Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa eńbek mıgranttarynyń zeınetaqy quqyqtary áli kúnge deıin odaq elderiniń zeınetaqy júıesindegi aıyrmashylyqtarǵa baılanysty barlyq elde qalyptaspaǵanyn eske saldy. Komıssııa buǵan deıin odaqqa múshe memleketterdiń eńbekkerlerin zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly shart jobasyn maquldaǵan bolatyn. Sonymen qatar zeınetaqy alý quqyǵyn anyqtaý kezinde EAEO-ǵa múshe memleketterdiń aýmaǵynda shart kúshine engenge deıingi jáne odan keıingi eńbek ótili esepke alynady.
Sarapshylar bul kelisimniń EAEO-ǵa múshe elderdiń azamattaryn áleýmettik qorǵaý deńgeıin arttyrýǵa kómektesedi degen pikirde. Múshe memleketterdiń aýmaǵynda júzdegen myń eńbek mıgranty zańdy negizde jumys isteıdi. Mysaly, Reseıde Qazaqstannyń 35 myńnan astam azamaty eńbek etip júr. Ishki ister mınıstrligi Kóshi-qon komıtetiniń deregi boıynsha, 2019 jylǵy 1 qańtarda elimizge jumysqa ornalasýǵa kelgen EAEO-ǵa múshe memleketterdiń 34 619 azamaty, onyń ishinde Armenııanyń – 3 121, Belarýstiń – 1 189, Qyrǵyzstannyń – 5 493, Reseıdiń 24 816 azamaty tirkelgen.
Kelisim zeınetaqy júıesi kez kelgen jaǵdaıda eshqandaı ózgeriske ushyramaıdy degen talappen ázirlengen. Degenmen, sarapshylar ony kezeń-kezeńmen júzege asyrý múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy. Ár eldiń zeınetaqy júıesiniń ózindik ereksheligi bar bolǵandyqtan, EAEO komıssııasy bul taqyrypqa áli qaıta oralary anyq.
Sońǵy onjyldyqta mıgrasııa ıntegrasııalyq sıpatqa ıe bola bastaǵany baıqalady. Osyǵan deıin tek Reseıge baǵyttalyp kelgen qazaq mıgrasııasy qazir ártaraptana bastady. Atalǵan kelisimdi EAEO kóleminde retteı alsaq, kúni erteń halyqaralyq deńgeıde zańdastyrý jeńil bolatyn kórinedi. Ázirge sııasy keppegen kelisim basqa elderde jumys isteıtin bizdiń azamattarǵa ózderiniń zeınetaqy quqyqtaryn qalyptastyrýǵa, saqtaýǵa jáne odan ári iske asyrýǵa quqyq beredi degen úmit bar.
«Zeınetaqy eksporty barlyq elderdiń mıgranttarynyń quqyn teńestiredi. Qazir zeınetker-mıgranttardy qabyldap alǵan el ony ash qaldyrmaıdy, eń tómengi mólsherdegi zeınetaqy beredi. Eger zeınetaqy eksporty júzege assa, resıpıent memleket azamatyna tıesili zeınetaqynyń belgili bir mólsherin tóleýdi óz mindetine alady. Bul – ádil júıe», delingen EAEO úkimetaralyq komıssııasynyń qujatynda.
Reseıge yńǵaıly qujat
Jaqynda Reseı Federasııasy 2020-2021 jyldary jańa kelisim boıynsha zeınetaqy qorynan 166 mıllıon rýbl tólenetini, onyń 97 mıllıony odaqtyń ózge eline kóship ketken Reseı azamattaryna tólenýi tıis ekeni, tólemder mıgranttardyń eńbek ótiline qaraı ósiriletini belgili boldy. Sarapshylar bul kelisimge Reseıdiń úlken daıyndyqpen kelgenin aıtyp otyr. Byltyr 20 jeltoqsan kúni qol qoıylǵan kelisimde «Azamat ekonomıkalyq jaǵynan belsendi bolyp turǵan kezde memlekettiń qalyptasýyna eńbek etti. Endi onyń zeınet jasyndaǵy alańsyz ómirine sol memleket septigin tıgizýge tıis» degen bap engizilsin degen usynys buryn jıi aıtylǵan-dy. Bul usynysty talqylaý kelesi basqosýdyń taqyryby retinde resmı túrde bekitildi.
Osyǵan deıin EAEO elderinde Qazaqstan men Reseı mıgrasııalyq prosesterdiń tartylys núktesine aınalyp kelgen bolatyn. Reseıdegi sanksııa qyspaǵy da bul prosesti toqtata almady. Sebebi bul elge baǵyttalǵan mıgrasııaǵa «Reseı ómir súrýge qolaıly memleket», degen pikir qalyptasqan. 2019 jyldyń 9 aıynyń kórsetkishi boıynsha Reseıdiń jarty mıllıonǵa jýyq azamaty syrt elderge kóship ketsa, 1 mln adam jumys izdep kelipti.
