Biz qyzmet babymen óńirlerdi jıi aralap, alys eldi mekenderdegi halyqpen kezdesýge múmkindik alamyz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyn nasıhattap, memlekettik baǵdarlamalardyń júzege asý qarqynyn, Prezıdenttiń tapsyrmalarynyń oryndalý barysyn kózben kórip qaıtamyz. Árıne, elimizdiń damýy jolyndaǵy árbir qadamymyz zańmen retteledi. Osy rette, Májilistegi zań shyǵarý jumystarymen de tanystyramyz. Ártúrli oblystarda bolǵandyqtan, bizde óńirlerdi ózara salystyrýǵa múmkindik bar. Osy aralyqta jergilikti ákimshilikterdiń atqarýshy bılik qolǵa alǵan túrli jobalarǵa qanshalyqty ynty-shyntysymen kiriskenin ańǵarýǵa bolady.
Biz qyzmet babymen óńirlerdi jıi aralap, alys eldi mekenderdegi halyqpen kezdesýge múmkindik alamyz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyn nasıhattap, memlekettik baǵdarlamalardyń júzege asý qarqynyn, Prezıdenttiń tapsyrmalarynyń oryndalý barysyn kózben kórip qaıtamyz. Árıne, elimizdiń damýy jolyndaǵy árbir qadamymyz zańmen retteledi. Osy rette, Májilistegi zań shyǵarý jumystarymen de tanystyramyz. Ártúrli oblystarda bolǵandyqtan, bizde óńirlerdi ózara salystyrýǵa múmkindik bar. Osy aralyqta jergilikti ákimshilikterdiń atqarýshy bılik qolǵa alǵan túrli jobalarǵa qanshalyqty ynty-shyntysymen kiriskenin ańǵarýǵa bolady.
Halyqtyń Qyzylorda oblysyna «ekologııalyq aımaq, jeri shóleıt, qumdaýyt jerde ornalasqandyqtan, sharýashylyqtyń qaı túrine bolmasyn qolaısyz» dep baǵa berip qoıǵany ras. О́zim týyp-ósip, eńbek jolymdy bastap, úlken ómirge qadam basqan Syr óńiriniń hal-ahýaly táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri kóz aldymyzda. Sondyqtan ár jyldary bolǵan ózgeristerdi qalt jibermeı otyratynymyz bar.
Jasyratyny joq, óńirde, oblys ortalyǵynda oń ózgerister kóp. Shahardyń shyraıy, kentterdiń kelbeti ǵana emes, alys aýyldardyń halqy memlekettik deńgeıdegi jobalarǵa qatysa bastaǵandyqtan eldi mekenderdiń de boıyna qan júgirip keledi. Árbir aýyldyq okrýgte, eldi mekende bolyp, halyqtyń jaǵdaıyn kózben kórip júrgen oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev Elbasynyń shyn máninde el arasyndaǵy senimdi ókili, «kózi men qulaǵy» bolyp otyr. Bul kópe-kórineý madaqtaý emes.
Oblys ta, onyń ortalyǵy da óte shaǵyn bolǵandyqtan, jemisin bergen árbir joba da, toqyrap qalǵan sharýashylyq ta kózge birden túsedi. Qyzylordaǵa jol túsken saıyn tek jaqsy bastamalardyń barysymen tanysyp, qolǵa alynyp jatqanyn baıqap júrmin. Qur ásireleý bolmas úshin Syr óńirindegi keıbir statıstıkalyq kórsetkishterdi de keltire keteıik.
