Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan -2050» Strategııasynyń negizgi baǵyttarynyń biri – elimizdiń agrarlyq salasyn órkendetý. Osy jónindegi Joldaýda respýblıkamyzdyń agroónerkásiptik keshenin damytýdyń negizgi joly retinde eńbek ónimdiligin arttyrý qajettigi aıryqsha atap ótilgen.
Egin sharýashylyǵynda eńbek ónimdiligin arttyrýǵa topyraq qunarlylyǵyn arttyrý, óndiristiń ozyq tehnologııasyn engizý, jerdi hımııalandyrý, ıaǵnı tyńaıtqyshtardy paıdalaný, egistik jerlerdiń qurylymyn jaqsartý arqyly qol jetkizýge bolady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan -2050» Strategııasynyń negizgi baǵyttarynyń biri – elimizdiń agrarlyq salasyn órkendetý. Osy jónindegi Joldaýda respýblıkamyzdyń agroónerkásiptik keshenin damytýdyń negizgi joly retinde eńbek ónimdiligin arttyrý qajettigi aıryqsha atap ótilgen.
Egin sharýashylyǵynda eńbek ónimdiligin arttyrýǵa topyraq qunarlylyǵyn arttyrý, óndiristiń ozyq tehnologııasyn engizý, jerdi hımııalandyrý, ıaǵnı tyńaıtqyshtardy paıdalaný, egistik jerlerdiń qurylymyn jaqsartý arqyly qol jetkizýge bolady.
Agroekojúıeniń negizgi bazısi – topyraq jáne ekpe daqyldar bolyp sanalady. О́ıtkeni, olarda kún sáýlesi energııasy transformasııalanady. О́simdikter fotosıntez arqyly kún sáýlesi energııasyn paıdalanyp, sıntezdelgen organıkalyq zattardan topyraq kóp mólsherde energııa alyp, jınaqtaıdy. Sóıtip, bıologııalyq aınalym úderisi tiri organızmderge qajetti kómirtegi, sýtegi, ottegi, azot, fosfor, kalıı, kalsıı, t.b. bıofıldi elementterdi shoǵyrlandyrady.
Sondyqtan topyraqty únemi kútip-baptap, onyń qunarlylyǵyn jyldan-jylǵa arttyrý qajet. Bul keleshek urpaqtar úshin de mańyzdy. Topyraqtyń ekologııalyq qasıetteri: qorektik zattardy jınaý qabileti, ıaǵnı qunarlylyǵy, sý syıymdylyǵy, keýektiligi, ylǵal ótkizgishtigi, aýa jáne jylý rejimderi onyń mehanıkalyq quramymen, fızıkalyq-hımııalyq qasıetterimen tyǵyz baılanysty bolyp keledi. Topyraq qunarlyǵyn arttyrýda organıkalyq tyńaıtqyshtardyń róli óte zor.
Eginshilikte zattar aınalymyna eń kúshti áser etetin shara – organıkalyq jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar engizý. Tyńaıtqyshtar topyraq quramyna keshendi áser etedi, ósimdikterdi qajetti qorektik elementtermen tolyqtyrady, topyraqtyń hımııalyq, agrohımııalyq jáne fızıkalyq qasıetterin jaqsartady, bıologııalyq belsendiligin arttyrady, topyraqtyń quramyndaǵy qorektik zattardyń jyljymaly, sińimdi túrine aınalyp, mobılızasııalanýyn týyndatady.
Topyraq quramynda bolatyn túrli mıneraldy qosyndylar men kúrdeli organıkalyq zattar ósimdikpen sińirilip, keıin janýarlarǵa ótedi. О́simdik pen janýarlardyń kúrdeli organıkalyq zattary keıin ydyrap, organıkalyq emes zattarǵa aınalady jáne bul úrdis topyraqta ótedi. Jyl saıyn egistik boıyndaǵy 2,5 mln. tonna qorektik zattar ónimniń ósýi úshin shyǵyndalady. Ony qalpyna keltirý úshin jyl saıyn topyraqqa 1,8 mln. tonna fosforly, 1,1 mln. tonna azotty jáne 0,4 mln. tonna kalıı tyńaıtqyshtaryn engizý qajet.
