KEDENDIK ODAQ – KEMELDENÝ KEPILI

Almatyda Premer-Mınıstrdiń tapsyrmasymen jáne Almaty qalasy ákiminiń bastamasymen Qazaqstannyń Kedendik odaqqa enýine baılanysty týyndaǵan máselelerge arnalǵan dóńgelek ústel uıymdastyryldy. Jıyn jumysyna Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova, Qarjy mınıstri Bolat Jámishev, Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Arman Evnıev, Ekonomıkalyq damý jáne saýda vıse-mınıstri Tımýr Súleımenov qatysty. “ Dóńgelek ústel jumysyn kiris­pe sóz sóılep ashqan Almaty qala­sy­nyń ákimi Ahmetjan Esimov bı­ylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap Kedendik odaqqa múshe bolǵan Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteriniń aldaǵy ýaqytta birlese atqaratyn is-sharalarynyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Jıynda alǵash sóz alǵan Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova úsh jaqty Keden odaǵyn qurýdaǵy eń basty maqsat jáne onyń kele­shektegi tynys-tirshiligi men aýqym­dy jobalary jóninde jan-jaqty baıandap berdi. Jańa­dan qurylǵan Keden odaǵy qa­zaq­standyq óndirisshilerge keleshekte Reseı men Belarýs memleketteri rynogyna jol ashyp, olardyń múmkindikterin molaıtýǵa ıgi yqpal etpek. Kedendik odaq jumysyndaǵy atap aıtarlyq eń basty másele – Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs respýblıkalarynyń qatysýymen qurylǵan Kedendik odaq aıasyn­daǵy sheshimder aldaǵy ýaqytta úsh mem­leket arasyndaǵy konsensýs joly­men ǵana qabyldanady. Eger de odaqqa múshe bir memleket keıbir másele boıynsha óz kelisimin bil­dirmese, onda sheshim múlde shy­ǵaryl­maıdy. Mınıstr Janar Aıtjanovanyń aıtýynsha, búgingi tańda qazaqstandyq eksporttyń 80 paıyzy shıkizattan turady. Soǵan oraı sheteldik ınvestısııanyń 80 paıyzynyń shıkizat sektorynyń qaıta óńdeý óndirisine jiberilýi kóp nárseden habar berse kerek. So­nymen qatar Kedendik odaq qyz­me­tine qatysýda Qazaqstannyń ne­gizgi ári basty múddeleri de eske­rilip otyr. Kedendik odaqty qurý prosesiniń mańyzdylyǵy – osy odaqqa múshe memleketterdiń eko­no­mıkasyna ınvestısııalar tartýǵa jaǵymdy jaǵdaı jasaý, memleket­terdiń ekonomıkalyq áleýetin es­ke­re otyryp, birlesken kásip­oryn­dar qurý bolyp tabylatyndyǵynda. Investorlar bizdiń rynokqa kelý-kelmeý týraly sheshim qabyldaý kezinde, tek jekelegen Qazaqstan ry­nogyn ǵana emes, osy jalpy Keden­dik odaqqa kiretin memle­ket­ter múddelerin de eskeretin bolady dep esepteıdi sala basshysy. Qa­zaqstan ekonomıkasyn ártaraptan­dyrý eń mańyzdy maqsat bolyp tabylady. Sóz reti kelgende atap aıtarlyǵy, Reseıde sapa jónindegi normalar qatańdatylǵan. Qazaq­stan­dyq et ónimderi bul memleket­ter rynogyna áli jol taba almaı otyr. Onyń basty sebebi Reseı veterınarlyq talaptarynyń bizdiń et ónimderine sáıkes kelmeýinen dep uǵyný qajet. Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova, so­ny­men qatar otandyq ónimniń sapa­syn odan ári jetildirý baǵytyn­daǵy qomaqty is-sharalarǵa da keńi­nen toqtaldy. Máselen, Reseı jyl saıyn, anyǵyraq aıtqanda, 560 myń tonna sıyr etin, 780 myń tonna taýyq etin kvota tetigi retinde shetelderden – AQSh-tan, Argen­tı­na, Brazılııa jáne de basqa mem­leketterden alyp kelip otyr. Eger­de “bizdiń elimizdegi veterınarlyq-sanıtarlyq talaptar bir deńgeıge keltirilse, onda Reseı rynogyna emin-erkin barýǵa bolatyndyǵyn tú­sindirip jatýdyń qajeti joq sııaq­ty”, deıdi ol. Álemde qa­zirgi kúni 12 kedendik odaq quryl­ǵan. Olardyń barlyǵy Búkilálem­dik saý­da uıymynda jumys jasap jatyr. Mınıstr sondaı-aq, Qazaqstan­nyń eksportqa baǵyttalǵan kásip­oryndary úshin otandyq taýarlar­dyń Eýropa elderine shyǵarylýy úshin Reseıdiń kóliktik-ınfra­qu­rylymdyq áleýetiniń qoldanylý múm­kindigi tóńireginde de sóz qoz­ǵady. Soǵan oraı ol búgingi tańda Reseıdiń temir jol ókildikterimen jáne munaı-gaz qubyrlary ókildik­teri­men eki jaqty kelisimder júr­gizilip jatqandyǵynan da kópshi­likti habardar ettti. Sonymen, osy kelisimderdiń barysynda bizdiń elimizdiń eksportqa baǵyttalyp ón­dirilgen ónimderine qatysty ta­rıf­ter tómendetilmek. Tehnıkalyq talaptardyń, máselen, veterınar­lyq talaptardyń bir deńgeıge kel­ti­rilýi Qazaqstan taýarlarynyń jaqyn arada Reseı men Belarýs rynogyna shyǵýyna múmkindik beredi. Sonymen qatar, syrtqy el­dermen saýda saıasatyn bir deńgeıde júrgizý jáne osy úsh memlekettiń arasyndaǵy saýda-saıasatyn emin-er­kin júrgizý úshin barlyq jaǵdaı jasaý qajettigi de mınıstr nazary­nan tys qalmady. – Sondyqtan da bizdiń syrtqy saıasat jáne Reseı jáne Belarýs memleketterimen birlese otyryp sheshken barlyq is-sharalary­myz­dyń túıini – eń aldymen munyń bizdiń elimizdiń táýelsizdigine esh­qandaı qaýip tóndirmeıtindiginde. Qazirgi kezde Kedendik odaq komıs­sııasynyń barlyq sheshimderi osy úsh memlekettiń ózara ortaq kelisi­mi nátıjesinde ǵana qabyldanady. Kon­sensýstyq kelisim arqyly jú­ze­ge asyrylatyn sheshimderdiń qate­likke jol bermeıtindigi aıtpasa da tú­sinikti. Eger Qazaqstan mem­le­keti qandaı da bir sheshimmen kelis­peıtin bolsa, onda ol sheshim múl­dem qa­byl­danbaıdy jáne iske asy­ryl­maıdy da, – deıdi Ekonomıka­lyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova óz oıyn ortaǵa salyp. Jasyratyny joq, sońǵy ýa­qyt­ta elimizdegi keıbir baspasóz bet­terinde, Kedendik odaqqa qatys­ty ártúrli áńgimeler de aıtylýda. Máselen, olardyń arasynda Qazaq­stan óziniń barlyq daýysyn Reseı men Belarýske berip qoıyp, ózine yńǵaıly ekonomıkalyq saıasaty­nyń múddesine qaıshy keletin she­shimderdi qabyldaýy múmkin degen sııaqty pikirler de oryn alýda. Mınıstr bul másele tóńi­reginde de óz pikirin ashyq aıtyp, munyń bári bos áńgime degen túıin­ge keldi. Kedendik odaqtyń keli­sim­dik bazasy búginde 51 halyqaralyq kelisim­derden, onyń ishinde Keden­dik odaq komıssııasy sheshimderinen turady. Eger de osy 51 kelisimdi jan-jaqty túrde qaraıtyn bolsaq, olardyń ishindegi mańyzyna qaraı ony úsh topqa bólýge bolady. Eń birinshi top – jańaǵy syrtqy saý­da sharalary máselelerin qaraıtyn top bolyp tabylady. Úshinshi el­der­den keletin taýarlarǵa kedendik baj  qaı deńgeıde