Qarjylyq jaǵdaıy boıynsha Qazaqstanda birinshi
Oblystyń osy jyldaǵy alǵashqy alty aıdaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda ilgerileý anyq baıqalady. Mysaly, bıýdjetke jalpy salyqtardyń jáne basqa da mindetti tólemderdiń túsimi boljamnan 31,6 paıyzǵa artyǵymen oryndalyp, nátıjesinde memlekettik bıýdjetke 44,9 mlrd. teńge salyq jáne basqa da mindetti tólemder túsken. Onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetke túsken túsimder boıynsha boljamnyń oryndalýy 111,9 %-dy qurap, 20,9 mlrd. teńge, al jergilikti bıýdjetke túsken túsimder boıynsha boljamnyń oryndalýy – 155,4% bolyp, 24 mlrd. teńge túsken. Bul kórsetkish boıynsha oblys respýblıkada 1-shi orynda turǵanyn aıta ketý kerek.
Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi qaıta baǵalaýdy eseptegende 2,2 esege artyp 126,3 mlrd. teńgeni quraǵan eken. Onyń ishinde kásiporyndardyń, uıymdardyń jáne halyqtyń qarajaty men shetel ınvestısııalary 2 esege, qaryzǵa alynǵan qarajat 4,3 esege jáne jergilikti bıýdjet qarajaty 2,4 esege, respýblıka qarajaty 25,1 paıyzǵa artqan. Dál osy kórsetkish boıynsha da oblys elimiz boıynsha 1-shi orynǵa shyqqan.
Qyzylorda aýmaǵynda «Beıneý-Shymkent» magıstraldy gaz qubyrynyń, «Batys Eýropa- Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń júzege asyrylýy qurylys jumystary kóleminiń 79,4 paıyzǵa artýyna múmkindik berip, esepti kezeńde onyń kólemi 49,1 mlrd. teńgege jetipti. Bir qyzyǵy, bul kórsetkish boıynsha da óńir Qazaqstan boıynsha alǵashqy satyǵa kóterilgen. Osy jobalardyń júzege asyrylýy kólik kórsetkishteriniń ósýine de yqpal etkenge uqsaıdy. Bıyl júk tasymaldaý kólemi 7,5 paıyzǵa (40,6 mln. tonna) júk aınalymy 4,8 paıyzǵa (5778,3 mln. tonna shaqyrym) artqan. Byltyr jolaýshylar tasymaly budan 12,4 paıyzǵa tómen edi.
О́ndiris pen áleýmettik jaǵdaı áleýeti
Jaqynda oblys ortalyǵynda «Kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyǵy» dep atalatyn jańa ǵımarattyń tusaýy kesildi. Ortalyqta oblystyq kásipkerlik basqarmasy, «Damý» kásipkerlikti damytý qorynyń aımaqtyq fılıaly jáne «Atameken» fılıaly ornalasyp, óz baǵyttary boıynsha qyzmetterin kórsetýde.
Aımaqta shaǵyn jáne orta bıznesti damytýda kásipkerlik sýbektileriniń damýyn qoldaý jáne yntalandyrýdyń negizgi quraldarynyń biri qarjy-nesıelik resýrstar eken. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy júzege asyrylǵannan bastap, jalpy quny 12 mlrd. teńgeden asatyn 150 joba maquldanyp, onyń 138 jobasy sýbsıdııalanyp úlgergen. Osy jyldyń basynan beri «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheńberinde oblystaǵy kásipkerlik sýbektilerine qoldaý kórsetý maqsatynda jalpy quny – 1499,5 mln.teńgeni quraıtyn 44 joba maquldanǵan. Nátıjesinde, 2013 jyldyń 1 shildesine oblysta 4879 shaǵyn kásipkerlik sýbektileri (zańdy tulǵalar) tirkelgen. Byltyrmen salystyrǵanda 7,9 paıyzǵa ósken. Sonymen birge, onda jumys isteıtinderdiń sany 11,9 paıyzǵa artyp otyr. Shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri óndirgen ónim kólemi 0,1 paıyzǵa ósip, esepti kezeńde 101,6 mlrd. teńgeni quraǵan.
