О́MIRDIŃ О́ZINEN KELGEN JAZÝShY

Zamandas Umytpasam, sirá, jazýshy Kádirbek Segiz­baev bolýy kerek, bizdiń urpaqty aldymen “ór­teńde ósken gúlderge” teńegen. Shyndyǵy sol, ótken ǵasyrdyń alǵashqy jartysyn jaılaǵan, talaı qazaq shańyraǵyn ortasyna túsirip, tútinin óshirgen alaquıyn alasapyran men asharshylyq, júzdegen myń bozdaqtyń ómirin qıǵan ǵalamdyq alapat eki soǵys bizdiń urpaqtyń ómirin óksitpeı ketken joq. Olar­dyń taǵdyry men tirshiligine yqpal etpeı ótken joq. Teginde aldyńǵy býynnyń ómiri men keshken kúıi keıingi lektiń taǵdyryna sha­­lyǵy men sharpýyn tıgizbeı qoımaıdy, bul aralyqta, qalańyz-qalamańyz, sıyryp, sy­zyp tastaýǵa ese-teńdik bermeıtin sabaqtastyq jatyr. “...Sol betimshe praktıkaǵa kele jatyp, jolda, poezd ústinde tús kórdim. Jyldyń, kúnniń qaı mezgili ekenin ajyratý qıyn, úıde ákem ekeýimiz ǵana ekenbiz... Men onyń júzindegi usaq ájimderine, kózindegi shýaqty jyly sáýlege deıin meılinshe aıqyn kóremin. Kenet men ákemniń júzinde muń bar ekenin ańǵardym. Meniń de kóńilimde áldeqandaı mazań sezim bas kóterip, júregimniń áldeneden syzdaǵandaı bolǵanyn sezdim... Oıanyp ketsem, kózim men jastyǵym sý. Sodan kópke deıin ákemniń jyldar alǵa jyljyǵan saıyn birte-birte kómeskilene bastaǵan aıaýly beınesin qaıtadan kóz aldyma elestetýge tyrysyp, keýdemdi saǵynysh, óksik kernep, jańaǵy túsimdi eske alyp jattym”. Jazýshy Bolat Bodaýbaıdyń “Maı jańbyry” povesiniń lırıkalyq keıipkeri Baqyttyń basyndaǵy bir sáttik kúıdi bóle kórsetýimizdiń ózindik syry bar. Bilýimshe, bul avtordyń óziniń jeke basynyń tarıhy, ke­rek deseńiz, taǵdyry. Otyzynshy jyldar­dyń sońynda – qyrqynshy jyl­dardyń basynda dúnıege kelgen ákelerin biri kórip, biri kórmeı qalǵan, kóbisi jórgekte qalǵan, búginde ózderi áke, ata bolǵan, áli kúnge deıin esterine túskende, júrekterin saǵynysh syzdatyp, jandary jabyrqaý kúıge túsetin shermende urpaqtyń taǵdyry. Taǵdyr degen uǵymdy quraı­tyn qoǵamdyq qubylystar men jaǵ­daıattardyń aǵysy, ósken or­tasy men otbasynyń ónegesi men yqpaly, ýaqyt yǵyty Jambyl ob­lysy Shý aýdanynda mektep bi­tirgen, qabyrǵasynan kún kórinip turǵan on alty jasar óskindi aldy-artyna qaratpaı qolyna komsomoldyq joldama ustatyp, Qostanaı oblysyndaǵy Sokolov-Sarybaı ken baıytý kombınaty ekpindi qurylysynyń qaınaǵan ortasyna kúmp etkizip tastap kelip jiberedi. Eriksizden balań Bolatty tentiretip, aıshylyq alystaǵy bir qııanǵa alyp kelgen qandaı kúsh degen oıǵa qalasyń? Bul ne ózi, elikteý me, eligý me? Áıteýir talaı jasty enteletip, ereýildetip qoıǵan ne kúsh? – Men ekpindi qurylysta ótkizgen eki jylymdy jalǵan urannyń jetegine ertip jibergen zaıa ketken jyldar dep sanaı almaımyn. Búgingi kúnniń bıiginen, qazirgi ómir tájirıbemniń óresinen qaraǵan kúnniń ózinde men bul qubylysty ábestik, áýestik demeımin. Men muny úlken ómir mektebi dep bilemin. Biz adasqan da, aldanǵan da, arbalǵan da urpaq emespiz. