Ádil sheshim – sot abyroıy

«Sýdıalardyń zańdy jáne ishki senimdi basshylyqqa alyp, sheshim shyǵarý quqyǵy myzǵy­mas sıpatqa ıe. Degenmen sot sheshim­­derin muqııat taldaý ju­my­­syn jolǵa qoıyp, biryńǵaı sot tájirıbesin ornyqtyrý qajet. Azamattarymyz jarııa-qu­qyq­tyq daýlarda bılik organ­darynyń sheshimderi men áre­ket­­terine qatysty shaǵym tú­si­rý kezinde kóp jaǵdaıda teń­siz­dik ahýalynda qalyp jatady. Olar­dyń múmkindikterin mem­le­kettik apparattyń re­sýr­­s­ta­ry­­men salystyrýǵa kel­­meıdi. Son­dyqtan osyndaı teń­siz­dik­ter­di boldyrmaý maq­sa­tyn­da daý­lardy sheshýdiń erekshe te­tigi retinde ákimshilik ádilet qu­ry­ly­myn engizý qajet», de­lin­gen Prezıdent Joldaýynda.

Sondaı-aq Memleket basshysy zań­na­ma­daǵy barlyq qarama-qaıshy­lyq­tar men dúdámal tus­tar azamattardyń múddelerin es­kere otyryp, túsindirilýi tıis eke­nin de eskertti. Bul oraıda tıisti organdar qandaı jumystar atqa­rýda? Sot sheshimderiniń sapasy men oryndalýyna, júzege asy­rylyp jatqan jobalarǵa qa­tys­ty tıisti oryndarmen habarlasyp, birqatar málimetter alý ba­rysynda osy suraqqa jaýap iz­degen edik.

Túrkistan oblystyq sotynyń tóra­ǵa­sy T.Baratbekovtiń óki­mi­men sot alqa­lary sýdıalarynyń, aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sot­tar sýdıa­la­rynyń sot akti­le­ri sapasyn tekserý maq­­sa­tyn­­da jumys toby quryl­ǵan. Son­­daı-aq Prezıdent Jol­da­ý­yn­­da kóterilgen sot sheshiminiń túsiniksizdigi jónindegi máselege qatysty baǵyttaǵy jumystardy jan­dandyrý maqsatynda, Qa­zaq­s­tan Respýblıkasy sot­tarynyń sot aktilerin rásim­deý jónindegi ádiste­me­lik usy­nym­ǵa sáıkes, oblys sottary sýdıalarynyń óndi­risinde qaralyp aıaqtal­ǵan ister boıynsha qabyldaǵan sot akti­leriniń sapasyna tekserý júr­gi­zýge tapsyrma berilipti. Osy ara­da aıta ketelik, oblystyq sot málimetterine qaraǵanda, sot ak­ti­­leriniń túsinikti jazylýy men olar­dyń oryndalýyna kóńil aýda­ry­latyn «Sapaly nátıje» jobasy aıasynda osy jyldyń 10 aıynda azamattyq ister boıynsha barlyǵy 18 880 sot aktisi shyǵarylyp, olardyń 10 515-i boıynsha sheshim, qylmystyq ister boıynsha barlyǵy 1978 sot aktisi shyǵarylyp, olar­dyń 1553-i boıynsha úkim, al ákim­shilik ister boıynsha bar­ly­ǵy 20509 qaýly shyqqan. 12 195 azamattyq, 1312 qylmystyq jáne 21678 ákimshilik ister bo­ıynsha sot aktileri jańa for­matta shy­ǵa­­ryl­ǵan. 7440 aza­mat­tyq, 1630 qyl­mystyq, 20 187 ákim­shi­lik iske qatysty sheshimder men úkim­der­ge túsinikteme berilgen.

Sottardyń mártebesin kóte­re­tin jobalar sheńberinde de aýqymdy ister atqarylýda. Mysa­ly, Jetisaı, Saıram, Túlkibas, Sary­aǵash aýdandyq sottarynda bıyl­ǵy sáýir-mamyr aılarynda qury­lyp, iske asyryla bastaǵan «Túngi sot» jobasyna sáıkes 2547 istiń 50-i vırtýaldy túrde qaralǵan. Al óńirdegi 6 aýdan-qalada iske asyrylyp otyrǵan «Otbasylyq sot» qanatqaqty jobasy sheńberinde qaralǵan 1925 istiń
308-i medıasııa tártibimen, 8 is part­ısı­patıvtik rásim tártibimen sheshilgen jáne 50 is bitimger­shi­likpen aıaqtalǵan. Medıasııa qyz­metimen tikeleı baılanys­ty «Ta­týlasý sotqa deıin, sotta» jo­­basy aıasynda oblysta 151 ta­tý­­lastyrý kabıneti, 7 tatýlas­ty­rý ortalyǵy ashylǵan jáne osy baǵytta oblystyq, aýdandyq sottarda 20 tatýlastyrýshy sýdıa qyzmet atqarýda. Júrgizilgen júıeli jumystardyń nátı­je­sin­de
14 755 is medıatıvtik tár­tip­pen aıaq­tal­ǵan. Olardyń 165-i bitim­gershilikpen, 938-i medıa­sııa tártibimen, al 65 is partı­sı­­pa­tıvtik rásim tártibimen aıaq­ta­­lyp­ty. Sondaı-aq elektrondy júıe­ler­di keńinen qoldanyp, qaǵaz aınalymyn barynsha azaıtýdy kózdeıtin «E-sot» joba­sy aıasynda oblystaǵy 60 aýyldyq okrýg­­terde, ýchaskelik tirek pýnkt­­terinde «vırtýaldy kabı­net­ter» ornatylǵan. Jalpy, osy qanatqaqty joba iske asyry­la bastaǵaly, oblys sottary 396 isti jergilikti sottar men aýyl­dyq okrýgterdegi «vırtýaldy kabı­nettermen» beıne-konfe­rens­baılanys arqyly, al 755 isti azamattardyń smartfondaryna ornatylǵan arnaıy baǵ­darlama kómegimen, ıaǵnı sotqa qaty­sýshynyń mobıldik telefonyna beıne­baı­lanysqa shyǵa otyryp qaraǵan.

