Sondaǵy júgeri ósiretin fermerlerdiń ómirimen tanysqan soń, jeke sharýashylyǵy bar bir egde adamnyń otbasyna qonaqqa shaqyrdy. Onyń bári sapar kestesi boıynsha júrgizildi. Munda kezdeısoq, josparsyz eshteńe bolmaıdy. Biz qalashyqty aralap júrgende jol kórsetýshimiz Dmıtrııge telefon shaldy. Qonaqty belgilengen merzimde kútemiz be, oǵan qandaı as mázirin daıyndasaq bolady, degen saýal qoıyldy. Bizdiń taraptan aramyzda musylman ókili bar ekeni, dońyz etiniń qajetsizdigi eskerilip, kúrke taýyq tıimdi bolar degen sekildi jaýap qaıtarylyp jatty. Sonymen belgilengen ýaqytta fermerdiń úıine keldik. Barlyq jaǵdaıy jasalǵan, qala úılerinen esh aıyrmashylyǵy joq jeke kottedj. 150 metrdeı jerde dál osyndaı taǵy bir eńseli úı kórindi. Qasynda aýyl sharýashylyǵyna qajetti tehnıka saqadaı-saı tur. Kombaın, traktor, soqa, ónim tasýǵa qajet avtokólik deısiń be, bári bar. Shashylyp jatqan qosalqy bólshek, qırap turǵan eshteńe joq. Basqa úıler kórinbeıdi. Aıdalada on nemese elý úı emes, eki-aq úı turdy. Mundaǵy alqapta da qalyń júgeri ósip tur. Alaıda kórshisiniń úıi jabyq eken. Tehnıkasy qasynda qańtarýly. Kilti osy kórshisinde. Ol úıdiń ıesi qart adamdar eken, jasy jetip, qaıtys bolypty. Qaladaǵy balalary ara-tura kelip qaıtady eken. Biraq birjola kóship kelgisi joq. Jerin, sharýashylyǵyn jalǵa berip qoıǵan. О́zderiniń qyzmetteri bar, qaladaǵy ómirin qımaıtyn sekildi.
Biz qonaqta bolǵan úı ıeleri de jastary ulǵaıǵan adamdar ekenin aıttyq. О́zderiniń de jalǵyz qyzdary Ketrın úlken qalada. Al dalada ómir súrgen bul fermerler shýly qalaǵa barǵysy joq.
– Bar jaǵdaı osynda jasalǵan, qaladan esh kem emes, biz qalada tura almaımyz, al qyzymyz bolsa dalaǵa, múlgigen tynyshtyqqa úırene almaıdy, – deıdi fermer bizge syryn ashyp.
Degenmen, qaladaǵy Ketrınniń mektep jasyndaǵy uly men qyzy demalys kúnderi osy jerge, ata-ájesiniń qasyna kelýge asyǵady eken. Qarııalar olardy asyǵa kútýmen bolady. Bizge nemereleriniń sýretin kórsetip, maqtanyp qoıdy.
Bul fermerler tıisti mekeme arqyly adam jaldap, júgeri ósirip, sony baptap, ábden tolysyp piskende kombaınmen orǵyzyp, jınap, aldyn ala kelisimshart boıynsha tapsyrys berýshilerge ótkizedi eken. Bári josparly. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Aıova shtaty negizinen aýyl sharýashylyǵymen shuǵyldanady. Júgeri daqylyn ósirý keń taraǵan. Shtatta júgeriden jasalǵan tamaq ónimderi kóp. Kez kelgen azyq-túlik dúkenine kirseńiz, júgeriden pisirilgen nan, toqash, basqa da ónimder jetkilikti.
Biraq biz onda júgeri izdep barǵanymyz joq, muhıttyń arǵy betindegi halyqtyń tirshiligin kórý, kásibine kóz júgirtý edi. Sol maqsatymyz oryndaldy da.
Al endi ózimizge oralaıyq. 1994 jyldary kolhoz, sovhozdar kúshtep joıylyp, árkim ózimen ózi jeke ketti ǵoı. Myńǵyrǵan mal jón-josyqsyz taratylyp, az jylda taýsylyp bitti. Bas-aıaǵy bes-on jylda mıllıondaǵan usaq mal pyshaqqa ilinip, araqqa aıyrbastalyp, iri qara, jylqy azaıyp, taýsylýǵa jaqyn qaldy. Jabaıy jekeshelendirýdiń nátıjesi adam jylaıtyndaı soraqy tirlikke alyp keldi. Shekaraǵa jaqyn birneshe aýdan, Shelek óńiri sekildi bir oblystaǵy eń iri ekonomıkasy bar aýdan negizsiz taratylyp, azyp-tozyp ketti. Búgingi tańda óńirdegi eń iri eldi meken Shelek aýdanyn qaıta ashý máselesi ótkir qoıylýda. Toqsanynshy jyldary joǵarydan oblys, aýdan basshylaryna bári taratylsyn, jekeshelendirilsin degen pármen álsin-álsin túsip jatty. Sol naýqanshyldyq, jabaıy jekeshelendirý áli sozylyp keledi. Baqaı taýynyń etegindegi shuraıly mal jaıylymyn keıbir pysyqaılar zańsyz jekeshelendirip alyp, ony jedel bireýlerge satyp jiberip, sonyń kesirinen aýyl turǵyndary mal jaıylymynan aıyrylyp, sarsańǵa túsip otyr. Jastar jumyssyzdyqtan qalaǵa bosty. Aýylda jasy ulǵaıǵan kempir-shal qaldy.