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtan bastap men qatarlas talaı jastar osynda úlken ómir mektebinen ótti, oń-solyn tanydy. Biz ýaqyt peshenemizge jazǵan ǵumyrymyzdy keshtik. Ras, qıyn­dyq­tarǵa ushyrastyq, sharshap, dińkelegen kez­derimiz de bolmaı qalǵan joq. Biraq kóptegen qubylystardyń shynaıy baǵasyn baǵamdaýǵa úırendik. О́mirimizdegi ózimizge qol, shama-sharqymyzǵa, qabiletimizge laıyq kásipti tań­daýymyzǵa da, durys uıǵarym jasaýymyzǵa da sep bolǵan da, syn bolǵan ýaqyt. Rýdnyıǵa komsomoldyq joldamamen kelip, menimen birge jumys istegen búgingi belgili pýblısıst Nurmaqan Orazbekov te osynda júrip ómirlik ońdy dáris alǵanyna da kózim ábden jetedi, – Bul Bókeńniń óziniń aıtqany. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń elýinshi jyl­da­rynyń sońyna taman qazaq ádebıetine kelgen qýatty tolqynnyń (Q.Ysqaqov, S.Murat­be­kov, Á.Tarazı, R.Toqtarov jáne t.b.) izin ala qaý­qary aldyńǵylardan bir kem emes kelesi qaı­­ratty lek (Á. Kekilbaev, M. Maǵaýın, O. Bó­keev, T. Ábdik, D. Isabekov jáne t. b.) keledi. Taǵdyr tańbalaǵan sol urpaqtyń bir ókili – Bolat Bodaýbaı, meniń paıymdaýymsha, eń aldymen kún tynysyna tynymsyz qulaq túretin, oǵan ile sergek til qatatyn, sol arqy­ly erteńgini sátinde oı eleginen ótkizýge qa­ry­my qaptal, osy sózdiń týra da tamasha ma­ǵy­nasynda, ómirdiń ótinde pisken, qaı­yń­qaptal gazetshi. Qalǵanynyń bári de sodan ór­bıdi. Onyń “Maı jańbyry” povesiniń al­ǵash­qy betterin ashqan sátten-aq aldymnan ǵaı­yp­tan baspahana boıaýy ańqyp ketkendeı hal­de bolǵanymdy jasyra almaımyn. Meniki ýa­qyt ótkenniń bárin altyn túske boıaıdy deı­tin paıymnyń jeteginde ketkendik te emes, ne­mese gazettiń ár joly lınotıpte terilip, bet­teletin, qorǵasynǵa quıylyp, rotasııaǵa basylatyn aıryqsha bir aýandy ańsaǵandyq ta emes, ózimdi ózim aldamaı-aq qoıaıyn, ál­gindeı ásershil sezimderdi bastan keshirýim de múmkin, degenmen, eń bastysy, men sol al­pysynshy jyldardaǵy kez kelgen redak­sııa­nyń shyǵarmashylyq ujymynyń shynshyl sýrettelgen tirshiligimen, jýrnalısterdiń ej­el­den tanys beınelerimen qaıta kezikkendeı kúı keshtim. Salqyn aqyldyń sarabyna sa­la­tyn bolsaq, sózdiń qudireti de, sirá, ótken bol­mystyń sátterin qylaýyn túsirmeı, al­dyńa kóldeneń tartýynda, oqyrmanyn sol ýaqytpen ushyrastyrýynda jatqan da shyǵar. Sol kezeńde solaı bolǵany ras. Anaý Bópe­jannyń, Aǵzamnyń, Boranbaıdyń, Qabdol­la­nyń kez kelgen jýrnalıstik ujymnyń ara­synda júrgeni de ras. Bári de qaz-qalpynda. Bolat Bodaýbaı boıaýdy eshqashan qalyń etip jaqpaıdy, ári sózderdi syrlap, syńǵyrlatyp qoıamyn dep te áýre-sarsańǵa túsip jatpaıdy, keıde kelte qaıyratyn sekildi, biraq irkilmeı sóıleıdi, kibirtiktemeı, úzip almaı, oıyn jumyrlap, erkin jetkizedi. Sodan keıingi jerde avtor shyǵarmalarynyń astarynda, joǵaryda aıtqanymyzdaı, tir­shi­liktiń óz sýreti sekildenip, árdaıym bir de­rek­tiliktiń jatatynyn ańǵarǵandaı bola­ty­nymyzdy aıtýymyz kerek. Álbette, bolmys­ty ásirelemeı, týra qalpynda jetkizem dese, ol jazýshynyń óziniń quqy, tek qana kór­kemdigine qylaý túsirmeı, jaıdaqtyq pen jalańdyqqa urynyp qalmaýdyń, talǵam­syz­dyqqa oıysyp ketpeýdiń amalyn qarastyrý kerek. Shúkirshilik, ol bul solqyldaq kópir­den de taıǵanamaı, súrinbeı emin-erkin