prosvetıtelnye zadachı krıtıkı, ee rol v vospıtanıı estetıcheskıh vkýsov shı­ro­kıh trýdıashıhsıa mass, v borbe s posh­los­tıý, otstalostıý ı beskýltýrem. Vajnoe zna­chenıe mýzykalno-propagandıstskoı, po­pýlıarızatorskoı raboty; razlıchnye ee formy. b. Vozmojnost ı neobhodımost soedı­nenııa strogo naýchnogo analıza s boevoı pýblısıstıchnostıý. v. Otsýtstvıe postoıannogo otdela mýzykı v gazetah, slýchaınyı harakter otdelnyh poıavlıaıýshıhsıa vremıa ot vremenı stateı ı zametok po mýzykalnym voprosam. Nızkıı professıonalnyı ýroven osveshenııa mýzykı vo mnogıh organah pechatı. 25.IV. Marat degen baldyzymdy ótken kúzde oqýǵa ornalastyrý kúsh bolǵan. Endi sol oqýyn tastap ketip, balalyq istedi. Qazir maǵan qarar beti joq, qatty qysylyp júr. Onyń dál osy sezimine súńgip qarasa, biraz syr jatqan tárizdi (umytpaý úshin). 26.IV. Bir joly taýda, sanatorııda demalǵan­myn. Sonda tanyǵan bir jigit eske túsedi: Tal­dyqorǵannan, obkomol­dyń 1-sekretary­nyń kúıeýi, T-q gorkomynda isteıdi eken. О́k­pesi taza bolmas, tym júdeý, qatpalaý qara edi. Osy jigitten bir oqshaý, oqys minez ańǵardym: úıden shyǵarda, ne úıge kirerde esikke eki adymdaı taıanyp kilt toqtaıdy da, qara kıteliniń shalǵaıyn tómen tartyp-tartyp qalyp, saýyryn bir shapalaqtaıdy da, qospaqsha jelip ketedi... 1 maı Sáýle ekeýimiz úsh ba­lany ertip, Lenın alańyn­­da, minbe janynda boldyq, parad kórdik. Bári tanys kórinister, tanys sezimder. Adam jaqsyny kóre-kóre sezimin azaıta ma degen oı keldi. Darynjannyń parad kórgeni qyzyq boldy. Salıýt berilip, artıllerııa atylǵanda shoshyp, meniń keýdeme órlep, shapshyp shyqty. Júregime basyp, qysyp alyp edim, qorqý bylaı tursyn, artıllerııa daýsyn aýzymen salyp, aıǵaılap boldy. Parad bastalyp, áskerı kolonna qozǵalǵan. Birde Darynym joq. Qarasam, mılısıonerdi oraǵytyp ótip, aýzyn tompaıtyp, aıaǵyn nyq-nyq basyp, kolonnaǵa qosylǵaly bara jatyr. Aıǵaı salyp, mılısıonerdiń kómegimen áreń toqtattym... * * * Iýrıı Nagıbınniń “V aprelskom lesý” degen áńgimesin (“Lıt. gazeta”, №34, 29.IV.58) oqydym. Lırızmi unady. Syrshyl avtor. 2 maı Marks skazal, chto ıstorııa povtorıaetsıa pervyı raz kak tragedııa, a vtoroı raz kak fars. 5.IV. “Ispoved” Dostoınstva, kotorye Vy bolshe vsego senıte V lıýdıah        –––––––– Prostota. V mýjchıne    ––––––––  Sıla. V jenshıne   –––––––– Slabost. Vasha otlıchıtelnaıa cherta   –– Ed.selı. Vashe predstavlenıe o schaste –  Borba. Vashe predstavlenıe o neschaste –– Podchınenıe. Nedostatok, kotoryı Vy, skoree vsego, sklonny prostıt ––––––– Legkoverıe. Nedostatok, kotoryı vnýshaet Vam naı­bolshee otvrashenıe –––– Ýgodnıchestvo. Vasha antıpatııa  ––––––––  Martın Tapper. Baýyrjan OMARULY, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.