– Siz 40 jyldan asa joǵary bilim salasynda, onyń ishinde L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde kafedra meńgerýshisi, Prezıdent janyndaǵy memlekettik basqarý akademııasynyń dırektory bolyp qyzmet atqardyńyz. О́z tájirıbeńizge súıenip, sondaı-aq eki kezeńniń kýágeri retinde aıtyńyzshy, barlyq bilim berý júıesiniń bıik satysy sanalatyn joǵary bilimniń bizdegi ahýaly qalaı?
– Joǵary bilimniń qazirgi qaýqary jalpy nemese salystyrmaly túrde aıtqanda jaqsy, alǵa ilgerileý bar. Júrgizilip jatqan jumystardy biryńǵaı joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Osy kúni elimizdiń damýyna úles qosyp, basshylyqqa kelip, ár salany súırep júrgen jandar – táýelsizdik jyldarynan bergi ýaqytta ýnıversıtetti bitirgender. Munyń ózi joǵary bilimniń bilikti mamandar daıarlaıtyn deńgeıde ekenin kórsetedi. Degenmen áli de alǵa jyljýdy qajet etetin tustary barshylyq.
Búginde joǵary bilim júıesi kóptegen jańartýdan ótti. Bolon prosesi dep aıtyp júrgen júıe stýdentterdi izdenýge, oqytýshylarmen bilim almasý jaǵynan tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa ıtermeleıdi. Biraq biz osyndaı halyqaralyq tájirıbeniń ózin qazaqylyqqa ıkemdep tastaımyz. Aıtalyq, stýdentterdiń «Barlyq sabaqtan úzdik bolyp turmyn, sizdiń sabaqtan ǵana ball kórsetkishim tómen bolyp otyr» dep bastalatyn ótinishinen asyp kete almaımyz. Tyrysyp júrgenin, talabyn eskeremiz de, stýdent bilimin áldeqaıda joǵary baǵalap jiberemiz. Bul – bir ǵana mysal. Keıbir tártibi de, bilimi de nashar izdenýshilerdi oqýdan shyǵarýda da osyndaı qazaqylyqqa salamyz. Munyń sońy nege alyp barady? Osyndaı stýdentter ilinip-salynyp beldi, ulttyq, memlekettik JOO-ny bitirip, dıplomyn alady. Al keıin túıindemesin túrli jaqsy mekemelerge jiberedi, jaqsy ýnıversıtet bergen dıplom jumysqa turýǵa kómekteskenimen, ári qaraı alyp kete almaıdy, keıbiri tipti synaqtan da óte almaıdy. Osydan joǵary bilimniń bedeli tómendeı beredi. Qazir grantqa bir adamnyń ornyna eki adam da talaspaı tur, ıaǵnı testileý, komıssııa JOO-larǵa eń talantty talapkerlerdi tańdap bere almaı otyr. Sol sebepti salmaq ýnıversıtetterge kóbirek túsedi. Úzdikterdi irikteý ýnıversıtetke túsýden bitirýge deıin úzdiksiz júrgizilip otyrýy qajet. Sonda «joǵary bilimdi» degen sózdiń de salmaǵy artady.
– Sonaý 1994 jyly «Qazaqtardyń muraty», beride «Qazaq oıshyldarynyń qoǵamdyq murattary» syndy qazaq-orys tilderinde monografııalaryńyz jaryq kórdi. Doktorlyq dıssertasııańyzdyń taqyryby da «Qazaqtardyń qoǵamdyq murattaryna tarıhı-fılosofııalyq taldaý» bolypty. Murat týraly jıi jazypsyz. Al jalpy bilimniń muraty nede?
– 1980-jyldary keńestik elderdiń azamattary 15 respýblıkanyń ishinde bir memlekettiń oblystary sekildi kirip-shyǵyp júre beretin. Tájikstannyń astanasy Dýshanbede iri konferensııa ótti. Sonda alǵashqylardyń biri bolyp «Qazaq oıshyldarynyń murattary» taqyrybynda baıandama jasadym. Túrli elden jınalǵan delegattardyń aldynda Abaı, Shoqan men Ybyraıdyń fılosofııalyq oılary men qoǵamdyq muraty týraly sóz qozǵadym. Baıandamamdy bitirgennen soń suraqqa kezek berildi. Sol sátte Máskeýden kelgen bir ǵalym: «Biz árdaıym qazaq ǵalymdarynyń eńbekterinen ózińiz álginde atap ótken sol úsh tulǵanyń esimin estımiz. Sonda sizderde basqa oıshyldar joq pa? Úsheýine deıin de, keıin de eshkim bolmady ma?», dep surady. Qal-qaderim jetkenshe túsindirip, bar ekenin barymdy sala jetkizip, atalǵan úsh tulǵa tek tańdaýlylary bolǵanyn aıtyp baqtym. Osy oqıǵadan keıin namystanyp, ańyzdardaǵy, aýyz ádebıetimizdegi oıshyldardy zerttep, keıingi ǵylymı eńbekterime arqaý ettim.