ótedi, esesine kópsózdilikke barmaıdy, oqyrmanyn oqıǵasynyń jıiligimen, shynshyldyǵymen tartyp otyrady. Baspasóz negizinen aqparattyq sıpat alǵan, portrettik ocherkter men moraldyq-etıkalyq taqyryptardy qozǵaıtyn derekti kórkem áńgime sııaqty janrlar yǵysyp, suhbat syndy, habarlama sıpatyndaǵy maqa­lalar aldyńǵy kezekke shyqqan búgingi tańda taǵylymdyq sıpaty mol kórkem pýblı­sıs­tıkaǵa qaıta oralýdyń, ony te­reńirek zer­de­l­eý­diń qajettiligi zor der edik. Bul turǵydan kelgende, Bolat Bodaýbaıdyń “Qart tergeý­shiniń áńgimeleri” povester destesi de kórkem shyǵarma men kórkem pýb­lısıstıkanyń sheber astasqan úlgisi retinde qarastyrylýǵa tıis dep oılaımyz. Bul týyndylarda ómirde oryn alǵan naqty oqıǵalar shynaıy kór­kemdik deńgeıge kóterile, shymyr sýretteledi. Mundaıda jazýshynyń derekke súıene otyryp ta bir tynyspen ilkimdi jazýynyń syry, sirá, onyń biraz jyldar jaýapty par­tııalyq laýazymdy qyzmette bolýynyń áseri me eken degen de oıǵa qalasyń. Bilimiń men biligińdi, tájirıbeń men tártibińdi, qajyryń men qaıratyńdy aıamaı jumyldyrýyńdy qajet etetin, zilmaýyr júkti ıinińe artatyn mem­­lekettik qyzmetti jáne jaratylys zeıi­niń men sanańa, júre­giń men kókiregińe da­rytqan qabiletińdi qa­pysyz jumsaýyńdy ta­lap etetin týyndyger­lik jumysty qatar al­yp júrý – ońaı emes. Bular antagonıster me, álde bul ekeýin bitis­ti­rýge bola ma, jaqyn salalar retinde birine-biri salqynyn, teris áserin tıgizbeı me, jýrnalshynyń ilkimdi asyǵys qalam silteýi jazýshynyń babymen jaǵatyn boıaýyn kómes­ki­lemeı me, álde olar­dyń bireýin ekinshi úshin qurbandyqqa sha­lýǵa týra kele me? Bul-daǵy álimsaqtan ádibin taptyrmaı kele jatqan qıyn túıin. Múmkin, eń durysy – qabiletti adam qandaı iste de qabiletti deıtin tujyrym ba eken?! Bul jerde tyndyrymdy da tııanaqty adam qandaı sharýanyń da qybyn tabady degen qısyn durys pa eken? Birtalaı jyldar respýblıkanyń eń ta­ny­mal basylymdary – “Sosıalıstik Qazaq­stan” (qazirgi “Egemen Qazaqstan”) men “Le­nın­shil jas” (qazirgi “Jas alash”) ga­zette­rinde qatardaǵy tilshiden bastap satylaı ósip, bedeldi basshylyq qyzmetter atqaryp, mol tájirıbe jınaqtaǵan, baspasózdiń qyr-syry men qupııasyna bir adamdaı qanyqqan Bolat Bodaýbaı Qazaqstan Kompartııasy Or­talyq Komıtetiniń nasıhat jáne úgit bólimine ja­ýap­ty qyzmetke shaqyrylady. Mine, osy oraı­da taǵy da oıǵa qalasyń, bul bertinde ózi­miz sa­ıası turǵyda “toqyraý” atandyrǵan ke­zeń, áı­teýir, burynǵydaı “basqa-kózge” kó­pe-kó­rineý tópeleý joq, ásire saıasatshyldyq saıabyrsyǵan, sabyrmen salmaqtap jumys isteýge kóshken kezeń. Bókeń búgin soǵan shúkirshilik etedi. “ – Taǵdyr bizdi aıaǵan sııaqty. Ol bizdi artynan ókinetindeı, ish qusa bolatyndaı zalaldy sheshim qabyldaýǵa májbúrlegen joq. Bizdiń aldymyzdaǵy partııa qyzmetkerleri bastarynan keshken “aldym jar, artym soq­paq” deıtin, talas-tartysqa toly kezeńge ushy­­raǵamyz joq, olardyń keıbiri qusap, biz “jo­ǵarǵynyń” kárine, alǵysyn almaı-aq qoıa­lyq, biraq tómenginiń qarǵysyna ushyraǵamyz joq, biz ájeptáýir jylynǵan kezeńde ómir súr­dik. Qalaı