Jylý ortalyǵy men kólikterdiń zııany orasan
Prezıdent ekologııany qorǵaý óńir basshylarynyń jumysyndaǵy negizgi kórsetkishterdiń biri ekenin atap aıtty. Bul rette kún sanap aýmaǵy artqan Almaty qalasynyń ekologııalyq ahýalyna aıryqsha toqtalyp, qoǵamdyq kólikterdi gazǵa jáne basqa da janarmaıdyń ekologııalyq zııansyz túrlerine kóshirý isin kesheýildetpeı aıaqtaýdy, qalanyń jeke sektorlaryn jáne qala mańy aımaǵyn gazdandyrýdy júıeli júzege asyrýdy, aǵashtar men alma baqtaryn zańsyz otaǵandarǵa shara qoldanyp, qatań baqylaý ornatýdy mindettedi.
Iá, óndiristiń órge jyljýy men túrli turmystyq ıgilikter qorshaǵan orta men ekologııaǵa zalalyn tıgizbeı turmaıdy. Turmystyq ıgilikter dep otyrǵanymyz – tizginimizdegi tirshiligimizge tirek etken túrli temir tulparlarymyz. 550 myń kólik resmı túrde tirkelgen shaharǵa táýligine ózge óńirlerden kelip-ketetin avtokólikter sanynyń ózi 250 myńnan asyp jyǵylady.
Qoǵam belsendisi Ashat Asylbekov, birimen biri ıin tiresken keptelek-kedergilermen kúresý jolynda atalǵan problemany eńsergen elderdiń tájirıbesine súıengenimiz durys dep esepteıdi. Onyń aıtýynsha, Almatynyń aýasyn lastap otyrǵan negizgi eki faktor bar. Alǵashqysy, biz sóz etip otyrǵan kólikterdiń kóptigi bolsa, odan da soraqysy – qalanyń basym bóligin jylýmen qamtyp otyrǵan jylý qazandyǵynan shyǵatyn kómir tútini.
– Ásirese qys pen kúz aılarynda taý ańǵaryna shyǵyp qarasańyz, qalanyń tóbesi ys pen tútinge toly ekenin kóresiz. Jylytý maýsymy bastalǵan bul kezeńde megapolıstegi eń úlken JEO-nyń da tirshiligi qaınaı túsedi. Eń ókinishtisi, onda áli kúnge kómir paıdalanylady. Kúni-túni býdaqtaǵan ýly tútin qalany torlamaı qaıtsin. Ony gazǵa kóshirý máselesi talaı ret qozǵaldy. Degenmen, tehnıkalyq, fızıkalyq turǵydan onyń qaýiptiligi de bar. Osyny eskergen mamandar bul problemany sheshýdiń basqa da ońtaıly joldaryn usyndy. Menińshe, qalanyń 8 aýdanyna jeke-jeke gazben jylytatyn qazandyqtar ornatpaı, másele tolyq sheshilmeıdi. Budan bólek, qala irgesindegi jeke sektorda ornalasqan úılerdiń jartysyna jýyǵy gazǵa qosylmaǵan. Oǵan sebep gazben jylytýǵa qosylýdyń bastapqy qunynyń qymbattyǵy. Osyny arzandatý máselesin kóterip, jaǵdaıdy baqylaýda ustaý qajet. Kómirmen jylytatyn qazandyqtar fıltrleriniń udaıy aýystyrylyp turýyn da qatań qadaǵalaǵan abzal. Qalanyń negizgi Talǵar, Qaskeleń tarapyndaǵy kireberis qaqpalaryna úlken kólik turaqtaryn ornatyp, shahar ishinde biryńǵaı qoǵamdyq kóliktermen qatynaýǵa úndep, qajet bolsa máseleni zań sheńberinde sheshýdiń tetikterin tapqan jón. Damyǵan elderdegideı úlken qalalarǵa aýyr júk kólikterin múldem kirgizbeý kerek. Alyp qoımalar salyp, qajetti zattardy shaǵyn júk kólikteri arqyly ǵana qalaǵa tasymaldaǵan lázim. Máselen, bir ǵana kóliktiń jyl ishinde aýaǵa tastaıtyn qaldyqtarynyń ishinde kómirqyshqyl totyǵy 800 kılony, azot totyǵy 40 kılony quraıdy. Basqa da aýaǵa taraıtyn kómirqyshqyl zattary bar. Osylaısha kólik tútinimen qorshaǵan ortaǵa 200-den astam zııandy zat bólinedi. Jalpy, el aýmaǵynda qorshaǵan ortany lastaıtyn zattardyń 60 paıyzy kólikterden. Oǵan qosa janarmaı quıý beketterindegi benzın men dızel sapasyn kún saıyn tekserip otyrý qajet. Almatynyń eki mıllıon ǵana turǵyny bar. Alaıda, ekologııalyq ahýal 20 mıllıon halyq shoǵyrlanǵan Mehıko, 17 mıllıon halyq ómir súretin Tegeran men Shanhaı, 10-15 mıllıonnyń aralyǵynda halqy bar Nıý-Iork, Ystanbul, Máskeý sııaqty qalalarmen qatar tur. Bul – óz kezeginde kimdi bolsyn oılantatyn ótkir másele. О́ıtkeni memleket úshin adam densaýlyǵynan asqan baılyq joq, – deıdi Ashat Asylbekov.