qoldanylmaq? Sondaı-aq, úshinshi elderden kele­tin taýarlarǵa qandaı shekteý qoıylady degen saýaldar kóp­shi­lik­ti mazalaýda. Bul sheshimderdi ko­mıs­sııa joǵaryda atap ótken kon­sensýstyq mehanızm arqyly iske asyrmaq. Ekinshi top, ol tehnıka­lyq retteý, sanıtarlyq-veterı­narlyq sharalardy bir deńgeıge keltirý bolyp tabylady. – О́zderińiz bilesizder, – deıdi áńgimesin odan ári jalǵastyrǵan mınıstr, – 1995 jyldan bastap osy TMD-ǵa múshe 12 memleket arasynda emin-erkin saýda aına­lymy jumys istep jatyr. Jańaǵy zań túrinde qabyldanǵan, sol je­ńildetilgen saýda kelisimderine qa­ramastan, bizdiń taýarlarymyz, my­saly, kórshi elderge emin-erkin bara almaı otyr. О́ıtkeni, onda kedendik baj deńgeıi “nól” paıyz bolsa da, onda tarıftik emes ákimshilik sha­ra­lar qoldanylyp jatyr. Sol sha­ra­lardy qysqartý úshin, ıaǵnı bir deń­geıge keltirý úshin ekinshi top­ta­ǵy kelisimder qabyldanǵan bolatyn. Mınıstrdiń habarlaýynsha, Kedendik odaqqa múshe memleketter ara­synda birqatar kelissózder júr­gizilgen. Sol kelissózderdiń nátı­jesinde, Qazaqstan Reseı Federa­sııa­syndaǵy kedendik bajdyń deń­geıi neǵurlym joǵary bolǵandyq­tan 400-den asa taýarlardy ótkizý úshin ótpeli kezeń týraly kelisim jasaldy. Máselen, dári-dármek bizdiń elimizde kóbinese syrttan aly­natyny jasyryn emes, al ózi­mizde shyǵarylatyn dári-dármekter jetkilikti emes. Sondyqtan bes jyl­dyq ótpeli kezeń týraly keli­sim jasalyp, hımııalyq ónimder, polımer ónimderi týraly tórt jyldyq ótpeli kezeń týraly keli­simge qol qoıyldy. Al sellıýloza, temir jol, medısınalyq qural-jabdyqtar jáne basqa da memle­ke­timizde mańyzdy ónimder de nazar­dan tys qalmady. “Syrtqy eldiń ımportyna táýeldi bolǵandyqtan, biz osy 400-den astam taýarlarǵa ótpeli kezeń týraly kelisimge keldik”, dedi mınıstr óz sózinde. Soǵan oraı keleshekte óndiristi ulǵaıtý máselesi de qolǵa alynbaq. Máselen, Semeı qalasyndaǵy me­dısınalyq ónimder zaýytyn qaıta qurý jobalary qazir talqylanyp jatyr. Al bul jobalardy iske asyryp, ózimizdiń rynoktyń jańa­ǵy qajetti dári-dármektermen tolyǵýyna qol jetkizýdiń, ıaǵnı otandyq óndiristiń órkendeýine jol ashýdyń qajettiligi zor. Bul oraıda jıynda alıýmınıı ónimderi boıynsha, Pavlodar alıýmınıı zaýytyn odan ári da­mytý, Astanada lokomotıvter zaýy­tyn salý josparlanyp otyrǵan­dyǵy da jarııalandy. Munaı-hı­mııa salalary boıynsha da birneshe jobalar daıyndalýda. Atap aıt­qanda, Atyraýda munaı-hımııa, gaz ke­shenin, Astanada metall-plastı­kalyq qubyr óndirý zaýyttary jáne shyny-plastıkalyq ónimde­rin óndirý zaýyttaryn salý búgingi tańdaǵy basty jobalar. Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova jınal­ǵan­darǵa keıbir zańnamalarǵa ózge­rister engizýdiń qajettiligi týraly da habarlady. Mınıstrdiń aıtýyn­sha, elimizdegi ınvestısııalar týra­ly zań jobasyna birneshe ózgeris­ter engizý týraly sheshim bar. Res­pýblıkaǵa shetelderden, Germanııa, Japonııa jáne ózge de damyǵan memleketterden tehnologııalardy ım­porttaı alý úshin ınvestısııa­lyq mehanızm týraly kelisimge kelý qajet. Bir