Keıingi kezde Qazaqstan eginshiligindegi kúrdeli ekologııalyq jaǵdaılardy eskermeý saldarynan sýarylatyn aýyspaly egisterdegi topyraq qunarlylyǵy, onyń ishinde qarashirindi 25-35 paıyzǵa kemigendigi belgili. Sebebi, topyraqtyń agrohımııalyq jáne agrofızıkalyq jaǵdaıy nasharlap, topyraq nyǵyzdalyp, erozııaǵa ushyrap, elimizdiń kópshilik aımaqtarynyń topyraq ekologııasy buzylǵan. Qunarlylyǵy tómendegen, lastanǵan jerler kólemi respýblıkamyzda 85-90 mln. gektarǵa jetip otyr. Olardyń qunarlylyǵyn qalpyna keltirý úshin ártúrli qunarlandyrý sharalaryn qoldaný qajet.
Sońǵy 10-15 jyl ishinde ınjenerlik sýarý júıelerin paıdalaný barysynda topyraqtyń fızıka-hımııalyq qasıetteri nasharlaýda, tuzdaný, sortańdaný úderisi kúsheıe túsýde. Al bul óz kezeginde qarashirindi jáne qorektik zattardyń mólsherin azaıtyp, topyraq qunarlylyǵyn tómendetýge ákelip soǵýda.
Sonymen qatar, sońǵy jyldary sýarmaly jerlerdiń aýdany men olarda egilgen aýylsharýashylyq daqyldarynan alynatyn ónim kúrt tómendep ketti. Sýarmaly jerlerden túsetin tabys mólsheri azaıyp, sharýalar keı jyldary shyǵarǵan shyǵyndaryn óteı almaı qalýda. Sol sebepti, Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary Qazaqstannyń sýarmaly jerlerinde oryn alǵan j aǵdaılardy zerttep, ónimdiliktiń tómendep ketý sebepterin anyqtap, olardy qalpyna keltirý baǵytynda ǵylymı-zertteý jumystaryn Qazaqstannyń qara, kúlgin qońyr, sur topyraqty aımaqtarynda júrgizýde. Zertteý barysynda sýarmaly jerlerdiń ónimdiliginiń tómendeýiniń negizgi sebepteriniń biri sýarý kezeńindegi sý tapshylyǵy ekendigi anyqtaldy. Mysaly, sýarmaly jerlerdiń 90 paıyzy Qazaqstannyń ońtústik óńirinde ornalasqan. Osyndaǵy egilgen eginniń ónimdiligi 1,5-2 esege deıin tómendep, sýarmaly jerlerdiń aýdany 1 mln. gektarǵa kemip ketken. Soǵan sáıkes sýarmaly jerlerde sý tapshylyǵynyń sebepteri anyqtalyp, olardy joıý múmkindikteri qarastyryldy.
Sýarmaly jerlerde oryn alǵan joǵarydaǵy keltirilgen keri áserlerdi joıý ádisteriniń biri – fosfogıpsti sortań topyraqtarǵa melıorant retinde engizý. Fosfogıpsti sýarmaly jerlerde hımııalyq melıorant retinde paıdalanýdyń tıimdiligi, onyń hımııalyq quramyna tikeleı baılanysty. Sebebi, onyń quramynda kalsııdiń mólsheri 25,67-27,53 paıyz aralyǵynda ózgeredi. Sonymen qatar, fosfogıpstiń quramynda fosfor, kalsıı, ósimdikke qajetti mıkroelementter bar jáne onyń ortasy qyshqyldy orta bolyp sanalady. Sondyqtan, fosfogıpstiń quramyndaǵy fosfor topyraqqa jyldam aýysyp, onyń qunarlyǵyn arttyrady. О́ziniń tıimdiligi jaǵynan fosfogıps gıpsten asyp túsedi. Sebebi, gıpsti siltili topyraqtarǵa paıdalanǵanda kalsıtti qabyqsha paıda bolyp, onyń erigishtigi tómendeıdi.
