DAISh jetekshisiniń kózi joıyldy

Bes ret «ólgen» ál-Baǵdadı

AQSh prezıdentiniń aıtýynsha DAISh jetekshisiniń kózin joıý ope­ra­sııasy 26 qazan kúni keshke uıymdas­tyrylǵan. Onyń sózine qaraǵanda operasııaǵa Amerıka áskerleriniń 8 tik­ushaǵy qatysyp, áskerı shara birneshe saǵatqa sozylǵan. Aldymen terrorıst ornalasqan úıdi bir jarym saǵat boıy atqylaǵan tikushaqtar keri qaıtyp, qaıta oralǵanda álgi aýmaqqa arnaıy jasaq jaýyngerlerin jetkizgen. Bi­raq, báribir ál-Baǵdadıdi tirideı qolǵa túsire almapty. Terrorıst ózin-ózi jaryp jiberse kerek. Operasııa úshin Amerı­ka áskerıleri Túrkııanyń áýe keńis­tigin qoldanǵany týraly derek bar. AQSh prezıdenti «Reseı, Túrkııa, Irak pen Sırııaǵa alǵys aıta­myn» dep operasııa kezinde Reseı­men jáne Túrkııamen baılanysta bolǵa­nyn málimdedi. Operasııadan soń ál-Baǵ­dadıdiń denesin alyp ketken amerıka­lyqtar, DNK zertteýin jasap, múr­deniń terrorıstiki ekenin anyqtaǵan. Osylaısha AQSh áskerıleri jahandaǵy taǵy bir terrorısti óltirdi. 2011 jyly amerıkalyqtar Pákistan jerinde Ál-Qaıda tobynyń jetekshisi Ýsama ben Ladenniń kózin joıǵan bolatyn.

DAISh terrorlyq toby jetek­shi­siniń óltirilýine baılanysty kúni búginge deıin túrli aqparattar tarap kelgen bolatyn. Onyń óltirilgeni jaıly alǵash ret 2015 jyly ál-Arabııa telearnasy málimdegen edi. Onda terrorıst AQSh áýe kúshteriniń Irak je­rin­degi DAISh nysandaryn bombalaýy kezinde kóz jumaǵany aıtylǵan. Biraq bul derek dáleldengen joq. Keıin ál-Baǵdadıdiń aýyr jaralanyp, sonyń saldarynan ólgeni, ýlanyp kóz jumǵany, aýrýdan qaıtys bolǵany jaıly da derekter taraǵan. 2017 jyly Reseı Qorǵanys mınıstrligi orys áskerı áýe kúshteriniń Sırııa jerin­degi terrorıstik toptarǵa shabýyly kezinde ál-Baǵdadı ólýi múmkin eke­nin málimdegeni bar. Alaıda onyń kózi joıylǵany jaıly buǵan deıingi bir­de-bir derek dáleldenbegen edi. Al ter­rorıst bolsa 2014 jyldan keıin tek bıylǵy mamyrda ǵana vıdeo arqy­ly jaqtastaryna óziniń aman ekenin bildirgen bolatyn. Sodan da bolsa kerek, onyń óli-tiri ekenin bile almaı túrli qaýeset taratýshylar az bolmaǵan-dy. Osy joly amerıkalyqtar terrorıstiń kózi joıylǵanyn «saltanatty» túrde jahanǵa jar sala habarlady.

 Prezıdentter unatatatyn tásil

Dúnıeni dúrliktirip júrgen ter­rorısterge qarsy operasııa­lar uıymdastyrý kezinde amerı­ka­lyqtardyń «shoý» jasaýǵa qumar ekeni baı­qalyp qalady. Ásirese, terrorlyq top jetekshileriniń kózin joıýǵa baǵyttalǵan operasııalardy AQSh prezıdentteri tikeleı efırlerden tamashalaıtyn ádetteri bar. Ári áleýmettik jeliler arqyly jurtty eleńdetip qoıady. Odan soń arnaıy málimdeme jasaıdy. 2011 jyly Ýsama ben Ladenniń kózin qurtýǵa baǵyttalǵan operasııadan soń sol kezdegi AQSh prezıdenti Barak Obama da málimdeme jasaǵan edi. Osy joly Donald Tramp aldymen twitter –ge «Jańa ǵana úlken bir oqıǵa boldy» dep jazyp, jurtty eleńdetip qoıdy da erteńinde arnaıy málimdeme jasady. Sóıtip áskerı operasııanyń búge-shigesine deıin aıtyp berdi. Degenmen, CNN bastaǵan birqatar aqparat quraldary terrorıstiń kózi joıylǵanyna kúmán keltirmegenimen, operasııanyń uıymdastyrylý merzimi men nátıjesiniń jarııalanǵan sátin AQSh-taǵy prezıdent saılaýynyń aldyndaǵy aıla retinde baǵalap otyr. Tipti CNN tilshisi Stefen Kollınson terrorıstiń óltirilýi Trampqa saıası turǵyda qolaıly bolǵanymen, ımpıchment úshin júrgizilip jatqan tekserýlerge toqtaý bola almaıtynyn jazdy. Avtor «ál-Baǵdadı ketti, al saıası teketires endi bastaldy» degen kólemdi maqala jazdy. Onda Trampty demokrattardyń quttyqtaýǵa asyqpaı otyrǵanyn, óıtkeni olar da Ýsama ben Ladenniń ólimin Barak Obama qaıta saılaný úshin paıdalanyp ketkenin eske salady. «Ben Laden óldi, General Motors tiri» dep aıqaılap edi sol kezdegi vıse-prezıdent, 2020 jylǵy saılaýǵa prezıdenttikten úmitker bolyp tirkelgen Djo Baıden» dep jazdy avtor. Fox News bolsa demokrat Djo Baıdenniń áskerılerdi ǵana quttyqtaǵanyn, Trampqa Sırııadan áskerdi shyǵarmaý týraly keńes aıtpaqqa bekingenin jazdy. Ári ál-Baǵdadıdiń kózin joıý operasııasyn «sátti» dep baǵalaǵan. Munyń ózi AQSh mass-medıasynyń ál-Baǵdadı ólimin aldaǵy saılaý aldyndaǵy saıası talas-tartys úshin qazirdiń ózinde paıdalana bastaǵanyn kórsetip otyr. CNN Aq úı basshysyna tis qaırap júrgenin ańǵartsa, Fox Trampty jaqtaıtynyn baıqatyp aldy. The New York Times bolsa ál-Baǵdadıdiń kózin qurtýǵa baǵyttalǵan operasııa Tramp Sırııadan AQSh áskerin shyǵarý týraly sheshim qabyldaǵan soń jedel uıymdastyrylǵanyn jazdy. Iаǵnı áskerıler ál-Baǵdadıden aıyrylyp qalmaý úshin baryn salsa kerek. Basylym «ál-Baǵdadıdi joıý operasııasy Tramptyń arqasynda emes, Tramptyń áreketterine qaramastan júzege asyryldy» dep jazdy. Qalaı bolǵanda da ál-Baǵdadıdiń kózin qurtý 2011 jylǵy áskerı operasııaǵa qaı jaǵynan qarastyrsańyz da qatty uqsap tur.

