Baqyttyń kilti – balada

 Uryq donorlyǵy tekti buzady

Qazaqstanǵa EKU ádisi engen 24 jylda 15 myńnan astam erli-zaıypty ata-ana atanǵan. Álemde mundaı tásil­men 8 mıllıonnan asa bala ómirge keldi. Degenmen, eli­mizdegi deneden tys uryq­tandyrý (DTU) tásili tóńi­reginde sheshilmegen túıt­kildi máseleler az emes.

EKU ádisi ózdiginen bala súıe almaıtyn áıel men er­diń uryqtaryn jasandy jol­men deneden tys uryq­tan­dyryp, paıda bolǵan em­brıon­dy áıeldiń jatyryna ornalastyrý arqyly júzege asady. Alaıda, ata­lyq nemese analyq uryǵy jaram­syz juptar donor qolda­nýǵa máj­búr. Beıresmı derek­ter­ge súıensek, elimiz­de jyl saıyn 500-deı jup uryq do­norynyń kóme­gine júginetin kórinedi. Den­saýlyq saqtaý mınıstrliginiń №624 buı­ryǵy boıynsha bir donordan 20 balanyń týýyna ruqsat. Iаǵnı bir atalyq nemese ana­lyq uryqty kez kelgen muqtaj pasıent paıdalana alady. Tek aman-esen ómirge kelgen balanyń sany 20-ǵa jetkende donordy paıdalaný toqtatylady. Biraq bizdiń elde uryq donorynyń ortaq «qoımasy» joq jáne bir donor ekinshi EKU ortalyqqa baryp uryq sata almaıdy degen tyıym eshbir jerde ja­zyl­maǵan. Qazaqstanda 25 ma­­mandandyrylǵan EKU orta­lyqtyń jumys isteıti­nin eskersek, bir bıolo­gııa­lyq ákeden nemese shesheden tarap jatqan urpaq qanshama?!

«Qazaqstannyń terrıtorııasy úlken bolǵanymen adamy az. Bir donordan týǵan balalardyń jıi kezdesý yq­tımaldyǵy joǵary. Son­dyq­tan bir erkektiń uryǵyn bes áıelden asyryp paıdalanbaý kerek. Bul máseleni áriptesterimizdiń arasynda talaı ret kóterdim. Alaıda, zań júzinde durystaıtyn áli eshkim bolǵan joq», deı­di «Ekomed» klınıkalar je­li­siniń ǵylymı dırektory, belgili em­brıolog-repro­dýk­tolog Sal­tanat Baıqosh­qarova.

Mysaly, Italııa 2004 jyly uryq donorlyǵy men sýrrogat ana bolýǵa zańmen tyıym salǵan. Kanadada bir ǵana «uryq qoımasy» bolyp, onda donor uryǵyn aqyly tapsyrýǵa jol berilmeıdi. Ulybrıtanııada bir donor tek 10 balanyń ǵana bıologııalyq ákesi bola alady. Jańa Zelandııada bul shekteý 4-ke deıin qysqartylǵan. Aýstralııadaǵy ereje ár óńirde ártúrli bolǵanymen, bir donordy 5 otbasydan artyq qoldanbaýy naqty belgilengen. Alaıda, olar bir donorlyq uryqty bir otbasynyń barlyq balalaryna paıdalana alady. Qytaıda bir er- azamattyń donorlyq uryǵy bes áıeldi ǵana júkti ete alsa, Amerıkada 800 myń turǵyny bar aımaqta bir adamnyń ury­ǵy 25 balanyń ómirge kelýine septigin tıgizetin kórinedi. Bir ákeden taraǵan balalardyń bir-birine úılený qaýpi atalǵan elderdi alańdatyp otyr. Al jeti ataǵa deıin juptaspaıtyn qazaq úshin zańnyń durystalýy tipti de kerek emes pe?! Buǵan dinimizdiń uryq donorlyǵyn quptamaıtynyn qosyńyz...

