– Enhtúvshın myrza, Uly dala tósine qosh kelipsiz?
– Joshy babamyz tý tikken qasıetti mekenge taban tiretken taǵdyrǵa rahmet.
– Estýimizshe, siz tarıhshysyz, demek kóne kóshpendilerdiń tikeleı murageri búgingi mońǵol jáne qazaq halqy arasynda ejelden kele jatqan dástúr sabaqtastyǵy, turmystyq uqsastyqtar jáne rýhanı turǵydan mádenı almasýlar jaıly ne aıtasyz?
– Rasynda, qazaq pen mońǵol halqy tarıhy erteden jymdasyp jatqan ári irgeles ómir súrgen, sonymen qatar adamzat órkenıetinde aıryqsha izi bar kóshpendiler mádenıetin tula boıyna sińirgen, taǵdyry uqsas, turmysy tamyrlas jurt. Búgingi álemdik ıntegrasııa men jahandaný dáýirinde Qazaqstan eliniń ekonomıkalyq órleýi, halyqaralyq arenada bedeliniń artýy alystaǵy aǵaıyn bizdi de qýantyp otyr.
Kóne tarıhtyń sorabyn ańdaı alatyn adam eki halyqtyń ótken ómirinde qaldyrǵan óshpes súrleýiniń belgisindeı: mádenıeti, salt-dástúri, el basqarýdaǵy jol-jorasy, yrym-tyıymdaryna deıin óte uqsas ekenin baıqaı alady. Bul úrdister qazirgi tańda ǵylymı etnografııalyq, arheologııalyq derekter arqyly da dáleldenip otyr. Sondyqtan da bolashaqta tarıhy tamyrlas eki halyqtyń dostyǵy, bir-birine degen syılastyǵy óte mańyzdy.
– Durys aıtasyz, vıse-premer myrza! Endeshe, keshikpeı Qazaq eli Uly dalanyń irgeli ulysy, bizdiń kóne tarıhymyz ben memlekettigimizdiń túp negizi Altyn Orda ımperııasynyń 750 jyldyǵyn atap ótý sharasyn qolǵa alǵaly jatyr. Bul dúnıeni ózińiz aıtqandaı, tarıhy uqsas, tamyrlas aǵaıyn, sizder de quptaıdy degen oıdamyz.
– Árıne. Qazaqstandyq aǵaıyndar uly qaǵan Shyńǵystyń urpaqtary irgesin qalaǵan Altyn Orda memleketiniń 750 jyldyǵyn toılaýǵa nıet etýmen qatar, Jezqazǵan jerinde jatqan Joshy babamyzdyń kesenesin de kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, keleshekte tarıhı-týrıstik orynǵa aınaldyrý jolynda jasap jatqan josparyn quptaı otyryp, osy ıgi iske biz de atsalysýǵa ázir ekenimizdi aıtqym keledi. Qaıtalap aıtamyn, qazaq halqyna osy áreketi úshin, ıaǵnı Altyn Ordanyń 750 jyldyq mereıin toılaý sharasyn qoldaı otyryp, zor rızashylyq bildiremin.
Sonymen qatar Mońǵol eliniń baıtaǵynda máńgilik oryn tepken kóne túrki abyzy Tonykóktiń 1300 jyldyǵyn IýNESKO aıasynda, joǵary deńgeıde atap ótý jaıly bastama kótergen Halyqaralyq Túrki akademııasynyń sheshimin de rızashylyqpen qup alamyz. Taǵy bir aıta ketetin dúnıe – keler jyly tamyz aıynda biz Uly Mońǵol ımperııasynyń alǵashqy astanasy bolǵan Qaraqorym qalasynyń 800 jyldyǵyn atap ótý sharasyn qolǵa almaqpyz. Osy iske ǵylym salasynda zertteýshilikpen aınalysyp júrgen qazaqstandyq aǵaıyndardyń da atsalysýyn qalaımyz.
– Mońǵolııada Altyn Orda tarıhyna qatysty zertteý jumystary qandaı deńgeıde?
– Sońǵy jyldary bul taqyryp boıynsha zertteýler júrgizilip jatyr. 2006 jyly Ǵylym akademııasy «Altyn Orda ulysy» atty kitap shyǵardy. Birneshe dıssertasııa qorǵalyp, ǵylymı eńbekter jazyldy. Bul taqyryp týysqan eki halyqtyń da ortaq qundylyǵy degendi joǵaryda aıttym. Demek, qazirden bastap eki el zertteýshileri Nur-Sultan qalasynda ornalasqan Halyqaralyq Túrki akademııasynyń shańyraǵynda toptasý arqyly bolashaqta úlken ǵylymı eńbekter jazady degen úmit bar.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
