ESEP KOMITETINIŃ QUQYQTYQ MÁRTEBESI KEŃEITILEDI

Parlament Májilisi “Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti týraly” jáne “Qazaqstan Respýblıka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine Respýb­lıka­lyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly” zań jobalaryn maquldap, Senattyń qaraýyna jiberdi. Búginde memlekettik qarjylyq baqylaýdyń halyqaralyq damý úrdisterin eskere otyryp, memlekettik qarjylyq baqylaýdyń joǵary organy – respýblıkalyq bıýdjettiń atqary­lýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń (budan ári – Esep komıteti) qoldanystaǵy jumys isteý júıesin jańǵyrtýǵa erekshe mańyz beriledi. Qazaqstan álemdik qarjylyq daǵda­rystan qınalmaı shyǵýǵa umtylyp otyrǵan kezeńde memlekettik qarjylyq baqylaýdyń (budan ári – MQB) joǵary organy retinde Esep komıtetiniń róli túbirimen qaıta qaralǵan jaǵdaıda ǵana MQB atqarymdyq júıesin damytý múmkindigi týady. Sonymen birge, EVROSAI, AZOSAI-ǵa kiretin qarjylyq baqylaýdyń barlyq joǵary organdarynyń qyzmetin reglamentteıtin arnaýly zańnamalyq aktilerdiń barlyǵyn álemdik tájirıbeden kórip otyrmyz. Mysaly, Japonııada 1947 jyldan beri “Japonııanyń baqylaý-tekserý basqarmalary týraly” zań iske asyrylyp keledi, al Germanııa Federatıvtik Respýblıkasynda “Federaldyq esep palatasy týraly” osyǵan uqsas zań 1985 jyly qabyldanǵan. “Esep palatasy týraly” Reseı Federasııasynyń Federaldyq zańy 1995 jyly kúshine endi. Joǵaryda atalǵan zańdar­dyń barlyǵynda da memlekettiń baqylaý-qada­ǵalaý júıesindegi joǵary memlekettik qarjy­lyq baqylaý organy qyzmetiniń táýelsizdigi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etetin normalar mindetti túrde engizilgen. Normalardyń basym kópshiligi MQB músheleriniń quqyqtyq mártebesiniń kepildigine, sondaı-aq qarjylyq baqylaýdy júzege asyrý jónindegi MQB joǵary organynyń ókilettikterine, sonyń ishinde baqylaýdyń tıimdiligine arnalǵan. Esep komıtetiniń qyzmeti týraly arnaýly zańnyń qabyldanýy, sonymen qatar, memle­kettik organdar qyzmetin uıymdastyrýdyń negizderi Qazaqstan Respýblıkasynyń zańda­rynda kórinis tabýy kerektigi el Konstıtýsııa­synyń 61-babymen sáıkestendiriletin MQB salasynda bar zańǵa baǵynysty barlyq normalar men erejelerdi zańnamalyq deńgeıde júıelendirý qajettiginen týyndaıdy. Elbasy qarjylyq tártipti qataıtý men bıýdjet qarajatynyń tıimsiz jáne maqsatqa saı paıdalanylmaýynyń kez kelgen faktile­rine jol bermeý qajettigin birneshe ret atap kórsetti. Alaıda qarjylyq baqylaý salasynda zańnamalyq aktiler deńgeıinde dál reglament­telgen aktilerdiń bolmaýyna baılanysty atalǵan tapsyrmany júzege asyrý qıyndaý edi. Sonymen qatar, 2007 jylǵy 2 qyrkúıekte tórtinshi saılanǵan Parlamenttiń birinshi sessııasynda Memleket basshysy memlekettik qarjylyq baqylaý júıesin, onyń ishinde Esep komıtetin nyǵaıtý qajettigin basa aıtty. 2008 jylǵy qańtarda ótken “Nur Otan” HDP Saıası keńesiniń keńeıtilgen otyrysynda qarjylyq baqylaýdyń joǵarǵy organyn kúsheıtý jóninde tıisti tapsyrmalar berdi. Joǵaryda atalǵan tapsyrmalardy júzege asyrýda Prezıdent Ákimshiligi “Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti týraly” zań jobasyn jasaý qajettiligi kózdelgen is-sharany bekitti. Osyǵan baılanysty, Úkimet zańtaný jáne ekonomıka salasyndaǵy jetekshi ǵalymdar men tájirıbeli mamandardy tarta otyryp, sondaı-aq halyqaralyq oń tájirıbelerdi eskere kelip, “Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqy­laý jónindegi esep komıteti týraly” zań joba­syn ázirlep, Parlamenttiń qaraýyna engizdi. Tutastaı alǵanda, “Respýblıkalyq bıýdjet­tiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti týraly” zań jobasyn qabyldaý bıýd­jettik tártipti qataıtýǵa qajetti shara bolyp tabylady. Sondyqtan, zań jobasyn qaraý barysynda depýtattar korpýsy aldynda: - respýblıkalyq bıýdjettiń orynda­lýyna ishki baqylaýdy júzege asyratyn MQB joǵary organy retinde Esep komıtetiniń quqyqtyq mártebesin, jumys isteý baǵyty men ınstıtýttyq mártebesin dál aıqyndaý; - baqylaýdyń túri men úlgisine baılanysty qoldanystaǵy zańnamalarda kózdelgen Esep komıtetiniń ókilettikterin júzege asyrý úshin quqyqtyq jaǵdaılar týǵyzý; - memlekettik qarjylyq baqylaý júıe­sindegi olqylyqtardy joıý sııaqty mindetterdi sheshý máseleleri turdy. Belgilengen erejelerdi bekitý bıýdjettik qatynastardy damytý