Qazaqstannyń sýarmaly jerlerinde sońǵy 15-20 jyl aralyǵynda quramynda kalsıı katıony bar mıneraldy tyńaıtqyshtardy jetkiliksiz mólsherde paıdalanǵandyqtan topyraq quramyndaǵy kalsııdiń mólsheri sýmen shaıylýmen qatar, ósimdiktermen shyǵyndalý nátıjesinde azaıyp ketti. Sondyqtan, kóptegen sýlandyrý júıelerinde topyraqtyń sortańdanýy men siltilenýi keń kólemde oryn alýda. Topyraq quramyndaǵy kalsıı mólsheriniń azaıýynan, onyń qurylymy nasharlap, topyraqqa sý tıgen kezde aqpa batpaqqa, al kepken kezde tilim-tilim bolyp jarylatyn qatty kesekke aınalady.
Qazaqstan jaǵdaıynda topyraqtyń sortańdanýynyń eki túri oryn alady. Qazaqstannyń ońtústik aımaqtarynda sýarmaly topyraqtyń sińirimdilik kesheninde magnıı katıonynyń shekten tys (30 paıyzǵa) artýy oryn alyp, magnııli sortańdaný úderisi jedeldeýde. Qazaqstannyń qalǵan aımaǵynda topyraqtyń sińirimdilik kesheninde negizinen natrıı katıony shekten tys kóp jınalyp, natrııli sortańdaný oryn alýda.
Sortańdanǵan jáne siltili topyraqtyń qurylymyn jaqsartyp, qunarlyǵyn arttyrý, hımııalyq melıorasııalaýdy qajet etedi. Hımııalyq melıorasııalaý barysynda melıorant retinde quramynda kalsıı katıony bar zattar qoldanylady. Mysaly, ondaı melıoranttarǵa gıps, kalsııli hlor, defekat (qant óndirisiniń qaldyqtary), fosfogıps (fosfor óndirisiniń qaldyqtary), kúkirt qyshqyly jáne t.b. zattar jatady.
Jalpy, Qazaqstan boıynsha eń tıimdi jáne arzan hımııalyq melıorant fosfogıps bolyp sanalady. Sondyqtan, biz ózimizdiń Syrdarııa men Asa-Talas ózenderiniń alabynda ornalasqan óndiristik-tájirıbe ýchaskelerimizdegi sýarmaly jerlerge júrgizgen zertteýlerimizde fosfogıpsti qoldandyq. Ony Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkerleri jasaǵan tehnologııa boıynsha topyraqqa engizdik.
Bul tehnologııa negizinen, kúzde egindi jınap bolǵan soń, topyraqtyń sortańdyǵy men siltiligin anyqtaý maqsatynda topyraq úlgilerin hımııalyq saraptamaǵa alýdy jáne jerdi 25-30 santımetr tereńdikke jyrtýdy qarastyrady. Jyrtyp bolǵan soń, jappaı jaýyn-shashyn aldynda, eseptelgen mólsher boıynsha fosfogıps engiziledi. Fosfogıpsti topyraq betine birkelki engizý úshin RÝM-5 nemese 1 – RMG – 4 qoldanylady.
Zertteý nátıjelerin saraptaý barysynda, sortańdanǵan topyraqtyń qunarlyǵyn arttyrý úshin fosfogıpsti paıdalaný – aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýmen qatar, sharýa qojalyqtarynyń sýarmaly jerlerden tabatyn taza paıdasyn da kóbeıtetindigi anyqtaldy.
Ermekúl JAPARQULOVA,
Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý
ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri.