Murat degen ózi bir ǵajap sóz, maǵynasy aýqymdy, óıtkeni ol tarıhtan tereń tamyr tarta otyryp, bolashaqpen baılanystyrady. Qazaqta kóptegen folklorlyq shyǵarmalar «maqsat-muratyna jetipti» degen sóılemmen aıaqtalady. «Muratyńa jet» dep te bata beredi. Al bilimniń muraty – kóbimiz qaıtalaı ketetin sapasynan da buryn qajettiliginde jatyr. Jınalǵan ilim qoǵamnyń qajetine jaraýy, paıdasyna asyp, belgili bir dárejede óz jemisin berýi kerek.
– Qazirgi ýnıversıtetter deńgeıin túlekteriniń jumysqa turý kórsetkishimen ólsheıdi. Keıbir JOO-lar óz ishinde jalǵan saraptama júrgizip, bitirýshileri ár jerden ákelip bergen «jumys isteıtini týraly» anyqtama arqyly esep beredi. Jalpy JOO-lardyń reıtıngi qalaı jasalýy kerek?
– Reıtıng negizinen suranystaǵy mamandyqtardy nátıjeli daıyndap otyrǵanyna qaraı júrgizilýi kerek. Al jaı ǵana jumys ornynan alynatyn anyqtamamen ázirlengen esep naqty kórsetkishke kepildik bere almaıdy. Sebebi túlekter óziniń bitirgen joǵary oqý ornyna anyqtamany basshylyǵynda tanysy bar mekemelerden mór bastyryp, anyqtama alyp bere salady. Buǵan mundaı qaǵazdy qabyldap alýǵa ýnıversıtetter de múddeli, sol sebepti olarǵa mamannyń qaıdan, qandaı jolmen anyqtamany alyp kelgeni mańyzdy emes. Bar bolsa, bolǵany. Eń qıyny, osy jumysqa baqylaý jasalmaıdy. Iаǵnı, reıtıng ashyq ári adal qorytyndy berýi úshin anyqtama túlekterden emes, óndiristen alynýy tıis.
– Árbir úıde dıplomy sandyqta jatqan bir adam bar. Qoǵam ishinde «joǵary bilimdi bolý» jappaı úrdiske aınaldy. Damyǵan elderde mektep bitirýshilerdiń 30 paıyzy ǵana ýnıversıtet bitiredi. Keńes ókimeti kezinde elimizdegi joǵary bilimdi jandardyń mólsheri de osy shamalas bolǵanyn úlkenderden estımiz. Biz qazir alǵa ilgerileýdiń ornyna osydan 30-40 jyl burynǵy jaǵdaıdan da keri ketip baramyz ba?
– Úkimet shyqqan shyǵynnyń, qorjynnan alynǵan qarajattyń esebin alyp otyrýy kerek. Jyl saıyn 50 myńnan asa adamǵa memlekettik grant beriledi. Demek, Úkimet 3-4 jyldyń ishinde osynsha adamǵa jumys ornyn daıyndap qoıýy qajet. Jaýapty mınıstrler men joǵarydaǵy basshylar grant sanyn jyl saıyn kóbeıtýdi jumysynyń jetistigi retinde, ózine upaı jınaýǵa paıdalanady. Biraq bul júıe joǵary bilimdi jumyssyzdardyń qataryn kóbeıtýge jumys istep jatqanyn baǵamdaı bermeımiz. Másele – osynda.
– JOO-lardy, onyń ishinde jekemenshik ýnıversıtetterdi qysqartý týraly sóz birazdan beri qozǵalyp keledi. Bul jumys nátıjeli bolý úshin qandaı jolmen júrgizgen jón?