bolǵanda da ujdanyńa salyp, elińe azdy-kópti paıda tıgizetindeı ýaqytta qyz­met atqardyq. Búgingi urpaqtyń betine ja­na­ry­myz­dy jasyrmaı qaraı alatyndaı ister tyn­dyrdyq. Bizdiń ujdanymyz taza”, – deıdi ol. Ekonomıka salasyndaǵydaı emes, rýha­­­nııat aıasynda “toqyraý” bolǵan emes. Jet­pi­sinshi jyldardyń sońy men sekseninshi jyl­dardyń basy – respýblıkamyzda baspa isi qaýyrt damyǵan ýaqyt. Bul, álbette, sol kezdegi she­shý­shi bılik oryndarynda otyrǵan ultjan­dy azamattarymyzdyń, Baspa jáne polıgrafııa isteri jónindegi komıtet basshylyǵynyń úl­ken uıymdastyrýshylyq jumysynyń jemisi edi. Sol tusta men Bókeńmen Ortalyq partııa komıtetinde biraz ýaqyt qyzmettes boldym. Ortalyq Komıtettiń Nasıhat jáne úgit bóliminde árbir qyzmetkerdiń aldyna aıqyn mindetter qoıylatyn, árkimniń ózine bekitilip berilgen qadaǵalaıtyn turaqty salasy bola­tyn. Ár qyzmetkerdiń ózi qadaǵalaıtyn sala­daǵy istiń jaıyn, ondaǵy moraldyq-psıho­logııalyq ahýalǵa deıin bes saýsaǵyndaı bilýi jáne ol týraly kez kelgen sátte joǵaryǵa tolymdy málimet berýge ázir turýy shart edi. Taýsylyp bitpeıtin aǵymdaǵy, kúnbe-kúngi sharýalar óz aldyna... Respýblıkanyń qoǵamdyq-saıası kitaptar shyǵaratyn beldi “Qazaqstan” baspasynyń jumysy týraly OK-niń Bıýrosyna másele ázirleý tapsyrylǵan kezde Bókeńniń ózine júktelgen mindetterdi ájeptáýir meńgerip, ysylyp qalǵan kezi edi. Degenmen, mindet júgi de bel qaıystyrarlyqtaı tym salmaqty bolatyn. Sonymen qatar bul kórsetilgen zor senim ári zor jaýapkershilik. Áriptesimniń kún demeı, tún demeı eńbek etkeni, ústeliniń ústinde úıilip jatqan kitaptardyń arasynda tóbesi ǵana kórinip otyrǵany, oılanyp-tolǵanyp jumysynyń basym baǵyttaryn belgilegen jospar jasaǵany, ony basshy­lyqpen úılestirgeni, negizdegeni, dáleldegeni; túsinistik tapqanda – qýanǵany, kedergige ushyrasqanda kúıingeni – qaz-qalpynda esimde qalypty. Bir baspanyń, sonyń ózinde eń úlken baspanyń biraz jyldyń bederinde shyǵarǵan kitaptaryn saralap, ekshep baǵa berý ońaı bolyp pa, onsyz da sıdam Bókeń az ýaqyttyń ishinde múlde sylynyp shyǵa kelgen, biraz jyldan beri qoıyp ketken shylymyn qaıtadan ernine qystyrǵanyna da kýá bolǵamyz, jymıyp qoıyp: “Apyraı osy zoryǵyp ketpesek jarar edi” degen ázilimen qan qysymy tómendep, pisek alǵanyn da kórgemiz. Bylaısha aıtqanda, bul qarbalas ta qaýyrt qyzmettiń bir fragmenti ǵana... Bertinde, alyp ımperııa ydyraǵannan keıin, qudiretti bılikshi partııa daralyq sıpatynan aırylǵannan beride kemsitkisi, kishireıtkisi keletin reńki bar “partıınyı fýnksıoner” – “partııanyń ýázıpashysy” degen maǵynada aıtylatyn ataýdyń paıda bolǵany ras. Endigi jerde osy uǵymǵa basqa qyrynan kóz salyp kórelikshi. Jalǵan pafosqa barmaı-aq qoıalyq, degenmen sol “ýázıpashylarymyzdyń” ózi ýaqyt pen taǵdyr tańdaýy ózderine túsken, sol qatarǵa formaldy turǵyda degenniń ózinde qoǵam aldyndaǵy kásiptik qyzmeti, bylaıǵy jurttyń onyń adamdyq keskin-kelbeti jónindegi túsinikteri tereń eskerilip, ol eńbek etetin ujymnyń, sodan keıin keminde bedeldi degen úsh adamnyń kepildemeleri ábden ekshelgennen keıin