Prezıdenttiń sózderinen osyǵan deıin aldy-artyn baǵamdamaı asyǵystyqpen júrgizilip, eshqandaı nátıje bermegen keıbir saıası reformalardy qııalap bolsa da synap ketkeni kórinedi. Asyǵystyqpen júrgizilip jatqan saıası máseleniń biri – kadr saıasaty. «Jastardy kótereıik, jastarǵa senim artaıyq» degen urandarmen kadr rezervin de 35 jasqa deıingiler arasynda quryp jatyrmyz. Bul árıne durys, jastardy ósirý kerek, jastarǵa tizgindi berý kerek. Alaıda, sondaı jastardyń eńbekte pisip-jetilý deńgeıin de umytpaǵan abzal. Olar testileýdegi suraqtarǵa durys jaýap berer-aq, qajetti upaılardy jınar-aq, biraq boıynda myqty, táýelsiz el qurýǵa daıyn sana, isti ıgerip ketetin tájirıbe bar ma, sol jaǵyna qalaı kóńil bólemiz?
Ras, ótken ǵasyrdyń eleń-alańyndaǵy alasapyranda el tizginin jastar ustady, halyq sózin aıtty. Alaıda, sol kezde 25-30-da bolǵan Sákender men Maǵjandar Ahań, Jaqań, Álekeń sııaqty aldyńǵy aǵalarynyń yqpalymen jáne halyqtyń aqyl-oıymen pisip-jetilgender edi ǵoı. Olar eldiń qaınaǵan qalyń ortasynan shyǵyp, halyqtyń múddesin boılaryna tereń sińirgender edi. Al el ishinde eńbek etip kórmegen qazirgi otyzdardaǵy jastar tek teorııalyq bilimmen elimizdi jetildire ala ma? Aǵylshyn tilin bilgenimen qazaq tilin uqpasa, halyqtyń jaı-kúıin, muń-muqtajyn qabyldamasa, ulttyń syry men sıpatynan habary bolmasa, oǵan qandaı senim bar?
Bizdegi barlyq saıasattyń eń negizgi ustanymy táýelsiz Qazaq eliniń irgesin nyǵaıtýǵa baǵyttalýy kerek. Bizdiń eń basty mindetimiz osy. Kadrlar osy joldaǵy barlyq máseleni sheshýge tyrysýy kerek. Osy baǵytta pisip-jetilgen jas bolsa, oǵan tizgindi senip tapsyrýǵa bolady. Alaıda, bizde qazir pisip-jetilmegen jastardan aıaq alyp júrgisiz bolyp ketkenin kózimiz kórip júr. Prezıdenttiń «Elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtpaı, tabysty ekonomıkalyq reformalardy iske asyrý múmkin emes. Bul – bizdiń ustanatyn basty qaǵıdatymyz» degeni de osy jerden shyǵady.
Qazir Prezıdent qazaq ortasyna tanymal, qazaq janyn túsine alatyn ozyq jastardy birtindep alǵa shyǵaryp jatqany sonyń aıǵaǵy dep bilýimiz kerek. Túısikti oblys ákimderi de bul bastamany qoldap, ózderinde osyndaı tanymal azamattardy bılik baspaldaqtaryna kóterýde.
Bizdiń qoǵamda keıde «qylshyǵyn alamyn dep bylshyǵyn shyǵaratyn» jaılar jıi kezdesedi. Qazaq rýhyn jańǵyrtý, qazaqylyqty jandandyrý, ultymyzdyń órisin keńeıtý degen sııaqty urandarymyzdy tegis Alash sózimen baılanystyratyn boldyq. Eń jeńilinde «Alash rýhyn jańǵyrtý kerek» deımiz. Bul túsingen adamǵa árıne durys. Alaıda, osy sóz uzaq jyldardan beri ultshyldyq, qazaqty basqadan asyra baǵalaý degen uǵymmen astastyrylyp, ábden qorlanyp, ábden zábirlengen sóz edi ǵoı. Qazirgi barlyq orystildi basshylar odan azdy-kópti habardar. О́ıtkeni bári de orys mektebinde oqydy nemese oryssha oqyǵan muǵalimderden dáris aldy. Sondyqtan ózi de jaýyn jaýmaı sý bolyp júretin keıbir qorǵanshaq basshylarymyz bul sózden aza boıy qaza bolyp, áli kúnge úrkip turady. Eldik sananyń utýy úshin naqty Qazaq ataýyn ǵana jıi aıtqan ótimdirek bolar ma edi dep oılaımyz.