– Bul áńgime sońǵy 3-4 mınıstrdiń qyzmetimen qatar aıtylyp keledi. Jalpy adamnyń ótkendegi qatelikteri bolashaqta qabyldaıtyn sheshimderine sabaq bolýy kerek jáne jınaǵan tájirıbesin paıdalanýy tıis. Búgingi adam sanasyn jetildirý, onyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy praktıkalyq ǵylymnyń negizgi mindetine aınalyp otyr. Ǵylym men bilimniń damýy, turmystyq deńgeıdiń ózgerýi jumysshy sharýadan basqa da áleýmettik salanyń ókilderinen eńbekke degen eńbeksúıgishtik pen temirdeı tártipti, shyǵarmashylyq qarym-qatynas, joǵary deńgeıdegi uıymdastyrýshylyq qabilet pen jaýapkershilikti talap etedi. Búgingi ǵylym áleýmettik ınstıtýt sııaqty óndiris birligin, ǵylymı basqarý, ǵylymı talap syndy qurylymdarǵa negizdelgen.
Eldegi tehnıka salasynyń turalap qalýyna negizgi sebep – 1996 jylǵy JOO-lardy jappaı ońtaılandyrý negizinde 20-dan astam bilim oshaǵy biriktirilip, keıbiri joıylyp ketti. Úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn tehnıkalyq ınstıtýt pen pedagogıkalyq ınstıtýt birikti. Mysaly, Semeıdegi mal dárigerlik ınstıtýty pedagogıkalyq ıntıtýtpen qosyldy. Shymkentte Keńes odaǵyna belgili, myqty hımıkterdi daıarlaıtyn Hımııa-tehnologııa ınstıtýty, Jambylda Gıdromelıoratıvtik (Keńes ókimeti kezinde 2-3 ınstıtýt qana bolatyn), Pavlodardaǵy Indýstrııa ınstıtýty, О́skemendegi Jol-qurylys ınstıtýty, Aqmola oblysyndaǵy Injenerlik-qurylys ınstıtýty jáne t.b. túbegeıli joıyldy. Qazir ındýstrııalandyrý kartasy negizinde iri jobalar iske asatyn bolsa, óz ishimizde mamandar tabý qıynǵa túsedi. Sol sebepti syrttan mamandar aldyrýǵa májbúrmiz. Tehnıkalyq JOO-lar joıylsa, qaıtadan sol deńgeıge jetkizý múmkin emes. Kez kelgen eldiń ekonomıkasyn ustap turatyn óndiris oryndary desek, saladaǵy bilikti mamandar sanyn arttyrýdyń mańyzy orasan. Bul qysqartý kezinde tehnıkalyq ýnıversıtetterge tıispesin degen sóz emes, bolashaqqa, qoǵamǵa, ómirge qajet mamandardy sapaly daıyndaıtyn JOO-lardyń qalǵany durys. Negizi qysqartý degennen góri júıeleý kerek degendi qoldaımyn. Sebebi bir-birin qaıtalap, dýblıkat jasaýmen aınalysyp otyrǵan ýnıversıtetter bar. Mysaly, Nárikbaev atyndaǵy KAZGIýÝ áýelde quqyq salasynyń mamandaryn daıyndaıtyn JOO bolyp ashyldy, soǵan saı jumys istedi. Qazir qarasańyz, psıhologııa, aýdarma isi, esep jáne aýdıt, tipti týrızm salasy boıynsha da mamandardy daıarlaı beredi. Júıe kerek.
– Ýnıversıtetterdegi oqytýshylar men professorlardyń alatyn aılyǵy mardymsyz. Keıbiri tipti balabaqsha tárbıeshisinen de az jalaqy alady. Bul joǵary bilimniń sapasyn túsirýge áser etip turǵan birden-bir sebep sekildi. Osydan kelip stýdentterden aqsha jınaý bastalady. JOO-daǵy jemqorlyqty qalaı joıýǵa bolady?