Ol ol ma?! Búginde qazaq qyzdarynyń analyq uryǵyna sheteldikterdiń arany ashylyp turǵan syńaıly. Jaqynda tanysyma Qytaıdan bir azamat habar­lasyp, qazaq qyzynyń analyq uryǵy kerek ekenin, múmkindik bolsa qursaq (sýrrogat) ana  jaldaǵysy keletinin aıtady. Másele osy jerden bastaldy. Internetti ashtyq týra osyndaı qajettiliktegi izdeýlerden kóz súrin­di. Birde keıipkerińniń nyspysyn ja­sy­rsań, keıde jýrnalıst ekenińdi aıtpaı aqparat jınaýǵa týra keledi. Sonymen donorǵa suranysy artyp turǵan jaqyn mańdaǵy «Genom-Astana» EKU ortalyǵyna bas suqtyq. Uryq donorlyǵy jáne qursaq ana boıynsha jaýapty mamanmen jolyǵyp, sóıleskennen keıin bul «saýdanyń» qyzyp turǵanyna kózimizdi jetkize bastadyq. Áńgimemiz ortalyqtyń zańgerimen jalǵasty. «Biz she­teldikterge jasyryn (anonımdi) do­nor­lardy usynamyz. Olarǵa donor­dyń bala kezindegi sýretteri ǵana kór­setiledi. Bilimi, boıy, túri týraly aq­pa­rat beriledi. Ortalyǵymyzǵa ke­letin sheteldikter kóp. Italııadan, Mek­sıkadan, Qytaıdan bar. Atalyq uryq donory da beriledi. Qytaıda arnaıy ókilimiz jumys isteıdi. Qujattar zań júzinde sol arqyly jasalady», degen zańger daıyn embrıonnyń da satylyp jatqanyn jetkizgen edi, ekinshi bir qyz­metker ony joqqa shyǵaryp, embrıon ázirge tek Qazaqstan azamat­taryna ǵana satylatynyn aıtty. Qysqasy, zań túzelmeıinshe qazaqtyń bıologııalyq balasy qaı elge, qandaı ulttyń qursaǵynda ketip jatqanyn boljaýdyń ózi de qor­qynyshty kórindi...

Kóbinese donordyń kómegine otasqan­daryna uzaq jyl boıy shyr etken shaqa­laqqa zar bolǵan otbasylar shara­syzdan júgi­nedi eken. Sondyqtan da ma­man­dar er­li-zaıyptylarǵa ýaqyt jo­ǵalt­paı, bir­den reprodýktologqa barýǵa keńes beredi.

Bedeýlik dıagnozy bir jyldan soń qoıylady

Ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyrǵan ata-ananyń endigi jerdegi armany ne­mere, jıen súıip, urpaqtarynyń qy­zyǵyn kórý ekeni anyq. Alaıda bola­shaqqa úlken úmit artyp bas quraǵan jas jubaılardyń barlyǵy birden bul qyzyqqa jete bermeıtini taǵy bar. Osyn­daıda eń aldymen kelindi kiná­laıtyn bizdiń qazaq táýip izdep tentirep, emshi izdep esi shyǵyp ketedi. Al medısınada onyń jaýaby daıyn. Eger úılengen jup bir jyldyń ishinde balaly bolmasa, olarǵa resmı túrde bedeýlik dıagnozy qoıylady. Demek erli-zaıyptylar bir jyldan soń ózderi tirkelgen emhanaǵa baryp qaralyp, Otbasyn josparlaý ortalyǵyna joldama alýy tıis. Onda bir ýaqytta er men áıeldiń densaýlyǵy tek­serilip, qajetti em-domdar jasalady. Bul basqyshta da ózdiginen bala kótere alma­ǵandar kvota kezegine qoıylyp, EKU jasatýǵa keńester beriledi.

«Qazirgi kezde balaly bolmaýǵa er men áıeldiń úlesi teń. Bizdiń mentalıtet boıynsha er-azamattar jynystyq qa­rym-qatynasqa túse alsa, deni saý dep oı­laıdy. Bul – óte qate uǵym. Erlerdiń uryq álsizdigi óte kóp kezdesedi. Buǵan kóz­di jumyp qaraýǵa bolmaıdy. Qazir tek erkektiń belsizdiginen bala súıe almaý 40 paıyzǵa jetti. Sondyqtan biz birinshi kezekte erlerdiń uryǵyn tekseremiz», deıdi «Ekomed Astana» klı­nıkasynyń medısınalyq dırektory Almaz Ibragımov. Onyń aıtýyn­sha, buǵan kóp jaǵdaıda ómir sal­ty­nyń ózgerýi, durys tamaqtanbaý, eko­logııanyń buzylýy sııaqty kóptegen fak­tor sebep bolatyn kórinedi. 

