Rýhanııat • 29 Qazan, 2019

Aqyn ómiriniń jańa derekteri

700 ret
kórsetildi
4 mın
oqý úshin

«Rýhanı Jańǵyrý» baǵdarlamasynyń sheńberinde ultymyzdyń ulyq aqyny Maǵjan Jumabaevtyń ádebı muralaryn, ómirine qatysty derekterin  izdestirýdi jerlesteri únemi jalǵastyryp keledi. Tabylǵan derekterdi qurastyryp memlekettik arhıvtiń qyzmetkerleri men ýnıversıtet ǵalymdary birlesip aqynnyń 125 jyldyǵyna byltyr eki tomdyq jınaq ta shyǵarǵan.

Aqyn ómiriniń jańa derekteri

Oblystyq arhıvtiń dırektory Sáýle Málikovanyń aıtýyna qaraǵanda izdeý jumystary áli de jalǵasyp kele jatqan kórinedi. Sonyń nátıjesinde arhıvtiń sarǵaıǵan qaǵazdarynyń arasynan Maǵjannyń Petropavl qalasyndaǵy pedagogıkalyq tehnıkýmǵa 1927 jyly ustaz bolyp qyzmetke kirgende óz qolymen toltyrǵan anketasy da tabylypty.

Bul Maǵjannyń Máskeýden elge kelgen kezi bolsa kerek. Aqynnyń óleńderindegi ultshyl, túrikshil saryndy «áshkerelep» jáne ózin taptyq turǵydan jat kórgen ásirebelsendiler ony túrtpektep, Máskeýden taıdyryp jibergeni osy tus. Sondyqtan ol týǵan jerine oralǵan.

Osy anketada Maǵjan Ombydaǵy muǵalimder semınarııasyn 1917 jyly bitirgenin jáne ony aıaqtaǵan soń 1917 – 1918 jyldary sondaǵy Muǵalimder ınstıtýtynda bir jyl oqyǵanyn kórsetipti. Bul derekti kóptegen maǵjantanýshylar bile bermeıdi. Maǵjan pedtehnıkýmǵa qazaq tili men ádebıetinen sabaq berýge turǵan, al negizgi jumys orny degen jerge osyndaǵy sovettik partııa mektebin kórsetken eken. Demek, Maǵjan Sákenniń Gúlbahramy oqyǵan «Sovpartshkolda» da sabaq bergen.  

Anketanyń ózi 1927 jylǵy on ekinshi jeltoqsanda toltyrylǵan. «Osylaı, óz arhıvimizden Maǵjannyń óz qolymen toltyrǵan baǵa jetpes qundy qujatty taptyq», deıdi Sáýle Zeınollaqyzy.

Soltústik Qazaqstannyń arhıv qyzmetkerleri ózderiniń izdenisteriniń arqasynda Maǵjannyń ǵylymı murasynyń izderin Reseıdiń «saıası – áleýmettik tarıh arhıvinen» de tapqan. Al Qazandaǵy aǵaıyndy Karımovter baspasynan shyqqan aqynnyń tuńǵysh jınaǵy «Sholpan» Almatydaǵy  Ǵylym Akademııasynyń sırek kitaptar qorynan tabylǵan.  Kitaptyń muqabasynyń sýretinde kitaptyń aty tóte jazýmen jazylsa da astynda «KAZAN   Lto-Tıpografiıa T.D. «Br.Karımovy» 1913 g.» degen sózder kırıllısamen jazylypty.

Osydan aqynnyń jınaǵy 1912-shi jyly emes, odan bir jyl keıin jaryq kórgeni belgili bolyp otyr. Elý betten turatyn shaǵyn jınaqqa aqynnyń otyz shyǵarmasy engizilgen eken. Maǵjannyń óleńderin Qazan ýnıversıtetiniń professory Nıkolaı Katanov degen bireý jolma-jol aýdaryp, polısııaǵa tapsyrǵan. Sonyń ishinde aqynnyń «Sorly qazaq» degen óleńi bar. Ony aqyn bylaı bastaıdy:

                            Sorly qazaq jan alqymǵa tyǵylyp,

                            Qara kún kep, tikken týy jyǵylyp.

                            Alǵa baspaı, bitken isi ker ketip,

                            Nár tata almaı, kúshsiz, álsiz búgilip.

Al patsha sheneýnikterine jaǵýdy kózdegen qaskóı aýdarmashy osy joldardy bylaı tárjimeleıdi:

                            Podýmaı pobolshe o gore ı pechalı svoeı nasıı

                            Podýmaı tak, chtoby otstalaıa bednaıa nasııa

                            Vpered nogoı by nastýpala.

                            Shırokaıa zemlıa chto nı den, to gıbnet,

                            A chernaıa zmeıa  vsıý krov ego soset...

Osyndaı shaǵystyrýdan keıin aqynnyń sońyna jandarmerııa túsedi. Sóıtip Maǵjannyń qýdalanýy patsha zamanynan bastalady. Al Keńes jyldarynda onyń janyna esh maza bermegeni belgili.  Aqyn ómiriniń kóp qyrlary, ómir joldary áli de ashylmaǵan, ony  ashý áli de kóp eńbektenýdi talap etedi, deıdi maman.