baryp qabyldanatyn. (Zadynda bul úlken áleýmettanýshylyq zertteýdiń máselesi. Bul jaıynda bilikti ǵalym marqum A.A.Zınovevtiń “O bıýro­kra­tızme v sovetskom obshestve” degen eńbeginde jan-jaqty jazylǵan). “Qyzyǵy sol, óziniń pikirin durys sanasa, onda bitti, Bókeń kózildirigin kóterip qoıyp, qyr sońyńnan qalmaı yǵyr qylady. Aqyry aıtqanyn oryndatyp tynady, ári pikiri oń bolyp shyǵady”. Bul sol kezdegi baspasóz sektorynyń meńgerýshisi, oıyn astarlap sóılep, aıǵaısyz, zilsiz ázilmen jetkizýge tyrysatyn salıqaly kisi Vıtalıı Valerevıch Engolıdiń pikiri. Vıtekeńniń (ol kisini qazaqy maqamǵa salyp, solaı da ataı be­retinbiz) sózinde shyn­­­dyqtyń úlken ushyǵy jatyr. Prın­sıpti máselege kelgen­de, Bókeń óziniń kóz­qarasyn qoldan bermeý úshin kózildirigin bir kóterip qoıyp, aldy­men maıda qońyr áz­il­ge basady, sosyn jaı­lap qana bir kúlip ala­dy, artynsha áýenin óz­gertip, arydan ora­ǵy­tady, jobasy iske aspaı bara jatsa, araǵa “paýza” salyp, ońtaı­ly sátin taýyp, ılan­dyrýǵa kóshedi, nátı­je­si neǵaıbylǵa aına­lyp bara jatsa, ta­qym­daýdan taıyn­baı­dy. Osyndaı sátterde bir baıqaǵanym, Bókeń áste daýsyn kóter­meı­di, daǵdyly końyr maqamynan jazbaıdy. Sol ádisimen-aq joǵa­ryǵa “aıqas kilemine” shaqyrylǵan (gazet-jýrnalda qate ketpeı tura ma, maǵyna buzǵan jalǵyz áriptiń qatań esepke alynatyn kezi, kináliniń bir qabat jon terisin sylyp alý da bar) “basyna kún túsken” talaı áriptesti arashalap qalǵan kezderi bar. Kóz kórgen men bolmasam, ony kóp adamdardyń bilmeýi de múmkin. “Qaınar” baspasynyń dırektory marqum Haıdolla Tilemisov aǵamyzdyń “basyna bult úıirilip”, áldekimder silikpege salmaq bolǵanda, Bókeń: “Qudaı-aı, á, ol kisiniń júregi aýyratyn edi, qater bolmasa neǵyl­syn”, dep kúıingeni, arly-berli júgirgeni kóz aldymda. Aqyry qater bulty ydyraǵanda “ýh” dep keń tynys alyp, bir jelpinip otyra ketken. Sirá, taǵdyrdan teperish kórgen urpaq ókilderi basqalardyń jaı-kúıin sergek kóńilmen sezinip turatyn tárizdi. Bókeńniń “siresken tártiptiń” de adamy emes ekenin aıtqan durys. Tóńirekke sel­qostyq úıezdeı bastaǵan kezde amalyn taýyp ortaǵa ázil tastap jiberetin ádeti de bar... Qyzyl senbilik. Kún salqyn. OK-niń bir top qyzmetkerleri aǵash otyrǵyzýdamyz. Jaýrap qalǵan da jaıymyz bar. Lektorlyq qyzmet atqaratyn marqum Sábıt Bekturov: – Bóke, shól bassaq qaıtedi, syraǵa qalaısyz, – dep kúlimsireıdi. – Áı, Sábıt, kózdiń otyn jarq etkizetin birdeńeń bolmasa, myna sýyqta dirdektep, buta izdeıtin jaıym joq, – deıdi Bókeń kózildirigin qaǵyp qalyp. Bir serpilip qalǵan jurt kúlisip jatyr. Sózden jyǵylǵan Sábıt taksı ustap, Bókeńniń sol kezde tapshylyǵy anyq bilinip turǵan tapsyrmasyn oryndaýǵa ketti... “Janyp kete beretin” bizderdeı emes, Bókeń uıymdastyrýshylyq qyzmet úshin jaratylǵan jan sekildi. Ol jumysyn órek­pip, órtenip isteıtin adamdardyń sanatynan emes, aryny ańdap, ańysyn ańdyp, ıin ábden qandyryp isteıtin adamdardyń sanatynan. Sol bir kitaptar taqyryby, kórkemdigi keńi­nen ekshelip, jospar boıynsha qatań túrde kezegimen ǵana shyǵarylatyn kezeńde sol jos­parǵa kirýdiń