quptarlyǵy, osyn­daı ınvestısııalyq kelisimderdi Qazaqstan jáne de Reseı men Be­larýs memleketteri bir deńgeıde qoldana alatyndyǵy týraly kelisim de jasalǵan. Taǵy bir atap aıtatyn másele, Kedendik odaqqa múshe osy úsh memlekettiń arasyndaǵy taýar­lar emin-erkin júrýi úshin olardyń arasynda barlyǵyna birdeı básekelestik jaǵdaı jasalýy tıis. Sala jetekshisiniń pikirinshe, úsh mem­lekette jumys isteıtin kompa­nııa­larǵa básekelestik retteý prın­sıpteri bir jaǵdaıǵa, bir deńgeıge keltiriletin bolady. “Sonyń ná­tıjesinde bizdiń qazaqstandyq taýarlar men bizdiń qyzmet kórsetý kompanııalarymyzdyń osy Keden­dik odaq quryp otyrǵan mem­le­ket­terdiń rynogyna emin-erkin ba­rýy­na jaǵdaı jasaý – eń basty maq­sat”, dep túıindedi óz sózin mınıstr. Úsh jaqty Kedendik odaqtyń qurylýy jáne bul odaqtyń kele­shektegi jobalary jóninde Qarjy mınıstri Bolat Jámishev óz pikirimen bólisip, jınalǵandardyń saýaldaryna da jaýap berdi. “Me­niń ózim kedendik ákimshilik jos­parlaý jónindegi máselelerge qatys­ty saýaldarǵa jaýap beremin dep oılap edim”, dep bastady óz sózin Bolat Jámishev. Sonymen, Kedendik odaqtyń ózeginde ne bar degen saýalǵa kelsem, meniń oıym­sha, bul óte oryndy sheshim dep esepteımin. Degenmen, bul máselede kásipkerler men bıznes ókilderi utady. Kópshilikke jaǵymdy taǵy bir jańalyq, shekarada eń bastysy qujattardy kedendik resimdeý jáne kedendik tólemder tóleý júrgizil­meıdi. Kelesi 2011 jyldyń 1 shildesinen bastap kedendik baqylaý jumysy múldem toqtatylady. Al munyń barlyǵy bıznesti júrgizý jumysyn aıtarlyqtaı jeńilde­tetindigi sózsiz. Qazaqstannan 200 shaqyrym jerde 6 mıllıon turǵyny bar Reseıdiń iri qalalary ornalasqan. Al munyń ózi Qazaqstan bıznesine qolaıly jaǵdaı týdyryp otyrǵan­dyǵy aıdaı anyq. Qarjy mınıstri Bolat Jámishevtiń pikirinshe, Kedendik odaqty qurý, eń aldymen aýqymdy múmkindikterge keńinen jol ashý bolyp tabylady. Qarjy mınıstri Bolat Já­mishev óz kezeginde jınalǵandarǵa valıýtalyq retteý máseleleri qazir­de talqylanyp jatqandyǵyn, son­daı-aq kásipkerler úshin ózara saý­dada qosymsha qun salyǵyn tóleý­diń keıinge shegerilgendigin de aıtty. Sonymen qatar, Kedendik odaqta janama salyqtardy jınaý keden organdarynan salyq uıym­da­ryna ótedi. Munyń ózi ishki saý­dada, qosymsha qun salyǵyn (NDS) jınaý, ishki saýdada aksızderdi jı­naý salyq organdaryna ótedi de­gendi bildiredi. Sonda “bul jaǵ­daıda kásipkerler men bıznes ókil­deri ne utady” degen oryndy saýal týatyndyǵy sózsiz. Eń bastysy, ózara saýdadaǵy erejeler qolaıly­ly­ǵymen erekshelenýde, ıaǵnı qo­symsha qun salyǵyn tóleý merzimin 50 kúnge deıin shegerý jobalanýda. Taǵy bir eskeretin jáıt, Qazaq­stan, Reseı jáne  Belarýste taýarlardy eksporttaýda qosymsha qun salyǵy boıynsha nóldik stavkamen, ústeme bekitilgen. Al, munyń ózi eksporttaýshylarǵa QQS qaıtarylady degendi ańǵartady. Bolat Jámishevtiń tujyrymy boıynsha, “Kedendik kodekstiń qa­byl­danýyna oraı qazaqstandyq ká­sipkerler qosymsha paıda tabatyn­dyǵy sózsiz. Onyń negizgi mánisi – Qazaqstanda salyq kólemi Reseıge