Operasııaǵa kúmán keltirýshiler de bar

Ál-Baǵdadıdiń óltirilýine baılanys­ty kóptegen memleketterdiń basshylary pikir bildirdi. Kóbi ál-Baǵdadıdiń óltirilgenimen, terrorızmmen kúres toqtamaıtynyn aıtqan. Sóıte tura operasııaǵa qatysty ózgeshe «pikir» bildirgender de boldy.

Ulybrıtanııa premeri Borıs Djonson twitter arqyly «ál-Baǵdadıdiń ólimi terrorızmmen kúreste mańyzdy sát, alaıda DAISh-tyń jamandyǵymen kúresimiz áli bitpedi. DAISh-tyń qanisherlik, varvarlyq áreketteriniń tamyryna balta shabý úshin koalısııadaǵy odaqtastarymyzben birge jumys isteı beremiz» dep jazdy. Al Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron bolsa ál-Baǵdadıdiń ólimi DAISh ke jasalǵan úlken soqqy ekenin, biraq topty qurtý jolyndaǵy kezekti qadamdardyń biri bolyp qana qalatynyn aıtty. Irak bıligindegiler ál-Baǵdadıdiń Sırııada jasyrynyp júrgenin anyqtaýǵa kómekteskenderin málimdedi. Irak bıligi «Barlaý qyzmetimiz terrorıst Ábý Bakr ál-Baǵdadıdiń jasyrynǵan jeri Sırııanyń Idlıb provınsııasy ekenin naqty anyqtap berdi» dedi. Al Sırııanyń soltústiginde áskerı operasııa ótkizip jatqan Túrkııa eliniń prezıdenti Rejep Taıyp Erdoǵan twitterde «DAISh terrorlyq uıymy jetekshisiniń kózin joıý odaqtastarymyzben birge terrorızge qarsy kúresimizdiń mańyzdy bir kezeńi boldy. Túrkııa buǵan deıin jasap kelgenindeı, budan keıin de terrorızmmen kúreske úles qosýyn jalǵastyra beredi» dep jazdy. Alaıda «№1 terrorıstiń» óltirilýine qatysty kúmándi pikir bildirgen memleketter de bar. Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń resmı ókili, general Igor Konashenkov terrorıstiń ólimine qatysty naqty dálel joq ekenin aıtqan. Onyń sózine qaraǵanda senbiden jeksenbige qaraǵan túni Idlıb mańynda AQSh nemese koa­lısııa kúshterine qatysty eshqandaı ushaq, tikushaq shabýyly tirkelmegen. Ári RF Qorǵanys mınıstrligine AQSh tarapynan eshqandaı ótinish nemese qulaqqaǵys jasaıtyndaı málimet kelmegen. Sonymen qatar DAISh bas­shysynyń uıymnyń bitispes dushpany «Djabhat an-Nýsra» toby baqylaýda ustaıtyn aımaqta júrgenine de orys generaly tańǵalyp otyr. Al Cheshenstan prezıdenti Ramzan Qadyrov: «Ábý Bakr ál-Baǵdadı taǵy óltirildi me? Esime Taras Býlbanyń ulyna aıtqan «Seni ózim týǵyzdym, ózim óltiremin!» degen sózi túsip turǵany. Ben Laden óldi, «Ál-Kaıda» tiri. Eger terrorısterdi «jaqsy» jáne «jaman» dep bóletin bolsaq, ál-Baǵdadıdiń ólimi eshteńe ózgertpeıdi. Eń bastysy Sırııany DAISh-ten tolyq tazalaý ǵana» dep málim­dedi. О́z kezeginde Iran úkimetiniń baspa­sóz hatshysy Álı Rebeı atyshýly terro­rıstiń ólimi uıym men terrorıstik ıdeo­logııaǵa núkte qoıa almaıtynyn aıtty. Ol áleýmettik jeli arqyly «mańyzdy eshteńe bolǵan joq, tek ózderiń ósirgen terrorıstiń ǵana kózin qurttyńdar» degen syńaıda málimdeme jasady. Qysqasy, ál-Baǵdadıdiń ólgenine senetinder de, kúmánmen qaraıtyndar da bar.