Qanaty qataımaǵan memleketimizge ulttyq ıdeologııalyq jumystardyń belsendi jáne ótimdi bolǵany kerek. Biz túgili júzdegen jyldyq tarıhy bar, demokratııalyq qundylyqtardy boıyna ábden sińirgen Anglııa, Fransııa sııaqty memleketter de onyń tizginin bosatpaıdy. Al ıdeologııanyń basty baǵdary – halqymyzdyń sanasyna Qazaq memlekettiliginiń ustanymyn tereń sińirý. Barlyq mádenı sharalardyń, tolyp jatatyn konferensııalar men sımpozıýmdardyń dińgegi, túpki maqsaty osy bolýy kerek. Qazaqtyń uly memleketin berik ornatý barlyq deńgeıdegi sheneýnikterdiń, qyzmetkerlerdiń esinen eshqashan shyqpaǵany jón. Bul ultshyldyq emes, ultymyzdy ósirýge, sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan nysana.
Al ony qazaq tilinen qashyp turǵan, qazaqy bolmystan úrkip turǵan jas kadrymyz, basshylyqtyń jumsaq taǵyna otyrǵyzǵan shala pisken jigitterimiz jasaı alar ma? Oısyz ister, maǵynasyz sharalar, kóbinese formaldy túrde jasalatyn jumystar Prezıdent sózinde atap aıtqan «memlekettilikten aırylýǵa ákelip soǵýy» múmkin ekenin olar seze alar ma?
Qazir el ishinde júrgen soń jergilikti jerdiń tynysyna, is-qımylyna kýá bolyp júrmiz. Kóbinese bolmashy, paıdasy az dúnıege úlken nazar aýdarylyp, al ult múddesi úshin jasalýǵa tıisti dúnıeler kózge ilinbeı qalatynyna qarnyń ashady. Ideologııany júrgizýge tıisti basshylar ulttyq memleketimizdiń ustanymyn óristetýge óresi jete bermeıdi, óıtkeni tájirıbesi joq, tym jas.
Dana qazaqtyń bilmeıtini joq qoı. Atalarymyz eń jaman qarǵys retinde «óziń bilme, bilgenniń tilin alma» degendi qalaı dóp aıtqan. Keıde qazirgi jas basshylar sondaı qarǵysqa ushyraǵandar ma dep qalasyń. Joǵarydan túsetin tapsyrmalardy nemese ózi bastamashy bolǵysy keletin iste olar eshkimmen aqyldaspaıdy. Buryn ondaı jumystardyń talaıyn istegen, qazir zeınette júrgen aǵalar men apalardyń birnesheýin shaqyryp, alda turǵan mindetti qalaı oryndaý kerek ekenin aqyldassa ǵoı. Sonda tájirıbesi zor mamandar jergilikti ahýalǵa baılanysty ózderiniń usynystary men pikirlerin bildirer edi. Sóıtip is nátıjeli de bolar edi. Sabaqtastyq degen sol emes pe? Prezıdent Q.Toqaevtyń Joldaýda atap ótken «Halyq únine qulaq asatyn memleket» degen tujyrymdamasy da osyny meńzep tur emes pe? Sonymen birge Prezıdent: «Bılik pen qoǵam arasynda turaqty dıalog ornatý arqyly ǵana qazirgi geosaıası ahýalǵa beıimdelgen úılesimdi memleket qalyptastyrýǵa bolady» dedi. Jas basshylar osyny nege eskermeıdi?
Bizdińshe, olar burynǵy aǵalary men apalaryna túk bilmeıdi dep joǵarydan qaraıdy. О́zderiniń shetelde oqyǵanyn, aǵylshyn tilin úırengenin, kompıýterdi biletinin artyqshylyq sanaıdy. Sondyqtan isten esh tájirıbesi joq, jergilikti jerdiń ereksheligin bilmeıtin jas azamattardy óńirlerge basshylyqqa jibergende olar basqaratyn mekemeniń janynan qoǵamdyq negizde aqyldastar keńesin qurýdy mindetteý kerek. Bul keminde úsh nemese bes adamnan turǵany durys. Zeınet jasyndaǵylar oǵan eshqandaı aqy, pul talap etpeıdi. Mine, sabaqtastyqty osylaı jalǵastyrýǵa bolatyn sııaqty. Áıtpese jas basshylar «ózim bilem» deýshilikten arylatyn emes. О́zimshildik sanalaryn ýlap alǵan. «Jańanyń bári umytylǵan eski» degen danalyq tegin aıtylmaǵan. Búgingi ister de baıaǵyda bolǵan, tek syrtqy formasynda ǵana ózgerister bar, al ishki mazmuny sol qalpy ekeninen ózimshilderdiń habary bola bermeıtini ókinishti.