ózi kúsh. “Jalyn” baspasynyń múdiri bolyp taǵaıyndalǵan Bolat Bodaýbaı kitaptary súrlenip jatyp qalǵan biraz balǵyn daryn ıeleriniń “baǵyn ashqan”. Qaǵazdary sarǵaıa bastaǵan qoljazbalardy jeke ózi oqyp shyǵyp, ótili jetken shyǵarmalarǵa ese teńdik ápergen. Búginde álgi jas talaptardyń birazy qazaq ádebıetinde ózindik orny bar qabyrǵaly qalamgerlerge aınalyp otyr. Teginde, qandaı qyzmet atqarsa da, Bolat Bodaýbaı boıyndaǵy biligi men bilimin, tájirıbesi men qabiletin, ynta-yqylasyn nysanaly nátıjege jetý jolyna jumsaıdy. Bul oraıda ol aldymen basshy retinde talapshyl bola otyryp, baǵynyshtylarynyń boıyndaǵy qarymyn ońdy paıdalanýǵa, durys arnaǵa baǵyttaýǵa tyrysady, olarǵa qııanat jasap almaýǵa tyrysady. Respýblıkalyq “Kazknıga” kitap saýdasy birlestiginiń Bas múdiri qyzmetine kelgen Bolat Qamıuly aldymen osy mekemeniń ataýyn qazaqshalap qaıta bekittirýge kóp kúsh jumsaıdy. Joǵary jaqqa jasaǵan usynystary alǵashynda birazǵa deıin qabyl alynbaı júredi. Oǵan Bókeń moıyǵan joq. Tike mańdaıdan shabýyldaýdan eshteńe óndire almaǵan ol oraı shabýǵa kóshedi, endigi jerde uranynyń astyna jaqtastaryn toptastyryp, búıirden tıisedi. Sóıtip, ońtaıyn taýyp, ony “Qazaqkitap” atandyryp tynady. Bastapqyda qazaq kitaptarynyń taraly­myn kóbeıte almaı biraz áýrelenedi, osy má­seleniń utymdy joldaryn izdestirýge kirisedi. Sodan keıin, taralymdy kóbeıtýdiń pármendi amaly retinde respýblıkamyzdyń oblys­ta­ryn aralaıdy, kórshiles О́zbekstannyń, Qyr­ǵyzstannyń, Reseıdiń qazaqtar shoǵyrlana qonystanǵan aýdandaryna saparǵa shyǵady, Qaraqalpaqstanǵa barady, syrtta júrgen baý­yrlar úshin aqyn-jazýshylardy, kórkemóner sheberlerin shaqyryp aparyp, mazmundy kez­desýler ótkizedi. Bul sharalar ıgi nátıjelerge qol jetkizedi. Sol tusta kitaptardyń tara­ly­my edáýir kóterilgenin bilemiz. Qalamgerler qaýymynyń ózderiniń el kezip júrip, tam-tumdap taralym jınaýǵa májbúr bolǵan áýre-sarsańnan qutylatyn kezi osy tus. Muny aı­typ otyrýymyzdyń bir syry búgingi kúni de osy tájirıbeni paıdalanýǵa bolar ma degen oı. Qarbalas ári qaýyrt jumystyń qursaý­ynda júrip te Bolat Bodaýbaı qara qalam, aq qaǵazben syrlasýyn doǵarǵan kezi bolǵan emes. Onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy erekshe bir tushymdy dúnıe – “Qart tergeýshiniń áńgi­meleri” povester destesi osy kezde dúnıe­ge kelgen. Oǵan kirgen “Kúljámish”, “Shege­baı men Aldabergen”, “Jamal”, “Prokýror­dyń ajaly” men “1932” povesteri árqaı­sysy jeke dara derbes shyǵarmalar bolǵany­men, bári de bir taqyryptyń aıasynda topta­syp tur. Jıyrmasynshy jyldardyń sońy men otyzynshy jyldardyń basyndaǵy et pen súıekten jaralǵan pende balasynyń ımanyn qasym etetin surapyl zulmatty beıneleıtin keń aýqymdy polotno. Álbette bir adamnyń aýzymen baıandalatyn hronologııalyq turǵyda oqıǵalary birinen biri órbip jatatyn bul desteni povesterden turatyn roman deýge de ábden bolady. (Roman v povestıah deıtin janr orys jazýshylarynda kezdesedi). Endigi jerde avtor osy shyǵarmasyna qaıtadan bir oralyp, keńinen oılana, tolǵana kelip, taǵy da qyrnap, tolyqtyryp degen