qaraǵanda aıtarlyqtaı tómen. Mine, osyǵan oraı reseılik bız­nestegi sharttar qazaqstandyq bız­neske qaraǵanda nasharlaý bolady degendeı qaýip te bar. Árıne, bá­sekelestikti eshkim de ózgerte almaı­dy. Sala basshysy Qazaq­stannyń tómengi mólsherdegi salyq ústemeleri stavkasy saıasatyn ustaıtynyn jáne keleshekte de sol baǵyttan aınymaıtyndyǵyn ashyq aıtady. Máselen, bul Belarýste – 20 paıyz, Reseıde – 18 paıyz jáne Qazaqstanda 12 paıyz kó­leminde qalyp otyr. Qarjy mınıstri, sonymen qatar bıylǵy jyldyń 1 shildesinen bastap shekarada kedendik resimdeý, kedendik barlyq tólemderdi tóleý, deklarasııalaý júrgizilmeıtindigin de málimdedi. Sondaı-aq, kelesi jyldyń birinshi shildesinen bastap shekaralarda kedendik baqylaý múldem bolmaıdy. Qarjy mınıstri Qazaqstannyń Keden odaǵyna enýi nátıjesinde keleshekte kedendik alymnan, jınaqtan bıýdjetke túsim kólemi eki esege deıin kóbeıetindigi týraly da habarlady. “Bizder qazirgi kezde qandaı da bir fıs­kal­dyq bıýdjettik shyǵyndar týraly sóz qozǵaǵanymyzda, meniń oǵan aıtarym tómendegideı. Eger úshinshi elderden ımport alynsa, onda bul ımporttaǵy Qazaqstan­nyń úlesi 3,5 paıyzdy ǵana qu­raıdy. Biraq, úshinshi elderden ım­porttyq bajdy bólý týraly ke­li­simge sáıkes Qazaqstannyń úlesi 7,33 paıyzdy quraıdy”, deıdi Bolat Jámishev. Onyń sózi boıynsha mu­nyń ózi bıýd­jetke túsimdi eki esege jýyq kóbeı­týge múmkindik beredi. Sala jetek­shileriniń esepteýinshe, Kedendik odaqtyń qurylýy túptep kelgende – onyń quramyndaǵy úsh memleket túgeldeı derlik paı­dalanýǵa umtylatyn aýqymdy múmkindik. Qazirgi kezeńde álemde 230 el jáne júzge jýyq memleketaralyq odaqtar bar. Jalpylaı alǵanda birlesý qaǵıdasy álemdik ekono­mı­kaǵa tán ekendigin, áıtpese keden­dik odaqqa uqsas sonshama birles­tik­tiń bolýy neǵaıbyl ekendigin atap kórsetken Qarjy mınıstri Kedendik odaq qurý baǵytyndaǵy jumystyń áli aıaqtalmaǵandyǵyn da aıtty. Sóıtip, bul jumys ýaqyt talabyna oraı odan ári jetil­dirilmek, biraq eń bastysy, ol halyqaralyq standart­tar­dan aýytqymaıdy. Kedendik odaq qurý týraly ıdeıa ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń ortasynda paıda bolǵandyǵy, sondyqtan da osy ýaqyt ishinde saıasatkerler, ekono­mıster men sarapshylardyń odaq týraly birqatar tujyrymdar da jasaǵandyǵy málim. Úsh jaqty Kedendik odaqqa Qazaqstannyń enýi máselelerine arnalǵan jıyn sońynda Ekonomı­kalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova jáne Qarjy mınıstri Bolat Jámishev qoǵamdyq uıymdar, bıznes assosıasııa ókilderi men táýelsiz sarapshylar saýaldary­na jan-jaqty jaýap berdi. Sony­men qatar, dóńgelek ústelge qaty­sýshylar Qazaqstannyń Kedendik odaqqa enýine oraı óz pikirlerin, usynys­taryn da ortaǵa saldy. QR UǴA akademıgi Rahymjan Eleshovtiń Kedendik odaq, elimizdiń agrarlyq sektory tóńiregindegi pikirleri kópshilik nazaryn aýdardy. – Memleketimizdiń saıasaty tu­tastaı alǵanda ekonomıkany kóte­rip, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsar­týǵa, ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa baǵyttalyp otyr. Atap aıtý qajet, munyń ózi eń basty maq­sat, sondyqtan da, Kedendik odaq­qa ený, meniń oıymsha, oryndy sheshim. Máselen, bizder agrarlyq sala ǵalymdary TMD elderi ǵa­lym­darymen birlesip, bıyl tórtinshi jyl jumys isteýdemiz, óz odaǵy­myz­dy qurdyq. Reseı jáne Bela­rýs elderi ǵalymdarymen jyl saıyn kezdesip, kóptegen ǵylymı kúrdeli máselelerdi birge sheshý­de­miz. Atap aıtarlyǵy, búginde eń aldymen óndiriletin ónimniń, azyq-túliktiń sapasyna nazar aýdarý qajet. Ekologııalyq taza ónim óndirý, sút ónimderimen qamtamasyz etý, sertıfıkattaý jáne standart­taý máselelerindegi kóp túıtkildi sheshý – búgingi kúnniń basty talaby. Bizdiń múmkindikterimiz mol, sondyqtan da taýar óndirý­shi­lerimizge qolaıly jaǵdaı jasalýy tıis. Árıne, jasyratyny joq, Úkimet deńgeıinde qarastyratyn ishki máseleler de bar. Qoryta aıtqanda, ónimdi eńbek etsek, Úki­met bizdi qoldasa, kózdegen bıik maq­satqa qol jetkizemiz. Sondyq­tan, men ǵalym retinde, azamat re­tinde aıtarym, odaqty qoldaımyn, – deıdi Raqymjan Eleshov. Dóńgelek ústel jumysyn qory­tyn­dylaǵan Almaty qalasynyń ákimi Ahmetjan Esimov Qazaq­stan­nyń Keden odaǵyna enýindegi eń basty maqsat – taýar ótkizý ryno­gyn keńeıtý, al munyń ózi, eń aldy­men bızneske qatysty ekendigin atap kórsetti. Sonymen, otandyq kásipkerler úshin jańa múmkin­dik­terdiń paıda bolýy, jańa rynok­tarǵa shyǵý jáne básekelestik artyqshylyqtardy damytý baǵy­tyndaǵy jobalar jalǵaspaq. Baqyt BALǴARINA, Almaty.  Sýretterdi túsirgen Iýrıı BEKKER. ALYS-BERIS MOLAIаDY Álııa BEKQOJIEVA, Atyraý oblystyq kásipkerler men jumys berýshiler odaǵynyń tóraıymy. Qazaqstannyń kóptegen oblysy Re­seımen shekaralas bolǵandyqtan, Ke­den­dik odaqtyń bizdiń kásipkerlerimiz úshin paıdaly tustary jeterlik. Sebe­bi, el men el qońsy otyrǵannan keıin ara­daǵy alys-berispen, barys-kelispen iskerlik qarym-qatynas jasaıtyn ká­sipkerlerimiz kóp. Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderi basshylarynyń ortaq ke­lisiminen soń kedendik odaqtyń qury­lýy shekaradaǵy túrli kedergilerge shek qoıyp otyr. Bul, ásirese, Reseıde, Be­lorýs­sııada óndirilgen ónimderdi Qazaq­stanǵa tasymaldaıtyn kásipkerler úshin tıimdi bolǵany daýsyz. Elaralyq sheka­ra­dan taýar tasymaldaýdyń, ásirese, Re­seımen shekaralas otyrǵan oblystardaǵy kásipkerlerdiń isin alǵa bastyrar bolsa, qazaqstandyq kásipkerlerimizge de ózderi óndirgen ónimderin kórshi elderge kedergisiz ótkizýine múmkindik ashyldy. Endi biz otandyq ónim óndirýshi ká­sipkerler kórshiles elderge sapaly taýar shyǵarýdyń qamyn qarastyrýy qajet dep oılaımyn. О́ıtkeni, Reseıde, ne Belo­rýs­sııada suranysqa ıe bolatyndaı báse­kege qabiletti ónimder óndirýge bet bu­rýy­myz kerek. Ol qandaı ónimder bolýy múmkin? Bul úshin aldymen, árıne, kórshi elder naryǵyna monıtorıng júrgizilýi qajet shyǵar. Qalaı bolǵanda da, qazaq­standyq brendti tanytatyn ótimdi taýar bolǵany durys. Sonymen birge, Kedendik odaq Reseıde, Belorýssııada shyǵaryla­tyn túrli tehnıka, ózge de jabdyqtardy Qazaqstanda qurastyratyndaı