«Men 23 jasymda turmysqa shyq­tym. 2-3 aıdan soń tolyq tekserýden ótip, saý balaly bolýdy josparlaı bas­tadyq. Bir jylǵa jetpeıtin ýaqyt ót­kende taǵy da gınekologtardy izdeı bas­tadym. Maǵan bastapqy bedeýlik, kúıeýime qýyqasty beziniń qabynýy, uryq álsiz degen dıagnoz qoıylyp, Nur-Sul­tandaǵy jeke klınıkada jarty jyldaı aqyly keshendi em qabyldadyq. Odan kótermegen soń dıagnostıkalyq laparoskopııa da jasattym. Nátıjesinde jatyr tútiksheleri ashyq bolyp shyqty. Emhana meni 3 jyldan soń ǵana Otbasyn josparlaý ortalyǵyna jiberdi. Ondaı ortalyqtyń baryn bilmedim, gınekologtar da aıtpaǵan. О́kinishke qaraı, ondaǵy em-domdar da bizge kómektespedi. Tekke ýaqytymyzdy joǵaltyp jatqanymdy bildim. Sóıtip 6 jyl ótkennen keıin ǵana EKU jasatý oıyna kelip, «Ekomed» ortalyǵyndaǵy reprodýktolog-dáriger Almaz Ibragımovke bardyq. Allaǵa shúkir, EKU birden sátti bolyp, shańyraq kótergenimizge 7 jyl tolǵanda ata-ana atan­dyq», deıdi elordalyq Sholpan (ózgertildi) esimdi 31 jastaǵy kelinshek.

Birneshe jyldan beri Qazaqstannyń halyq jıi orna­las­qan aýdan, qala­larynda tegin qabyl­daý ótkizip júrgen Al­ma­ty qa­la­syn­­daǵy Repro­dýk­tıv­ti medı­sı­na ıns­­tı­tý­­ty­nyń gıne­ko­log-reprodýk­to­logy Lázzat Aıt­qojına on­daǵy jaǵ­daı­lardyń demo­gra­fııa­ǵa keri yq­pal etip otyr­ǵanyn aıtady. «Aımaqtardy ara­­lap keńes bergen kezde, eń aldymen er­li-zaıyptylardyń saýatsyzdyǵyna kýá boldym. 10 jyl balasy bolmasa da úıiniń janyndaǵy gınekologqa baryp júre beretin áıelder bar. Ekinshi másele – qarjynyń joqtyǵy. Olardyń úlken qalalarǵa kelip tekserilýge materıal­dyq múmkindikteri múlde joq», deıdi ol.

Áıeldiń analyq uryǵy shekteýli. Son­dyqtan 35 jastan keıin EKU da  nátıjeli bola bermeıtinin aıtqan reprodýktologtar ýaqyt joǵaltpaı sebepterin anyqtaýdy eskertedi. «Otbasyn qurǵa­ny­myzǵa 8 jyl boldy. Bir jyl óter-ótpeste ózim tirkelgen emhanadan jol­da­ma alyp,  Otbasyn jos­parlaý orta­lyǵyna bar­dym. Onda kúıeýim ekeýimizdi de tek­serdi. Joldasyma qýyq- asty bezi­niń qa­bynýy jáne ınfeksııa bar dep jarty jyl emdedi. Maǵan jatyr tútikshesi jar­tylaı bitelgen dep dıagnoz qoıyp, lapar­oskopııa jasady. Kóp oılanbaı eki jyldan soń Qytaıǵa EKU jasatýǵa bar­dyq. Qyrýar qarajat jumsadyq. Sátsiz boldy. Qazir eseptep qarasam, bul elimizde 5 ret EKU jasatýǵa bolatyn aqsha eken. Osydan keıin dárigerler eki jatyr tútikshesin de kesip tastaýǵa máj­búr boldy. Sodan keıin ǵana mem­leket­ten kvota alyp, ózimizdegi EKU orta­lyqtardyń birine bardyq. Ol da sátsiz aıaqtaldy. Úshinshi ret ótken jyly qaıta aqyly EKU-ǵa bardyq. Barlyq kórsetkishter jaqsy bolsa da bala súıý ba­qyty buıyrmady. Keıde qansha ýaqyt pen qarajatty, kúsh-jigerińdi jumsasań da Alla buıyrtpasa eshkim kómektese almaıdy eken. Biraq kúder úzgenimiz joq. Alda taǵy da baǵdarlamadan qaıta ótýdi josparlap otyrmyz», deıdi astanalyq 33 jastaǵy Juldyz (ózgertildi) esimdi kelinshek.     