– Mamandyǵyn súıgen adam ony ózgesimen almastyrmaıdy, álbette. Degenmen logıkaǵa salsaq, joǵary bilim beretin mamannyń jalaqysy da joǵary bolý kerek. Al jalaqy az bolǵan soń stýdentterden aqsha jınaıdy deý – qate pikir. Ashkóz adamǵa mıllıon aılyq taǵaıyndap qoısań da jeıdi. Jalpy, JOO-lardaǵy jemqorlyq joǵary bilimniń jegi qurtyndaı bolyp otyr. Bilim sapasynyń jańa bıikke kóterile almaı otyrǵanyna birden-bir sebep osy. Ony joıýda qatań talap pen tártip kerek. Ári bul parany alǵanǵa da, bergenge de birdeı qoldanylýy tıis. Másele sonda ǵana sheshiledi. Men stýdentten aqsha alsam, kásipker emes, qylmyskermin ǵoı. Beretin adam da sondaı. Demek, ekeýi de jazalanǵany jón. Osyndaı jaǵdaıǵa jetpeıinshe, tyıylmaıdy. Maman jumysqa kirýdiń aldynda jalaqysynyń mólsherin biledi, kúnkórisine jetpeı me, onda bolashaǵyn baǵamdap baryp sheshim qabyldaý qajet. Bul árıne oqytýshylardyń aılyǵyna kóńilim tolady degendi bildirmeıdi. Biraq JOO-daǵy jemqorlyq jalaqyǵa tirelip turǵan joq. Oqytýshynyń kásibıligi men adamdyq qasıetine baılanysty. Aqsha almaq túgili onyń janaryndaǵy tilenip turǵan keıpiniń ózi ar-namystyń tómendigin kórsetedi. Al mundaı maman tárbıe men bilim bere almaıdy. Sondyqtan jemqorlardy tek qýý kerek. Stýdentten aqsha almaıtyn, nátıjeli jumys isteıtin, bedeldi adal eńbegimen jıǵan mamandardyń jalaqysyn kóterý de JOO-daǵy jemqorlyqty joıýǵa kóp kómektesedi.
– Bilim berýdi reformalaý nemese jańalyqqa umtylý kezinde «áttegen-aı» degizetin, burynǵy bir baǵytqa qaıta túskińiz keletin kez bola ma?
– Bıyl myńdaǵan túlek oqý bitirip, dıplom aldy. Ár ýnıversıtetti orta eseppen 1 myń adam támamdaıdy desek, 130-dan asa JOO-dan 100 myńnan asa adam jumys izdeýge shyqty degen sóz. Osynsha túlektiń jartysy buǵan deıingi jumyssyzdar «áskeriniń» qataryna qosylady. Kelesi jyly taǵy kóbeıedi. 1988 jyly Kıevte ótken halyqaralyq ǵylymı konferensııaǵa qatystym. Sonda bizdi jergilikti keńsharǵa alyp bardy. Sol jerde «Kazahstan» («Qazaqstan») degen jazýy bar traktordy kórdim. Ýkraın traktorshysynyń aıtýynsha, bul tehnıkaǵa jetetini joq. Osy ýaqytta Pavlodardaǵy traktor zaýyty jabylyp jatty. Eń ókinishtisi, jastar turmaq, óndiris salasynda júrgen orta býyn ókilderiniń ózi kezinde suranysqa ıe bolǵan, iri traktor zaýytynyń bolǵanynan beıhabar. Bul zaýyt kezinde 45 myń jumysshynyń aýzyn asqa, qolyn iske jarytty. Qazir jumyssyz júrgenderge bir kezderi elimizde 45 myń qyzmetker eńbek etken zaýyt bolǵanyn aıtsam, kúıinip keter edi. Damydyq deımiz, sondaı zaýyttar bar ma qazir? Jumyssyz júrgen jastardyń jaıy oıyma oralsa, eski júıege qaıta túskim kelip, keri shegine almaıtynymyzdy bilip ishim ashıdy.
– Joǵary bilimniń bolashaǵyn qalaı elestetesiz?
– Qajettilik pen muqtajdyq tómennen bastalady. Sodan soń joǵarydaǵyny qozǵaıdy. Qoǵamnyń óz ishinde óndiris qaryshtaı damyp, mamandy izdeı bastasa, JOO-ǵa degen jaýapkershilik te, suranys ta artady. Erteńgi maman bolatyn adamda «óndiris órkendese, biz bıikteımiz» degen túsinik qalyptasqanda el damýy alǵa jyljı bastaıdy. Qarapaıym mysal, aýyldaǵylar mal baǵýdan qashady. Onyń ózi tunyp turǵan óndiris. Tehnıka men tehnologııa damyǵan HHI ǵasyrda mal sharýashylyǵy shıkizatpen shektelmeı, daıyn ónim shyǵarýǵa deıin jetkizetin mamandarǵa suranysty kúsheıtedi jáne zaýyttar ashý arqyly kásipkerlikti damytýǵa jol ashady. Osyndaı mysaldy ár saladan keltirýge bolady. Al joǵary bilim sol salanyń bárine maman daıyndaıdy. Ýnıversıtetterge suranys pen talap tómennen keledi. Sol sebepti bári – qarapaıymnan kúrdelige qaraı júretin qalypty qubylys.
Áńgimelesken
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