Maman tilge tıek etken qorshaǵan ortaǵa JEO arqyly taraıtyn tútin de, kólikterden keletin kesapat ta Prezıdenttiń tóraǵalyǵymen ótken Almaty qalasyn damytýǵa baǵyttalǵan basqosýda aıtylmaı qalǵan joq. Bul turǵyda ekologııa jaıy kún tártibinde turǵan problema ekenin alǵa tartqan qala ákimi Baqytjan Saǵyntaev óz sózinde: «2018 jyly qorshaǵan ortaǵa shyǵarylǵan zııandy zattardyń jalpy kólemi 123 myń tonnany qurady, onyń ishinde JEO-2 úlesi 27% boldy. Qazirgi ýaqytta «Samuryq-Energo» AQ qoldanystaǵy stansany gazǵa aýystyrýdy kózdeıtin tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirleýde. Jobany iske asyrý arqyly atmosferadaǵy zııandy shyǵaryndylardyń úlesin 17 ese azaıtýǵa múmkindik bar. Osy jobanyń áleýmettik mańyzyn eskere otyryp, «Samuryq-Qazynaǵa» sáıkes qujattamalar ázirlenip bolǵan soń barlyq prosedýralardy tezdetýdi tapsyrýyńyzdy suraımyn», degen bolatyn.
Aýa almaspaıdy
Máseleni tek kólikter men JEO-ǵa tirep qoıýǵa taǵy bolmaıdy. Birqatar ekolog maman problemanyń bir ushyn bıik ǵımarattardyń kóptep salynýynan kóredi. О́ıtkeni záýlim qurylys nysandary qalany qalqalap tur. Bul óz kezeginde aýanyń almasýyna kedergi týdyrady. Shahardyń qazandyq tárizdes aýmaqta ornalasqanyn eskersek, shynynda bul pikirdiń jaı aıtyla salmaǵanyn ańǵaramyz.
Qalaı aıtqanda da keıingi jyldary Almatydaǵy kólik ınfraqurylymyn damytý úshin kóp jumys atqarylǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. Qoǵamdyq kólikti damytý maqsatynda jyljymaly quramdy jańartý isi júıeli qolǵa alyndy. Sońǵy kezeńderdiń ózinde jeke ınvestorlar esebinen 202 avtobýs satyp alynsa, ákimdik tarapynan gazben júretin 230 ekologııalyq avtobýstyń jańa partııasyn jetkizý bastalyp ketti. Olar jyl sońyna deıin marshrýttyq jelilerge shyǵady dep kútilýde. Osy oraıda Prezıdent qala basshylyǵyna metro jelileriniń sanyn arttyryp, ekologııa men keptelek máselesin qatar sheshýdi, qalaǵa jaqyn aýdandardy baılanystyratyn ekologııaǵa zııansyz qoǵamdyq kólikterdi kóbeıtýdi, qalany abattandyrý máselesine aıryqsha kóńil bólýdi júktegen edi. Qala ákimi Memleket basshysyna aldaǵy úsh jylda qaladaǵy barlyq aýlalar tolyqtaı abattandyrylatynyn baıandaǵan bolatyn.
Saıyp kelgende Almatynyń ekologııasyn qalypta ustaý jan-jaqty keshendi jumystardy qolǵa alýdy qajet etedi. Máselen, toqsanynshy jyldary adam sany boıynsha álemniń eń alyp qalalarynyń biri Shanhaıdyń qaq ortasynan aǵyp ótetin «Sýchjoý» ózeni «óli» ózenge aınalyp, jergilikti jurt ony «Shanhaıdyń sory» dep atapty. Qorshaǵan ortaǵa kúnine 10 myń tonna qoqys pen 500-den asa óndiristik kásiporynnyń qaldyqtary tastalatyn bolǵan. Alaıda, jergilikti bılik Shanhaıdy álemdegi eń taza qalaǵa aınaldyrý maqsatynda keshendi sharalardy qolǵa alyp, qalany jappaı kógaldandyryp, jergilikti avtobýstar men taksılerdi tutastaı gazǵa aýystyryp, tipti qala kóshesine túkirýge tyıym salypty. Nátıjesinde Shanhaı Qytaıdyń eń taza qalasy dep tanylyp, ekologııalyq jasyl baqshaǵa aınala bastady.
Eldegi ishki jalpy ónimniń besten birin qamtyp otyrǵan Almatynyń ásem kórki men tabıǵaty barsha qazaqstandyqtardyń ıgiligi. Ile Alataýynyń bókterinde alma baqtaryn saqtaý men ósirýdi erekshe baqylaýǵa alý kerektigine, qala mańyndaǵy tabıǵatty qorǵaý aımaqtaryna túgendeý júrgizip, olardy paıdalanýdyń qatań rásimderin belgileý qajettigine basa nazar aýdarǵan Memleket basshysy el ekonomıkasynyń kúretamyryna balanatyn alyp megapolıstiń ekologııalyq tynysyna enjar qaraýǵa bolmaıtynyn basa aıtqany da sondyqtan.
ALMATY