sııaqty, ony keń tynysty, kesek shyǵarmaǵa aınaldyrýǵa tıis degen oıdan aryla alar emespin. Ultymyzdyń shekken qasireti osyǵan mindetteıtin tárizdi. Menińshe, avtordyń qolynda buǵan qajetti qosymsha derekter de, týyndygerlik áleýet te bar sekildi. Bolat Bodaýbaı kórkem tárjima isimen de qulyq qoıa shuǵyldanǵan týyndyger. Onyń belgili orys balalar jazýshysy Nıkolaı Nosovtyń tanymdyq jáne taǵylymdyq, ári tárbıelik máni men mańyzy zor “Dymbilmes pen dostarynyń bastarynan keshirgen hı­kaıalary”, “Dymbilmes Kún qalasynda”, “Dymbilmestiń Aıǵa saıahaty” romandaryn, sondaı-aq Iýz. Aleshkovskııdiń “Kish, Qosportfel jáne bir aptadaǵy oqıǵalar”, “Kish ekeýmiz Qyrymdamyz” povesterin ana tilimizge tárjimalaǵan kezde, jas óskinderdi ashqursaq qaldyrmaý qamyn oılap, úlken muratty kózdegeni aıqyn seziledi. “Neznaı­kany” “Dymbilmeske” aınaldyrǵan jazý­shynyń tárjimashylyq sheberligi týraly áńgime – aldaǵy ýaqyttardyń da enshisi. ...Jýrfaktyń on toǵyz jastaǵy stýdenti Bolat Bodaýbaevtyń eldi eleń etkizgen, tipti dúrliktirgen deý kerek te shyǵar, “Bóten sóz­ben bylǵansa sóz arasy” atty maqalasynyń “Lenınshil jasta” jarııalanǵanyna da týra jarty ǵasyr ýaqyt ótken eken. Bul qatary alasapyran asharshylyq jylda­ry men alapat soǵys saldarynan sel­diregen qazaq jurtynyń qa­sıetti tiliniń basyndaǵy qater bul­ty burynǵydan da qoıýlana tús­ken kezeń. Elýinshi jyldar­dyń basynda “ultshyldyq” tańbasy tańylǵan tarıhshylar E.Bekmahanov pen B.Súleımenov, ádebıetshiler Q.Jumalıev pen E.Ysmaıylov abaqtyǵa qamala­tyn, akademıkter Q.Sátbaev pen A.Jubanov qyzmetterinen qýyla­tyn, al qyzmetsiz qalǵan M.Áýe­zov Máskeý ketýge májbúr bola­tyn, ulttyq sanaǵa taǵy da bir joıqyn shabýyl jasalatyn kezeń. Sodan keıin tilge kelesi bir jymysqy soq­qy ázirlenedi. 1957 jyly qazaq gazet-jýr­naldaryn orys tilinen aýdarma basylymdarǵa aınaldyrý áreketi jasalyp, ana tilin álsiretý úshin taǵy da bir tuzaq qurylady. Bul qare­kettiń arǵy astaryn ańdap, qarsy shyqqan­darǵa qamshy jumsalady (Kóp uzamaı Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Tó­ra­ǵasy J.Táshenov, “Qazaq ádebıeti” gazetiniń bas redaktory S.Máýlenov jáne t.b. biraz laýazym ıeleri qyzmetterinen shettetiledi). Sondaı ýaqytta balań qalamgerdiń týǵan tiliniń taǵdyry men tazalyǵyn oılap, tolǵaqty máseleniń tóńireginde qalam terbeýi – shynynda da erte eseıgendiginiń, azamattyq tuǵyrynyń bekigendiginiń, kerek deseńiz, úl­ken batyldyǵynyń belgisi edi. Osy maqaladan keıin keıbir gazetter men jýr­naldar arnaıy tapsyrys boıynsha jarysa jazyp, shańyn qaqqan jas ultshyl tilin qorǵaýdyń basqa tásilderin tańdaýǵa májbúr bolǵan. Ol endigi jerde tildiń tikeleı ózine qyzmet etýge kóship, baspasóz organdarynda ana tilindegi shyǵar­ma­lary arqyly ana tiliniń abyroıyn asqaq­tatýǵa kirisedi. Osy jerde onyń qalamynan ár jyldarda týyp, qalyń oqýshylarǵa jol tartqan “Jas júrekter”, “Jelsiz túnde jaryq aı”, “Bir úıdiń balalary”, “Maı jańbyry”, “Eski dápter shertken syr”, “Qart tergeýshiniń áńgimeleri”, “Prokýror­dyń ajaly”, “Tańdamaly” sııaqty qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen kitaptaryn atap shyqsaq ta onyń ǵumyr boıy jemisti eń­bek etip kele jatqan jazýshylardyń qataryna jatatyny ańǵarylady. Onyń qazaq kitap­taryn keńinen nasıhattaý, onyń oqyrman­da­rynyń qataryn kóbeıtý arqyly týǵan tiliniń tuǵyryn nyǵaıtý jolyndaǵy qyzmetin jo­ǵaryda aıttyq. Bertinde Qazaqstan Respýblıkasy Parla­menti Senatynyń apparatyndaǵy Aýdarma, redaksııalaý jáne Parlament aktilerin shyǵarý bóliminiń meńgerýshisi bola júrip, mártebesi ósken týǵan tiliniń zańnamalyq ter­mınderin túzýge úlken úles qosady. Avtorlar ujymymen birlese ári ózi tikeleı uıtqy bo­lyp, 2004 jyly “Zań termınderiniń sózdigin” shyǵarýǵa qatysady. Byltyrǵy jyly “Egemen Qazaqstan” gazetinde jarııalanǵan, til janashyrlaryn eleń etkizgen “Memle­ket­tik tildi tórge ozdyrýdyń múmkindigi bar” atty ana tiliniń túbirli máseleleri men túpki min­det­teri, túıtkildi tustary men túbegeıli prob­lemalary týraly jazǵan salmaqty, oıly ma­qalasy da onyń tilge degen qurmetiniń dáleli. Búginde ómirdiń jeti belesin artqa tastaǵan jazýshy Bolat Bodaýbaı týraly aıtylǵan áńgimelerdi tııanaqtaı kele, taıaýda ǵana ómirden ozǵan, qazaq ádebıetiniń bedeldi synshysy, úlken ádebıet zertteýshisi, jalǵan marapatqa barmaıtyn akademık Rymǵalı Nurǵalıdyń Almatydaǵy “Úsh qııan” baspasynan osy taıaýda ǵana jaryq kórgen “Tolǵaýy toqsan qyzyl til” atty kitabyndaǵy mynadaı pikirine toqtamaı kete almadyq: “Búgin jazýshy Bolat Bodaýbaıdy qalyń oqyrman jaqsy biledi. Tustas qalamdastary biz de jaqsy bilemiz. Bilgendikten de shyǵar, jazýshy atyna jýrnalıst degen kásibı mamandyǵyn qosa tirkeımiz. Rızalyqpen, súıinishpen aıtamyz. О́ıtkeni lıro-romantı­kalyq sazda talaı kórkem áńgime, povest usynyp tanylǵan, talaı-talaı derekti kórkem proza týyndylary bar jazý­shynyń jan-dúnıe pernelerin basyp, tabıǵı talantyn ashqan faktorlardyń biri de osy jýrna­lıstıkaǵa tán erekshelikteri. Bolat ómirbaıany men shyǵarmalary, baıqap-baıqap qarasaq, qatar órilip otyrǵan sııaqty. Ol ádebıetke kóldeneńnen emes, ómirdiń týra ózinen kelgen jazýshy. Onyń basty-basty kórkem týyn­dy­larynda ... tazalyq, syrshyldyq, qalamgerlik kórkemdik sıpattarymen birge qazirgi ómirdiń naqty moraldyq-etıkalyq, adamdyq-ımandyq máseleleriniń astasyp júretini de sondyqtan”. Bolat Bodaýbaı 1975 jyly óner adamdarynyń ómirinen jazylǵan kórkem ocherkteri úshin Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń birinshi dárejeli syılyǵyn alǵan edi. Sońǵy jyldarda Bókeń halqymyzdyń ataqty kompozıtory Erkeǵalı Rahmadıev týraly syr-suhbatqa qurylǵan “Tulǵa” atty kitap jazyp bitirdi. Onyń jeke úzindileri birqatar gazetter men jýrnaldarda jaryq kórip, jurtshylyqtyń táýir baǵasyn alyp úlgerdi. Sońǵy jarty ǵasyrdaǵy halqymyz­dyń mádenı ómiri, mýzyka óneriniń damýy týraly, osy salalardaǵy halqymyzdyń asa daryndy, birtýar perzentteriniń ómirinen kóptegen qyzyqty maǵlumattar beretin bul kitaby da jaryq kórgen soń qalyń jurtshy­lyqtyń kózaıymyna aınalaryna kúmán­danbaımyz. Qalamger zeınetke shyqpaıdy degen sóz, sirá, shyndyq shyǵar. Keńes IýSÝP, jazýshy.