Bıyl Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde jalpy quny 280 mln. teńgeni quraıtyn 1 joba «Qýattylyǵy táýligine 80 tonna quramajem zaýytynyń qurylysy» iske asyrylýy josparlanýda. Munda 60 jumys orny qurylmaq. Aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy kólemi qazirgi baǵamen 7,7 mlrd. teńgeni qurady. Mal sharýashylyǵynda 2012 jyldyń dál osy kezeńimen salystyrǵanda iri qara maldyń basy – 2,2 paıyzǵa, jylqy – 9,6 paıyzǵa, túıe 1,6 paıyzǵa ósipti.
Tıisinshe salyqtyq túsimderdiń, ınvestısııanyń, qurylys jumystarynyń jáne t.b. kórsetkishterdiń ósýi, óz kezeginde áleýmettik sala kórsetkishteriniń jaqsarýyna yqpal etýde. Áleýmettik salada jalpy oblys boıynsha bıylǵy alǵashqy bes aıda 3975 jańa jumys orny qurylǵan, jyl sońyna deıingi josparda 8787 jumys orny delingen. Atqarylǵan jumystardyń nátıjesinde jalpy jumyssyzdyq deńgeıi 5,2 paıyzdy qurap, 2012 jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 0,2 paıyzǵa tómendedi.
Oblys ortalyǵy qalaı ózgerýde?
Elimizdiń eń kóne shaharlarynyń biri Qyzylordanyń kóriktenip kele jatqanyn búginde árkez synshy bolatyn syrt kóz de aıtyp júr. Jasyrý qıyn, kún tártibinen túspeıtin máseleniń biri qalanyń sanıtarlyq tazalyǵy bolatyn. Bul máselemen júıeli jumystar bastaldy, nátıjesiz de emes. Jyl basynda «Qyzylorda tazalyǵy» mekemesi qurylyp, kommýnaldyq jáne tazalyq jumystarymen aınalysatyn mekemelerdiń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy nyǵaıtylýda.
Qalany gazben qamtamasyz etý jumystary 2004 jyly bastalǵanymen, shynaıy qarqyndy endi ala bastady. Qazir gazdandyrý deńgeıi jeke sektordaǵy turǵyn úıler boıynsha 80 paıyzǵa, kópqabatty turǵyn úıler boıynsha 76 paıyzǵa jetipti. Bıyl kommýnaldyq sharýashylyq salasyna respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetten bólingen qarjy da 2,3 esege ósken eken. Qalada uzyndyǵy 612 shaqyrymdy quraıtyn 765 kósheniń sapasy artqan. Osy jyly qalalyq bıýdjetten baǵdarshamdardyń joba-smetalyq qujattaryn ázirleýge 10 mln. 600 myń teńge qaralyp, búgingi kúni jańa úlgidegi 31 baǵdarsham ornatýǵa qalalyq bıýdjetten 417 mln. 300 myń teńge bólingen eken. Demek, qala kórki ajarlana túsedi degen sóz. Shahardyń ajaryn tek qana joldardyń sapasy men jańa baǵdarshamdar keltire almaıtynyn eskergen jergilikti bılik qalada abattandyrý jumystarynyń qarqynyn kúsheıtken. Osy jyly qalalyqtardyń ózekti máseleleriniń biri – jaıaý júrginshiler jolyn salýǵa oblystyq, qalalyq bıýdjetten 923 mln. teńge bólingen eken. Resmı derekter qazirgi ýaqytta bul jumystardyń 50 paıyzǵa oryndalǵanyn kórsetedi. Bıyl túngi qalanyń kórki eselenetin bolady. Respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterden bólingen 537 mln. 900 myń teńgege qalada uzyndyǵy 52,2 shaqyrymdy quraıtyn 43 kóshe, aýyldarda 32,3 shaqyrymdy quraıtyn 37 kóshe jaryqtandyrylyp jatyr.
О́ńir halqynyń áleýmettik, jalpy oblystyń ekonomıkalyq jaǵdaıynyń artýyna mine, naqty isterdiń nátıjesi yqpal etti deýge tolyq negiz bar.
Almas TURTAEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty.
