Izin indetsek, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary K.Akopıan, P.Kýlıshov tárizdi iri ǵalymdar qazaq pen qalmaqtyń sıyrlaryn aǵylshynnyń gereford tuqymymen býdandastyryp, jańa mal túrin shyǵarsa kerek. Osy bir ilkimdi istiń nátıjesinde elýinshi jyldardyń bel ortasynda qazaqtyń asyl tuqymdy aqbas sıyry saıyn dalanyń sánin keltire bastady. Buqalarynyń tirideı salmaǵy tonnaǵa jýyq. Tipti ǵajap emes pe?! Qazir aýyl-aımaqqa tuqymy azǵan qara maldy ǵana kózi kórip otyrǵan aǵaıynǵa aıtsańyz, senbes te edi.
Aldymen jergilikti tuqym jaıly birer aýyz sóz sabaqtalyq. Tuqymy azǵannan keıin bul maldyń berekesinen beıneti basym bolyp ketti. Burynǵy mal tuqymyn asyldandyrý isin qojyratyp jiberip edik, buqań torpaq, torpaǵyń buzaý tárizdi bolyp qaldy. Endi eseptep kórelik, bákene boıly barbolǵyrlar pyshaq kóterýge jaraǵansha eki ret qystatylady. Sonyń ózinde eki sentnerden áreń asady. Al eki qysta qanshama jem-shóp jeıdi? Mal baqqan qazaq óz eńbegin, qol eńbegin aqshaǵa shaǵyp, esepteı bermeıdi ǵoı. Áıteýir, qorasy qańyrap bos turmasa boldy. Qysqy beınet óz aldyna, jaz boıy eki-úsh qaranyń sońynda júrýi kerek. Baqtashyǵa tóleıtin azyn-aýlaq aqysy taǵy bar. Sonda paıdasy qaısysy?!
Mal sharýashylyǵyn dittegen mejege jetkizýdiń jalǵyz joly – tuqymyn asyldandyrý. Aıtalyq «mármár» dep sanalatyn aqbas sıyrdyń eti men maıynyń mólsheri 55-65 paıyzdan kem túspeıdi, dámdi ári jumsaq. 18 aıǵa deıin jemdelip bordaqylansa, 4 sentnerden asyp túsetindigi daýsyz. Mal mamandarynyń esepteýine qaraǵanda, osy 18 aıdyń ishinde biz aıtyp otyrǵan tirideı salmaq dárejesine jetýi kerek. Odan assa artyq beınet, qosalqy shyǵyn degen sóz. Al aqbas sıyrdyń tóli jetpek túgili asyp ta ketedi.
Endigi bir ereksheligi, aqbas sıyrdyń qazaq dalasynyń tabıǵatyna ábden tóselýi. Soltústiktiń túkirigiń jerge muz bolyp túsetin qaqaǵan qysynyń atan túıeni alyp jyǵatyn aıazynan qoryqpaıdy. Qar ústinde de tóldeı beredi. О́zge asyl tuqymdylarǵa qaraǵanda utymdysy, óz aıaǵymen jaıylady. Al basqa asyl tuqymdy qara maldy qysy-jazy qamap baǵý kerek. Iri sharýashylyqtar bul mindetten asa kóp qysylmasa, shaǵyn qojalyqtar úshin qarbalasy mol, qıyn sharýa. Qara mal qysy-jazy qolǵa qarasa, jem-shóbin taýyp berý qııamet. Mine, sondyqtan da aqbastan artyǵy joq. El ishinde mal tuqymyn asyldandyrýǵa baǵyt alyp otyrǵan jaqsy mysaldar da az emes. Ereımenniń etegi tórt túlik maldy tegis ósirýge asa qolaıly. Otty, quıqaly óńirde Torǵaı aýyly bar. Shoq juldyzdaı ǵana, elýden astam tútini bar eldi meken. Bir ǵajaby, aýyl qotanynda turyp-aq janaryń jetetin jerdi sholyp shyǵýǵa bolady. О́ıtkeni tórt qubylań tegis aınadaı ashyq alań. Jergilikti turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, bul ólkeniń shóbi shúıgin ári malǵa juǵymdy. Taýly-tasty ólke egin egýge qolaısyz bolǵanymen, mal ósirýge taptyrmaıtyn-aq jer.
– Osyndaı jerde tútin tútetip otyrǵan soń aýyldyń yryzdyǵy – mal ósirmeý áste múmkin emes, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Qanat Qanjyǵaly, – bizdiń oıymyzsha, isimiz tabysty bolýy úshin mal sharýashylyǵyn asyldandyrýǵa birjola bet burýymyz kerek. Asyl tuqymdy mal ónimdi de jaqsy beredi. Qazir júzge jýyq aqbas sıyr men tórt júzdeı qoı baǵyp otyrmyz. Aldaǵy ýaqytta qoı tuqymyn da asyldandyrǵymyz keledi. Ol úshin sýyqqa shydamdy, ábden qys dendep túskenshe óz aıaǵymen jaıyla beretin qazaqtyń quıryqty qoshqarlaryn alyp, otarǵa qostyq.
Mal baǵýmen búıiri shyqqan qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, mal sharýashylyǵy tabysty salaǵa aınalýy úshin jem-shóbin óziń daıyndaýyń kerek. Eger jem-shópti satyp alyp baǵatyn bolsań, tabysyń tolymdy bola qoımaıdy. Sharýa qojalyǵynyń egin egetin az ǵana jeri bar eken. Mine, osy egistik alqaptaryn tıimdi paıdalanyp, mal azyǵyn ósirýdi josparlap qoıypty. Kózdegen mejege jetetin qaýmetteri de bar. Traktor, kombaın tárizdi aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary kóktemgi naýqandyq jumystarǵa ázir tur.
– Byltyr 250 gektar jerge arpa ektik, – deıdi Qanat Qanjyǵaly, – alǵan ónimdi shashaý shyǵarmaı, ózimiz baǵyp otyrǵan maldyń azyǵyna jumsadyq. Eshkimge alaqan jaıyp júrmeıtindeı bolýy úshin, kúzde 500 gektar jerdi jyrtyp, óńdep qoıdyq. Ereımenniń etegi qunarsyzdaý bolǵandyqtan, tyńaıtqyshtan tarylǵan joqpyz.
Árıne mal ósirý ońaı-ospaq sharýa emes. Qaıtken kúnde de monshaqtap tókken mańdaı teriń yrys bolyp oralatyn adal kásip. Sol kásipti búgingi talapqa saı dóńgeletý mal tuqymyn asyldandyrýǵa tikeleı baılanysty deıdi kúndelikti tájirıbesinen istiń jaıyn túısinip otyrǵan malsaq qaýym. Árıne tegi asyldyń tarazy basyn tartatyny anyq qoı?!
Aqmola oblysy,
Ereımentaý aýdany