MÁMS kvota máselesin sheshe me?

2010 jyldan bastap DTU tehnologııasyna respýblıkalyq bıýdjetten qarajat bólinip, tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kóleminiń sheńberine engizildi. Sóıtip 2010 jyly – 100, 2011 jyly – 350 kvota, 2012-2014 jyldarǵa jeke-jeke 600 kvota bólindi. 2015 jylǵa – 820, 2016 jylǵa 813 kvota qarastyrylsa, 2017 jyldan bıylǵa deıin jyl saıyn 900 kvotadan berildi. Biraq bul biz sóz basynda aıtqan bala súıe almaǵan juptardyń sanyna tipten mańaılamaıtyny anyq. Kvotanyń mar­dymsyzdyǵy buqaralyq aqparat qural­darynda talaı ret kóterilse de kóbeıe­tin túri joq.

Reprodýktolog mamandardyń keıbiri bizde de Izraıldegi sııaqty alǵashqy EKU memlekettiń qarjysymen jasal­sa degendi aıtsa, keıbiri mindetti áleýmet­tik medısınalyq saqtandyrýdan úl­ken úmit kútedi. «Kvotamen kóp máse­le she­shilmeýi múmkin, óıtkeni bul qym­bat teh­nologııa. Mysaly, Reseıde medısı­nalyq saqtandyrý arqyly bir áıel eki ret tegin EKU jasatyp jatyr. Biz de son­daı­ǵa jetemiz dep oılaımyn», deıdi S.Baıqoshqarova.

«Áleýmettik medısınalyq saqtan­dyrý qory» KeAQ Taldaý jáne boljaý departamentiniń dırektory Marına Faleevanyń sózine súıensek, bul áli bola­shaq­tyń enshisindegi sharýa. «EKU MÁMS júıesinde júrgiziledi. Kvotalar­dy kóbeıtý josparlanyp otyr. Biraq naqty sanyn aıta almaımyz», deıdi ol.

Bolashaqta bedeýlik bolmaýy múmkin

Rep­ro­dýkto­logtar «XIX ǵasyrda ǵy­lymǵa jasalǵan tóńkeris» dep sanaıtyn DTU ádisin alǵash ret 1976 jy­ly Kembrıdj ýnı­versıtetiniń fı­zıology Robert Ed­vards engizgeni bar­shaǵa málim. Eki jyl ótken soń tuń­ǵysh ret osy tá­sil­men Londonda Lýıza Braýn esim­di qyz týǵan-dy. 9 jyl bo­ıy ba­la sú­ıe al­­ma­ǵan Les­lı men­ Djon Braýn­dar sha­­­­­­­ńy­raǵyn shat­­tyqqa bó­­­le­­gen «qu­ty­­­da­ǵy qyz» 28 ja­­synda ózi ta­bı­ǵı jol­men ana atan­dy. Osylaısha EKU ar­qyly ómirge kelgen balalardyń den­­­saýlyǵy tabıǵı jol­­men týǵandar­dan aıyrmashylyǵy bol­­­maıtyny dálel­den­gennen keıin 32 jyldan soń ǵa­na Robert Edvards­ke Nobel  syılyǵy be­riledi. Al eli­mizde 22 jyl buryn EKU arqyly dúnıege kelgen almaty­lyq Alesıa Shın tabı­ǵı jolmen bala kóterip, 15 qazanda ul balanyń ana­sy atandy. Mamandardyń aıtýynsha, deneden tys uryqtandyrý ádisi, aty aı­typ turǵandaı, tabıǵı jolmen bir-birine kezdese almaıtyn atalyq jáne ana­lyq uryqty dene syrtynda arnaıy tútiksheler arqyly qosady. Bul ádistiń ananyń boıyna tabıǵı bitken baladan aıyrmashylyǵy da osynda.