jáne jetildirý jónindegi memlekettik saıasatty qamtamasyz etýge kómektesetin bolady. Sonymen, Esep komıtetiniń múshelerine qoıylatyn biliktilik talaptaryn zańnamalyq deńgeıde bekitý Qazaqstandaǵy bıýdjettik tártipti kúsheıtý jolyndaǵy sheshýshi qadam bolyp tabylady. Esep komıtetiniń daıyndyq deńgeıine negizge alynatyn talaptardy belgileý memlekettik baqylaýdyń joǵary organynyń qazirgi kásiptik deńgeıin qoldaýǵa jáne odan ári damytýǵa jol ashatyn bolady. Osyǵan uqsas normalar Dostastyq elderiniń MQB joǵary organy týraly zańdarynda kórinis tapqan. El Konstıtýsııasy Esep komıtetiniń qurylý tártibin, MQB júıesinde prezıdenttik jáne parlamenttik bastaýdy úılestiretin erek­she mártebesin aldyn ala aıqyndaı otyryp, Prezıdentpen, Parlamenttiń Senatymen, Májilisimen teń negizde reglamentteıdi. Bul Esep komıteti qyzmetiniń negizgi sıpatyn aıǵaq­taıdy jáne iske asyratyn memlekettik fýnk­sııalary úshin joǵary deńgeıli jaýap­kershi­lik júkteıdi. Alaıda, joǵaryda atalǵan konstıtýsııalyq normalardy odan ári júzege asyrý zań deńgeıinde kózdelmegen. Osyǵan baılanysty Esep komıtetiniń alqalyq mártebesi týraly konstıtýsııalyq erejelerdi júzege asyrý zań jobasynda negizge alynatyn norma bolyp tabylady. Memlekettik baqylaýshylar arasynda baqylaý qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jáne sybaılas jemqorlyq faktorlaryn bol­dyrmaý maqsatynda qoldanystaǵy zańna­malyq aktilerde kezdespeıtin Esep komıteti qyzmetkerleriniń baqylaý obektilerimen ózara qarym-qatynasynyń shegi men kólemine zań jobasy sheńberinde erekshe nazar aýdarylǵan. Sonymen qatar, zań jobasynda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy talaptaryna sáıkes Esep komıteti usynǵan esep berýdiń barlyq nysandary kórinis tapqan. Olar Prezıdent, Parlament aldyndaǵy esepter. Sondaı-aq baqylaý is-sharalaryn josparlaý men júzege asyrý kezinde Esep komıteti táýel­sizdiginiń negizderi rettelgen. Mundaı tásil Esep komıtetiniń táýelsizdigi qaǵıdatyn qamtamasyz etedi jáne ol baqylaýdyń basshylyq qaǵıdattaryn aıqyndaıtyn Lıma deklarasııasyna saı keledi. Qoldanystaǵy zańnamany “Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti týraly” zańnyń jobasymen úılestirý maqsatynda Bıýdjet kodeksine, “Baǵaly qaǵazdar týraly” jáne “Normatıvtik quqyqtyq aktiler týraly” zańdarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelgen. “Baǵaly qaǵazdar týraly” Zańǵa engizilgen túzetýler Esep komıtetine qupııany quraıtyn, jeke jáne zańdy tulǵalardyń respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn, baılanysty granttardy, memleket aktıvterin, memleket kepildik bergen qaryzdardy paıdalanýymen baılanysty máseleler boıynsha aqparat berý bóligine tolyqtyrýdy kózdeıdi. Kelisilmeýshilikti bolǵyzbaý maqsatynda qoldanystaǵy zańnamada “Normatıvtik quqyq­tyq aktiler týraly” Zańǵa tıisti túzetýler engizildi. Depýtattar engizgen túzetýlerge sáıkes Esep komıteti zań shyǵarý sýbektisi bolady. Jalpy alǵanda, joǵaryda atalǵan zańdardy iske asyrý Esep komıtetiniń alqaly qyzmetiniń quqyqtyq negizin retteýge, bıýdjettik qatynas­tar­dy damytý men jetildirý jónindegi memle­kettik saıasatty qamtamasyz etýge yqpal etedi. Esep komıtetiniń uıymdastyrýshylyq jáne fýnksıonaldyq negizderin birtutas zańnamalyq akt deńgeıinde reglamentteý bıýdjet úderisine qatysýshylar, memlekettiń qatysýy bar sýbek­tiler, bıýdjet qarajatyn alýshylar, sondaı-aq baılanysty granttardy, memleket aktıv­terin, memleket kepildik bergen qaryzdar­dy paıdalanýshy jeke jáne zańdy tulǵalar úshin memlekettik qarjylyq baqylaýdyń joǵa­ry organynyń qyzmetindegi aıqyndyq pen ashyq­tyqty qamtamasyz etýge de múmkindik beredi. Zań jobasyn qabyldaý memlekettik baqylaýdyń joǵary organynyń qazirgi kezdegi kásibı deńgeıin odan ári damytýǵa oń áserin tıgizedi dep oılaımyz. Esep komıtetiniń tıimdilikke baqylaý júr­gi­zý praktıkasyn keńeıtý memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor tarapynan bıýdjettik jáne qarjylyq tártipti arttyrý men nyǵaıtýǵa yqpal etedi; respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn paıdalaný kezinde strate­gııalyq josparlarda jáne bıýdjettik baǵdarla­ma­larda belgilengen kórsetkishterge qol jetki­zýdegi nátıjelilik pen ónimdilikti qamta­masyzdandyrady. Tólebek QOSMAMBETOV, Májilis depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.