О́zge elderde de ózekti
Qazir mıgrant-zeınetkerlerdiń problemasy tek EAEO emes, basqa da kóptegen elderde ózekti. Máselen, Eýropanyń halqy jyl sanap «qartaıyp» barady. Bul úderis HH ǵasyrdyń aıaǵynan bastalǵan-dy, aldaǵy onjyldyqtarda bul jyldamdaı túsetin túri bar. Eýropanyń statıstıkalyq vedomstvosynyń derekterine qaraǵanda, ázirge halyqtyń ortasha jasy 40-tan asa qoıǵan joq. 2050 jylǵa qaraı Eýroodaq azamattarynyń ortasha jasy on jylǵa ulǵaıyp, 49 jasty alqymdaıdy. О́mir súrý uzaqtyǵy artýyna oraı 65 jastan asqan adamdar sany eki esege ósti. Qazir eńbekke qabiletti 100 eýropalyqqa 25 zeınetkerden keledi. 30 jyldan keıin bul kórsetkish áldeqaıda joǵarylaıdy. Ekonomıkalyq belsendilik baǵdary ózgermegen jaǵdaıda 2050 jylǵa qaraı ár 100 adamnyń 75 zeınetkerdi asyraýyna týra keledi.
Sarapshy Erlan Ibragım bizge bergen suhbatynda bul joba burynǵy TMD elderinde kópten beri talqylanyp kele jatqanyn aıtty. 1992 jyldyń basynda Ýkraınanyń Reseımen shekaralas aımaqtarda turatyn azamattaryna qosymsha járdemaqy tóleý týraly talaby Reseı tarapynan qoldaý tappady. Tek Baltyq jaǵalaýynda turatyn burynǵy soǵys ardagerlerine zeınetaqy tóleý týraly usynys zańdastyryldy. Qazir Reseı soǵys ardagerlerine arnalǵan bazalyq zeınetaqy qory esebinen ár zeınetkerge 25-28 myń rýbl tólep turady. Bul úshin zeınetaqy qorynan jyl saıyn 500 mln AQSh dollary turaqty túrde bólinedi.
«Mıgrasııalyq saıasat ıntegrasııalana bastady. Aldaǵy ýaqytta bul prosess ǵalamdyq sıpatqa ıe bolyp, donor nemese resıpıent elder degen túsinikti mıgrasııalyq saıasatqa qatysty aıtamyz. Ázirge Ortalyq Azııa elderi, onyń ishinde Qazaqstanda da donor elder qatarynda. Resıpıent elder sanatynda Eýroodaq, AQSh, Kanada bar. Al EAEO-da bul mindetti Qazaqstan men Reseı atqaryp otyr», deıdi E.Ibragım.
Saıasattanýshy Ázimbaı Ǵalı zeınetaqy mindettemelerin ózara esepke alý júıesin engizý birqatar áleýmettik jáne ekonomıkalyq jeńildikterge jol ashatynyn aıtady.
«Birinshiden, bul zańsyz kóshi-qon problemasyn ishinara sheship, soǵan baılanysty týyndaǵan áleýmettik shıelenisti boldyrmaıdy. Ekinshiden, bul resıpıent elderdi bilikti kadrlar úshin tartymdy etedi, ıaǵnı bul elderdiń bıligi ózderine júktegen mindetterdiń bárin oryndaıdy. Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, kóshi-qondy zańdastyrý zeınetaqy qorlarynyń salymyn kóbeıtedi. Mundaı júıeni engizýdiń taǵy bir mańyzdy artyqshylyǵy, EAEO-nyń TMD-daǵy ıntegrasııalyq ózek retindegi rólin kúsheıtedi», deıdi ol.
Á.Ǵalıdyń paıymdaýynsha, EAEO zeınetaqy kelisimine qol qoıý búkil álemde bolyp jatqan ıntegrasııalyq prosesterdiń bir bóligi. Muny Qazaqstanda júzege asyrýdyń qujattamalyq qıyndyǵy joq. Odaqtyń ózge múshe memleketterinen kelgen mıgranttarmen BJZQ arqyly kelisimshartqa otyrsa boldy. Ol úshin tek zeınetaqy kelisimi ǵana emes, osyǵan baılanysty qoldanysta júrgen zańdardy da bir júıege túsirý kerek. Basqasha aıtqanda, EAEO zeınetaqy zańdaryn ýnıfıkasııalaý qajet. Sol kezde mıgranttyń aılyq tabysynyń qansha paıyzyn qorǵa aýdarý máselesin zań sheńberinde sheshýge bolady.
ALMATY