Bedeýlik pen belsiz­dikke betpe-bet keletin otbasy sany­nyń jyldan jylǵa art­qanyna qara­mastan rep­rodýktıvti medı­­sı­nanyń múm­kindigi de joǵarylap keledi. Búginde elimizde genetıkalyq tal­daý jasaý arqyly embrıondardy ja­tyrǵa ornalastyrýdan buryn bala­nyń densaýlyǵyn tolyq tekserýge bolady. Bul tehnologııa hromosomalyq aýyt­qýlardy da anyqtaıdy. Al álemdegi soń­ǵy jańalyqtar tipten qyzyqty. Bul týraly bizge reprodýktolog-dáriger Almaz Ibragımov aıtyp berdi.

«Amerıka, Ýkraına sııaqty birneshe elderde qoldanysqa engizilgen «ıadrony tasymaldaý» degen jańa tehnologııa bar. Kóp jaǵdaıda jasy ulǵaıǵan áıel­derdiń analyq uryǵy álsiz nemese ja­ramsyz bolyp shyǵady. Osyndaıda osy sapasy tómen analyq uryqtyń ıadrosy jas donor áıeldiń analyq uryǵyna kóshiriledi de, bolashaq ananyń analyq uryǵyn jandandyrady. Bul jerde jasýshadan donordyń genetıkalyq materıaly alynyp tastalatyndyqtan týatyn balanyń genine donordyń eshqandaı qatysy bolmaıdy. Taǵy bir ozyq tehnologııa – onkologııaǵa shaldyqqan adamnyń uryǵyn hımııalyq emnen bu­ryn qatyryp, saqtap alyp, naýqas saýyq­qan soń EKU baǵdarlamasynan ótýge múmkindik jasaý jáne áıeldiń analyq bezin alyp, emdelgen soń qaıta ornatý. Negizinde onkologııa anyqtalǵan kezde osy aqparat mindetti túrde pasıentke aı­tylýy tıis. О́kinishke qaraı, bizde on­kolog mamandardyń kópshiligi buǵan kóńil bólip júrgen joq. Reprodýktıvti medısınanyń sońǵy bir jańalyǵy – uryǵy múlde joq kisilerdiń baǵanalyq jasýshasyn paıdalanyp zerthanada uryq ósirip shyǵarý. Bul áli synaq deń­geıinde. Qoldanysqa enetin bolsa bolashaqta eshbir adam bedeýlik, belsiz­dik máselesine tap bolmaıdy dep aıtýǵa ábden bolady», deıdi Almaz Ibragımov.

Bala – otbasynyń shatty­ǵy, mahabbat­tyń dánekeri. Al den­saýlyq – Alladan berilgen amanat. О́mir saltynyń durys bol­maýy, ekologııanyń buzylýy jáne tabıǵı taza tamaq ónimderiniń azaıýy sııaqty kóptegen faktorlardan dúnıeni dendegen derttiń túri de kóbeıgeni ras. Deı turǵanmen oınap júrip ot basyp, baıqamaı orǵa qulap jatatyn jas­tar da kezdesedi. Bireýler bala tilep kú­ni-túni Qudaıǵa jalbarynsa, joldan tapqan balany jolǵa tastap ketip jat­qan kókek analar qanshama?! Balanyń joq­ty­ǵynan shaıqalǵan shańyraq ta az emes. Jaratýshynyń synaǵy ártúrli. Eshkim­di kinálaýǵa kelmes. Tehnologııa qanshalyqty qaryshtap damydy degenmen óz densaýlyǵymyzǵa jaýapty bolý tek óz qolymyzda sııaqty...

 Maıgúl SULTAN,

«Egemen Qazaqstan»