«Sahna – saǵynyshym meniń!»

 – Bala kezdegi arman ǵana emes, sahna – meniń ómirlik saǵynyshym bolyp keledi. Basymnan asa aýyr kúnder ótken jyldary emdelýime baılanysty 8 aı boıy teatrǵa bara almadym. Sonda Qostanaıdaǵy sándi-sáýletti teatrymnyń tusy­nan ótkende kóz jasyma ıe bola almaıtyn edim. Sahnany ańsatyp júregimdegi meıizdeı qatqan sa­ǵy­nysh kóz jasymmen erip bara jatqandaı sezinetinmin, – dep bas­tady I.Omarov atyndaǵy oblys­tyq qazaq drama teatrynyń beldi aktrısasy Aqdámen Dosanova. Ol sahnaǵa, teatrǵa degen yn­tyzarlyq sezimnen arylǵan emes. «О́mirim sahnasyz bolsa qaı­ter edim?» degen balanyń qııalyndaı oıǵa da beriletin kezi bar. Mine, jasy alpysty alqymdaǵanda sonyń sebebin ózi tapqan syńaıly.

– Sahnanyń tazalyǵynan eken ǵoı. Men sahnaǵa shyqqanda jaman, kirlegen kıimdi sheship tastap ket­kendeı áserde júremin. Sahna ártistiń de, zaldaǵy kórermenniń de júregin tazalaıdy. О́nerdiń kıe­si bar deıtini de sol shyǵar, sirá, – deıdi Aqdámen. О́ner adamǵa qan­men beriletin de qu­diret ekeni dálel­deýdi qajet etpese kerek-ti. Ákesi Ábdýálı aqsaqal ónerden qur­­alaqan emes edi. Al naǵashysy Sardan jyraý­dy Torǵaı óńiri umyta qoıǵan joq. Aqyn Serikbaı Ospanov Aqdá­menge arnaǵan bir óle­ńin­de:«Ábekeń – ákeńiz án sal­ǵan edi, naǵashyń jyrshy-jyraý Sar­dan edi» dep aıtsa-aıtqandaı eken.

 Aqdámenniń ákesi Ábdýálı ashtyq jyldary tuldyr jetim qalypty. Almatydaǵy bir aǵaıyndary balany alyp ketip, qamqorlyq jasaıdy. Mektepte oqyp júrgen zerek bala teatr­dan qalmaıdy eken. Sahnanyń aqqýyndaı Kúláshtiń, Sharanyń, Qanabektiń, Qalıbektiń, sol kez­degi el aýzynda ańyz bolyp ketken daryndardyń ónerin tamashalaıdy. «Qyz Jibek» operasyndaǵy arııalardy ózi jaqsy bilgen, yńyldap aıtyp otyratyn bolǵan.

– Ákem aýylda alǵashqylardyń biri bolyp patefon satyp aldy. Aýdan ortalyǵyna, Almatyǵa barsa plastınkasyz kelmeıdi. Qazaqtyń barlyq ánin aýylda jurt bizdiń úıden tyńdaıtyn.Onyń ústine radıosyz úı kemde-kem edi ǵoı. Sodan ba eken, men de ánge qumar boldym, – deıdi ol.

Halyq kompozıtorlarynyń, Shámshi Qaldaıaqovtyń, Áset Beıseýovtiń, Nurǵısa Tilendıev­tiń ánderin, «Gaýhartas», «Al­qońyr», «Daıdı­daý» syndy án jaýharlaryn ol radıodan, pate­fonnan úırenedi. Biraq qazaqtyń balasyndaǵy uıańdyq Aqdámendi de aınalyp ótpepti. Balalary kóp shetinegen ata-anasynyń Aqdámeni úıdiń erkesi bolsa da, án aıtqysy keletinin ata-anasynan jasyryp, uıalyp júredi. «Ánshi bolsam, sahnada júrsem» degen balalyq armanyn da aıtýǵa áke-sheshesi jaqtyrmaıtyn bolar dep bata almaıdy. Halqymyzdyń ómiri keń dalada ánmen ótse de, qazaq aýyldarynda óner adamyna degen kózqaras nege durys bolmaǵanyna tańǵalasyń. Ortanyń osyndaı áserinen jasóspirim Aqdámen de boıyndaǵy ushqyn atqan ónerin ózi jerlep júrdi. Qyzy mektepti bitirgen soń, ata-anasy: «Qyzym, kim bolǵyń keledi? Qaıda barsań da qolyńdy qaq­paımyz, oqy» deıdi ǵoı. Sonda da júrek túkpirindegi «ánshi bolǵym keledi» degendi aıtpady. Arqalyq medısına ýchılıshesine barady. Uzyn sózdiń qysqasy – oryssha oqı al­maı, Jangeldın aýdanyndaǵy ózi­niń Kókalat aýylyna qaıtyp keledi.