Al Túrkistan oblysy Ádilet departa­men­tiniń basshysy Muhıt Turǵaraevtyń málimdeýinshe, qazirgi tańda oblys bo­ıynsha 10 memlekettik sot oryndaýshy jáne 100 jeke sot oryndaýshy ju­mys isteýde. Olardyń orynda­ýyn­da
171 679 atqarý qujaty bar. Onyń ishinde memlekettik sot oryndaýshylarynda – 1 291, al jeke sot oryndaýshylarynda 170 388 atqarý qujaty oryndaý­da bolǵan. Jyl basynan kelip túsken atqarý qujattarynyń ishinen 52751-i (30,7%) aıaqtalǵan, 32833 (62,2%) atqarý qujaty naq­ty oryndalǵan. Departament málimetterine qaraǵanda, alıme­nt óndirý sanaty boıynsha 3989 atqa­rý qujaty aıaqtalǵan, 15 666 atqarý qujaty oryndalý ústinde. Jal­py 433 boryshker ákimshilik jaýap­kershilikke tartylǵan. Borysh­kerdiń qylmystyq jaýap­ker­shiligin qaraý úshin ishki ister organdaryna sot oryndaýshy­la­ry­men 110 usynys joldanypty. Boryshkerlerdiń múlkin tárki­leý boıynsha jalpy oryn­daýda – 56 atqarýshylyq ón­di­­risi bolǵan, onyń ishinen aıaq­tal­ǵany – 48 qujat (85,7%). Mem­leket paıdasy­na óndirilgen atqa­rýshylyq sank­sııa boıynsha
7 611 810 teńge óndirilgen. Máli­met­ter­ge jú­­ginsek, memleket paıdasyna soma óndirý sanaty boıynsha jalpy oryndaý kórsetkishi 51%-dy, al naqty oryndaý kór­set­kishi 26,7%-y quraǵan. Naqty oryn­daý kórsetkishi tómen bolý sebebi boryshkerlerdiń dúnıe múlikteri bolmaýynan eken. «Boryshkerdi sot aktisin oryn­datý sharalarynyń biri – «at­qa­rýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń márte­be­si týraly» zańnyń 34 baby­na sáıkes lısenzııalardy, ruqsat­tar­dy jáne quqyqtardy berý jáne olardy qoldanylýy sala­syn­daǵy ýaqytsha shekteýler qoıý bolyp tabylady, sol turǵyda shyq­qan uıǵarymdar qazirgi ýaqyt­ta, ıaǵnı boryshkerlerdiń júr­gi­zýshilik kýálikteri sot sheshimi oryndalǵanǵa deıin toqtatylmaýda. Oblys aýmaǵynda bo­ryshkerlerdiń júrgizýshi kýá­lik­teri qazirgi ýaqytta ýa­qyt­sha toqtatylǵan, alaıda júr­gi­zýshilik kýálikterin alyp qoıý Polısııa departamentiniń qu­z­­­yrynda. Al kýálikti alyp qoıý mehanızmi áli kúnge deıin bir júıege qoıylmaǵan. Osy meha­nızm­di bir jolǵa qoıý kerek dep sanaımyn. Boryshkerlerdiń sot aktisinde nemese tirkeýde turǵan mekenjaıynda bolmaǵan jaǵ­daı­da, sot oryndaýshysymen borysh­kerge izdeý jarııalaý jó­ninde usynys sotqa jolda­na­dy. Oblystyń mıgrasııa bó­lim­­derimen qazirgi ýaqytta bo­rysh­­kerlerge izdeý isi arnalmaı qys­qartylyp jatyr. Bul da ózek­ti máselelerdiń biri»,  deıdi Túrkistan oblysy Ádilet depar­ta­­mentiniń basshysy Muhıt Tur­ǵa­raev.

Ádilet departamentiniń jáne oblys­tyq jeke sot oryn­daý­shy­la­rynyń ju­mys­taryn ońtaı­lan­dyrý maqsatynda úshjaqty memorandým túzilip, onda Ádilet mınıstri jáne Jeke sot oryn­daý­­shylar respýblıkalyq palatasy, Túrkistan oblysy ákimi úshjaqty qol qoıy­lyp aýqymdy jumys atqarý kóz­de­lýde. Depar­ta­ment basshysynyń aıtý­ynsha, apta saıyn vıdeokonferens­baı­­lanys arqyly barlyq aýdan­nyń jeke sot oryndaýshyla­ry­men jınalys ótkizilip, qujat­tardyń oryndalý barysy ba­qylaý­ǵa alynǵan. Jalpy, «ádildik» sóziniń sınonımi «zańdy­lyq» dep esepteıtin sala maman­dary ádil sheshimniń sot abyro­ıyn kóteretinin jáne barlyq ju­mys­tar azamattardyń quqyq­ta­ryn qor­ǵap, qaýipsizdigin kúsheı­tý ba­ǵytynda atqarylyp jat­qa­nyn aıtýda.

Túrkistan oblysy