Degenmen, qolyndaǵy azyn-aýlaq maldy babyn taýyp ósirip, jem-shóbin qamdap, eginin ósirip, azyq-túligin qamdap, tirshilik jasaǵan biren-saran adamdar boldy. Respýblıka boıynsha osyndaı saýsaqpen sanarlyq shaǵyn sharýashylyqtar kezdesedi. Sonyń biri Almatydan 300 shaqyrym jerdegi Shoǵansaı óńirinde kezdesti. Bul aımaq taýly ólke. Asfalt jol túgili qara joldyń ózi júrýge asa qolaıly emes. Degenmen, jota ústinen jankeshtilikpen jol salynyp, tipti jeńil kólik júrýge jaǵdaı jasalǵan. Qııa qaptaldan aryq tartylyp, sý jetkizilgen. Shoǵansaıdyń jazyq alańqaıynda egin ósirilip, jem-shóp jaıqalyp turdy. Dóń ústinde jel dıirmen ornatylyp, sol arada un tartylsa, elektr qýaty da alynady.
Bul aıdaladaǵy shaǵyn sharýashylyq. Nebári eki-aq úı tur. Olarǵa eshkim kómektesip jatqan joq. Jol da salyp bermeıdi. Sý tartyp, elektr qýatyn jetkizip jatqan pende joq. Bárin ózderi jasap, sharýashylyǵyn dóńgeletip otyr. Elý shaqty sıyry, soǵan jeter jylqysy, myńǵa tarta qoı-eshkisi bar. Shómele-shómele shóbi, oryp alǵan astyǵy, arpa, sulysy taǵy bar. Undy óz dıirmenderinde tartyp, nanyn pisirip, qurt-irimshigin jınap, qaryn toly sary maıyn qamdap, qaımaǵyn alyp, qymyzyn pisip, tynym tappaı otyrǵan kisilerdi kórgende súısinesiń. Biz barǵanda qaladan oqýdaǵy balalary kelipti. Sómkeleri toly kámpıt, ata-analaryna alǵan kıim-keshek. Kele sala áke-sheshelerine kómektesip, qoldy-aıaqqa turmaı, iske kirisip ketti. Al ertesi balalary qalaǵa qaıtarynda sómke toly etin, tolyp jatqan úıdiń azyq-túligin kólikterine salyp jatty. Aıdaladaǵy, tym alys aýyldaǵy eki úıdiń eńbekshil jandaryn parazıt deýge qaıtip aýzyń barady. Olar parazıt emes. Qaıta shaǵyn eldi mekender ózine tıesili jolyn salyp, sýyn tartyp, elektr jaryǵyn túsirip, basy artyq ónimin óndirip, malyn ósirip, etin, azyq-túligin ótkizip, salyǵyn tólep otyrǵan aǵaıynnan aınalmaısyń ba?! Olar Úkimetten basy artyq eshteńe kútpeıdi. Tek elimizdiń órkendep damýyn qoldaýdy qalaıdy. Qaıta keıbir pysyqaılar mazasyn almaı, aýyl turǵyndarynyń jerin ıelenip ketpeı, malyna qoldaryn salmaı, tynysh ómir súrýine múmkindik berse bolǵany. Osynyń bárin rettep, zańsyzdyqqa jol bermeı, berekesizdiktiń aldyn alyp otyratyn tártip kerek.
* * *
Minekı, eki júıeniń aıyrmashylyǵy osynda jatyr. Amerıkadaǵy fermerler asa kóp qınalmaı, qolda bar tehnıkasyn usynyp, sharýashylyǵynyń basy-qasynda júrip, bárin syrttaı qadaǵalaýmen bolady. Jumysqa jaldanýshylar kelisimshartqa otyryp, egisti kútip-baptap, tyńaıtqyshpen qunarlandyryp, mol ónim alýǵa múddeli. О́nimdi jınap ótkizgen soń aıtýlaryna qaraǵanda, fermerdiń esepshotyna jyl sońynda 110-120 myń dollar qarajat túsedi eken.
Al bizde she? Nege osyndaı sharalardy utymdy uıymdastyrmasqa? Sol úshin asqan aqyldylyq, úlken mı kerek pe? Aýyl mańyndaǵy jaıylym jerdi sol óńirdiń turǵyndaryna tıesili etip, keıbir pysyqaılar, kóldeneń kókattylar zańsyz satyp alyp, ıelenip ketpes úshin pármendi zań kerek. Ony Prezıdent Q.Toqaev shegelep aıtyp jatyr. Jurtshylyq qoldap, quptarlyq jaıt. Minekı, Memleket basshysynyń pármenimen, aldaǵy jyldary aýyldy órkendetýge bir trıllıon teńgege jýyq qarjy bólinbek. Bul keremet sheshim! Endi tek sol qarjy tıimdi paıdalanylsa, ár tıynǵa qadaǵalaý bolsa, altyn besik aýylymyz erteń-aq órkendeı túser edi. Keı jastar qalada bosqa sendelmeı, aýylǵa bet burar edi.
Saıasat BEIISBAI,
jýrnalıst