1976 jyly Aqdámen Ábdý­álıqyzy Torǵaı kentinde ákim­shilikke hatshy bolyp ornalasady. Shynaıy óner endi Aqdámenge «baǵynbaıtynyn» sezdirdi. Úzilisterde jas qyz syzyltyp án salady. Baıaǵy bala kezindegideı baryldaǵan emes, daýysy sop­ranoǵa aýysqandaı. Ony ózi de sezedi, án aıtqan saıyn erekshe qanattanady. Sol jyly komsomol kúnine arnalǵan aýdandyq konferensııadan keıin jastardyń kórkemónerpazdar úıirmesi konsert qoıady. Aqdámenniń sahnada án aıtqanyn konferensııaǵa ardager retinde shaqyrylǵan ákesi Ábdýálı aqsaqal birinshi ret kórip, óz kózine ózi senbegen eken. Solaı Aqdámenniń ánshiligin aınalasy da baıqady. Ol Torǵaıda qurylǵan «Ǵasyr­lar pernesi» folklorlyq ansamblinen bir-aq shyqty. Ol bala kezden ańsaǵan armanyna 20 jasynda qol jet­kizdi. Ol ansambl jetekshisi, belgili kompozı­tor Baqytjan Sáýekenovtiń ustaz­dyǵymen daýysyn qyrnaı tústi.

Aqdámendi naǵyz halyqtyń ortasynan qaınap shyqqan ónerpaz desek artyq bolmas. Ol ansamblde ánshi bola júrip, Jangeldın aýdandyq halyq teatry qoıǵan «Qyz Jibek» spektaklinde Jibek­tiń rólin oınady. Onyń talabyna Arqalyqtaǵy qazaq drama teatry­nyń sol kezdegi rejısseri marqum Jambylbek Esenbekov rıza bolypty. 1991 jyly Aqdámen oblystyq qazaq drama teatryna shaqy­rylady. Onyń alǵashqy róli «Qal­qaman-Mamyrdaǵy» qalmaq qyzy Sánaıdyń beınesi bolatyn. Odan keıin «Qyz jylaǵan» spek­taklindegi Qatsha rólin somdady. Shaǵyn ról bolǵanmen, Qatsha –Aqdámen kórermenin selk etkizdi.

– Rejısser Jambylbek aǵamyz sonda menen beter qýan­ǵan edi. «Kórermenderdiń qol soǵysyn kórdiń be? Róldiń iri, usaǵy bolmaıdy dep osyny aıtady. Qatshany keremet oınadyń, sen bolashaqta ózińe tán analar galereıasyn jasaýyń kerek» degen edi, – deıdi Aqdámen tolqyp. Keıip­kerimiz teatrda rejısser aıtqan analar galereıasyn jasamasa da, shaǵyn rólderdiń she­beri atandy. Sahnada bir-eki kórinip, kórermenniń nazaryn aýdarý da ekiniń biriniń qoly­nan kele beretin sharýa emes. I.Omarov atyndaǵy oblystyq teatr­da kóptegen rólderdi oınady. Áli kúnge babynda. «Jasym keldi» demeıdi, jastarmen birge qoıylymdardyń bárine qatysyp júr. О́ner adamy retinde «arqadan qaqqannan» da kende emes. Shy­ǵar­mashylyq adamdaryna berile­tin oblystyq «Mesenattar klý­by­nyń» syılyǵyn aldy. Aq­dámen Dosanova ónerge ómirin ar­naǵan jan. Jubaıy Qabdol-Májıt Imanov teatrdyń beldi akteri, mádenıet salasynyń úz­digi. Balasy Jánibek te osy salany tań­dasa, kelini Názıra da óner adamy bolyp jolyqty. Bıyl­ǵy V respýblıkalyq (etno) teatr­lar festıvalinde Názıra Iman «ekin­shi plandaǵy úzdik áıel adam beı­nesi úshin» atalymyn ıelendi.

 – Jas kezim ǵoı, kitap oqyp otyrǵan edim, mazamdy ala bergen kishkentaı ulymdy kitappen salyp qaldym. Sonda anam «balany kitappen urýshy bolma!» dep shar ete qalǵan edi. «Kitaptyń ishinde jaqsy adamdardyń aty atalady, olar tegin emes, kıesi bolady, balaǵa zııany tıedi» degen edi anam. Sodan beri adamzatqa rý­hanı azyq beretin, janyn tárbıeleıtin teatrdy, mýzeıdi, kitaphanany kıeli oryn sanaımyn, – deıdi Aqdámen. Sahnada júrip, oǵan degen saǵynysh júregin mızam shýaqtaı jylytatyny sodan bolar. Jan tazalyǵy da, ony seziný de keremet qasıet emes pe?!.

QOSTANAI