birlesken kásiporyndar qurýdyń oraıyn keltirip otyr. О́ıtkeni, osy elderden qajetti jabdyqtardy, qosalqy bólshekterdi shekaradan ótkizýge kedergi joq. Demek, Reseı, Belarýs elderindegi ózimizdiń ry­nok­qa qajetti ónimderdi Qazaqstanda shy­ǵarýdyń múmkindigi kelip turǵan syńaı­ly. Mine, Kedendik odaqtyń elimiz úshin mańyzdylyǵy osyndaı tıimdi tustarymen baıqalady. El men el arasyndaǵy kásipkerlerdiń alys-berisi molaıyp, barys-kelisi kóbeıe túskeli otyr. Atyraý oblysy. UTARYMYZ KО́P Sergeı TIMOFEEV, “Osnovanıe” qurylys kompanııasynyń jetekshisi. Bıyl 1 qańtardan bastap Reseı, Belarýs jáne Qazaqstan arasynda Kedendik odaq qurylyp, kúshine enýin qýattaı qarsy alǵandardyń birimin. Nege deısiz ǵoı? Túsindireıin. Men jetekshilik etetin “Osnova­nıe” JShS qurylys jumystarymen kóp­ten beri aınalysyp keledi. Búginde ujymda tórt júzdeı adam eńbek etedi. Negizinen baspana turǵyzý isimen aınalysamyz. Elbasynyń jańa turǵyn úı saıasaty baǵdarlamasyna oraı qury­lys ındýstrııasyn jandandyrý múm­kin­dikterin jan-jaqty qarastyryp ke­le­miz. Ozyq tehnologııalardy ıgere oty­ryp qurylysqa zárý materıal­dar­dy ózimiz shyǵaratyn dárejege jettik. Máselen, plastıkalyq esikter men terezeler, beton quımalar jasaý biz úshin pálendeı qıyndyq týdyrmaıdy. Desek te, birqatar qurylys materıal­da­ry áli de syrttan satyp alynady. Árip­testik tyǵyz qarym-qatynas ornat­qan elderdiń biri — Reseı. Jyl ótken saı­­yn onyń Omby, Túmen sekildi sheka­rals aımaqtarymen iskerlik baılany­sy­myz nyǵaıyp keledi. Kirpish, sement se­kildi qurylys materıaldaryna degen zárý­ligimizdi osylaısha ótep otyrmyz. Olardyń usynys-suranystaryn biz de aıaqsyz qaldyryp kórgen emespiz. Shyny kerek, alys-beris salasynda túıtkildi má­seleler kezdespeı qoımaıtyn. Ásire­se, keden beketterinde biraz túsinbeý­shi­lik­ter bolyp jatatyn. Endi, mine, úshtik odaq aıasynda Reseı, Belarýs jáne Qa­zaq­stannyń túpkilikti kelisimge kelip, bir arnada bas toǵystyrýy ábden quptarlyq der edim. Qazir Kedendik odaqqa qatysty neshe túrli pikirler aıtylyp qalyp júr. Kókeıge qonatyny da, máseleniń baıy­by­na barmastan ushqarylaý aıtylatyny da bar. Ol zańdy da. О́ıtkeni, jańa nárse­ni birden qabyldaý qıyn. Biz sııaqty istiń adamdary eko­nomıkalyq turǵydan alǵanda tıimdi ekenin jete túsinedi. Al basqalar she? Son­dyqtan Kedendik odaqtyń paıdaly jaqtary jaıly túsinik jumystarynyń júıeli júrgizilýin qalar edik. Ýaqyt ótken saıyn ıntegrasııalyq úrdister qanatyn keńge jaıyp barady. Ony toqtatý múmkin emes. О́zge rynok kóz­derin izdestirý, tabý – ta­bıǵı quby­lys. Oǵan úrke qaraýǵa bolmaı­dy. Qaıta basqa aýmaqtarǵa sapaly, ótimdi ónimder jetkizýdiń joldaryn qarastyrǵan abzal. Sonda utarymyz kóp bolmaq. El Úkimeti otandyq kásipkerlerdiń quqyn qorǵaýdy birinshi kezekke qoıyp, qa­zaqstandyq ónimderdiń sapaly ón­diri­lýine barlyq alǵy-sharttardy jasary anyq. Soltústik Qazaqstan oblysy. QOSYMShA ShYǴYN QYSQARYP, ÝAQYT ÚNEMDELEDI Qudaıbergen BEKENOV, “Jeldorfarmasııa” JShS dırektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty. Qazaqstan, Belorýssııa