О́ńirge taǵaıyndalatyn basshylardyń kóbi syrttan keletinin kórip júrmiz. Olarǵa jergilikti mamandardan keńesshiler kerek-aq. О́ıtkeni árbir óńirdiń ózindik erekshelikteri bolady.
Úkimet tórt jyl buryn «Serpin» baǵdarlamasyn qabyldady. Onyń túpki maqsaty – halqy tyǵyz qonystanǵan ońtústik jastaryn soltústikte oqytyp, qaldyrýdy kózdegen edi. О́ıtkeni soltústiktiń halqy jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqany belgili. Jastar qalsa, mundaǵy halyqtyń sany da, sapasy da artar edi. Sol úshin memleket aýqymdy qarajat bólip, olardy tegin oqytyp, stıpendııa da tólep, jataqhana da berip otyr. Endigi mindet – jergilikti bıliktiń qolynda. Oblys ákimdigi jastardy osynda qaldyrýdyń barlyq amalyn jasaýy kerek. Alaıda, bıyl oqý bitirgen 300-den artyq alǵashqy túlektiń 8 paıyzy ǵana Soltústik Qazaqstan óńirinde qaldy. Olardyń ishinde magıstratýraǵa qaldyrylǵandar da bar. Bul jergilikti bılik tarapynan júrgizilgen aqparattyq-túsindirý jumystarynyń kemshiliginen be dep oılaımyz. О́zge óńirlerden kelgen jastardy baýyrǵa tartyp, olardy jergilikti jastarmen qyzý aralastyratyn túrli mádenı sharalar, saýyq keshteri, sporttyq jarystar júıeli emes, anda-sanda bir bolady. Onda da basym bóligi orys tilinde júrgiziletin kórinedi. Sondyqtan syrttan kelgen jastar tek óz qazanynda ózi qaınap jatady. Ońtústik jastarynyń bolmys-bitimi ózgesheleý. Olar úlkenderdi syılaıdy. Sondyqtan aqsaqaldar alqasy, ardagerler uıymy, ájeler klýby ókilderimen de kezdesýler ótkizip, áńgimelerin tyńdap, jıi aralasyp turýǵa yqpal etýge bolar edi ǵoı. Aǵa býynnyń áńgimelerinen jastar el tarıhyn, jer tarıhyn tereńirek tanı túser edi. Árıne ýnıversıtet basshylyǵy mundaı is-sharalardy atqarýǵa tyrysady. Biraq kúndelikti qarbalastan qarymdary jete bermeıtin sııaqty. Jergilikti basshylyq osy tarapta qyzmet etetin úkimettik emes uıymdardy qurýǵa, qoldaýǵa yqpal etýge bolar edi. Biraq bul sharýany eskerip jatqan basshylar joq. Osyndaı olqylyqtardyń nátıjesinde soltústikke kelgen serpindikterdiń segiz paıyzy ǵana qaldy.
Sondyqtan teriskeı óńirlerge basshylyq qyzmetke jibergende olardyń ıdeologııany júrgize alýdaǵy iskerligine kóp kóńil aýdarylýy kerek. Shekaralyq oblystyń eń basty máselesi – halyq sanyn turaqtandyryp, kóship ketýdi azaıtý, kelýshilerdi jersindirý ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Al ondaıdy eldik kózqarasy tereń, tildi jetik biletin, memleketshildigi joǵary jastar ǵana atqara alady. Prezıdent te óziniń Joldaýynda «neǵurlym paıdaly qyzmetkerler» kerek ekenin atap ótti emes pe? «Bárin kadrlar sheshedi» desek, biz ulttyq kadrlarmen ǵana uta alamyz.
Soltústik Qazaqstan oblysy