jáne Reseı Federasııasy birigip otyrǵan Keden odaǵy týraly ártúrli pikirler bar ekeni jasyryn emes. Meniń paıymdaýymsha, úsh eldiń ózara Kedendik odaqqa kirýi qaı jaǵynan alyp qarasań da qaıtarymdy bolmaq. Eń bastysy, óz ónimderimizdi osy elderdiń rynogyna shyǵarǵymyz kelse, olardyń sapasyn art­ty­ryp, básekelestikke tótep bere alatyndaı deńgeıde bolýyna jetýimiz kerek. Bul bizdiń kásipkerlerdi ozyq tehnologııalardy paıda­lanýǵa ıtermeleıdi, onsyz álemdik standart­tarǵa saı ónim shyǵarý qıyn. Keden odaǵy ekonomıkamyz ben turmysymyzǵa eleýli ózgerister ákeledi, saýda aıasynyń, ótkizý rynogynyń keńeıýine alǵyshart jasaıdy. Bizdiń seriktestik oblys halqyn dári-dármekpen qamtamasyz etýmen aınalysady. Kórshiles Reseıdiń farmasevtıka salasyn­daǵy kásiporyndarynyń dári-dármegin áke­lip júrmiz. Sondaı-aq, alys shet elderde shy­ǵatyn dári-dármekti de osy eldiń jabdyq­taýshy fırmalarynan alamyz. Shyny kerek, olar anaǵurlym sapaly ári salystyrmaly túrde arzan da. Biraq, sol dári-dármekter bizdiń eldiń aýmaǵyna ótken soń qym­bat­tap shyǵa keledi. Oǵan basty sebep, keden­dik kedergiler deý oryndy. Birinshiden, keden­dik resimdeý kezinde, bul taýarlar ýaqytsha saqtaý qoımasyna qoıylady. Tegin emes, árıne. Odan keıin zerthanalyq tekserýden ótkizilip, sertıfıkattalady. Bul da aqyly. Eń bastysy, kedennen ótkenmen bul dári-dármekter tutynýshyǵa jetkenshe aptalap-aılap kidirip qalady. Basqa taýarlar da solaı. Bul kásipkerler úshin óte tıimsiz. Kedendik odaq talaptary kúshine engennen keıin bulardyń biri de bolmaıdy. Kásipker taýarlardy óndirýshi kásiporynnan nemese jabdyqtaýshy fırmalardan birden tutyný­shyǵa jetkizedi. Bul taýardyń baǵasynyń arzan bolýyna, tutynýshyǵa tez jetýine múmkindik beredi. Tez jetken taýar tez ótetini jáne belgili. Bul kásipker tabysynyń artýyna alǵyshart jasaıdy. Eń aıaǵy, kedendik toltyrýlar úshin de altyn ýaqytyń zaıa ketpeıdi. Bir sózben aıqanda, barlyq jaǵynan utymdy. Alda Kedendik odaqtyń paıdasyn kóremiz be dep úmittenip otyrmyz. Elbasy Nursultan Nazarbaev “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty bıylǵy Joldaýynda bolashaqta dárilerdiń 50 paıyzy bizdiń elde shyǵarylatynyn jetkizdi. Árıne, bul arada taǵy da sapa máselesi aldan shyǵady. Sol dárilerimiz sapaly bolsa, Kedendik odaq ıgiliginiń arqasynda kórshiles eldiń rynogyna erkin shyǵa alar edik. Bul óz kezeginde otandyq farmasevtıka kásip­oryndaryn óz jumysyn osy bastan sapaly ónim óndirýge baǵyttaýǵa ıterme­leı­tini sózsiz. Kedendik odaq qaı salada bolma­syn tıimdilik ákeletin tabysty tutqa bolyp tabylady. Onyń ıgiligin kóretin kez jaqyn. Árıne, ol úshin keden salasynda jańasha jumys isteýge qazirden beıimdelýimiz kerek. Men óz basym Kedendik odaqtyń elge de, kásipkerge de paıdaly ekenin ańǵaramyn. Bu­rynǵy kedendik kedergilerdiń qıyndyqtaryn kórdik. Bul álemdik qarjy daǵdarysynan birigip shyǵýdyń da sátti qadamdary bolsa kerek. Olaı bolsa, munyń ózi qoǵamdyq damý­dyń da, ýaqyttyń da talaby deý oryndy. Aqtóbe oblysy.