Áıteke bıdiń bet beınesi qandaı bolǵan?

О́.Qoıshıevtiń maqa­lasyn oqyp, avtormen tanyspaqqa umtyldyq. О́kinishke qaraı, О́tegen myrza 2019 jyly Qy­zyl­orda qalasynda ómir­den ozyp ketken eken.

Atalǵan maqalanyń dál osy nusqasyn avtor ártúrli basy­lymdarda úsh ret jarııa etken eken: al­ǵash ret «Dat» gazetiniń 1998 jylǵy 3 qyr­kúıe­gindegi 18-sanynda ba­sylǵan; ekinshi ret 2008 jyly «Musylman» jýr­­na­ly­nyń 2-sanynda ja­rııa­lanǵan; úshinshi ret 2018 jyly «Jalańtós baha­dúr» at­ty jınaqqa engizilgen. Soń­ǵy jarııa­lanymda avtor 20 jyl ishinde Áıteke bı­diń sý­retine eshbir jannyń nazar aýdarmaǵanyna ájep­teýir renish bildirgen eken. Mar­qum­nyń bul renishi oryndy-aq. О́ıt­keni Qoıshıev úshin óki­nish­tisi sol, Áıteke bıdiń jańa sýretin eshbir adam anyq­taý­ǵa umtylmaǵan, tek keıbir avtor­lar sý­rettiń astyna «bálen­she saldy» dep jazý­men shektelip, eshqandaı dá­lel­siz jarııalaýdy ádet­ke aınal­dyrǵandaı.

Avtor maqalasynda Áıteke bı­diń sýretin tiri kezinde al­ǵash ret 1698 jyly Ispanııa sýretshisi Hýan Harıs saldy dep jazady. Buǵan senýge bolady. Biraq sodan beri 300 jyldan artyq ýa­qyt ótti, sonda bul sýret (Ispanııada ma, álde Qazaqstanda ma) qalaı saq­talyp, qalaı biz­ge jetkeni týraly avtor naqty jazbaǵan. Bul ara­da  maqalanyń taǵy bir túsiniksiz jeri – ol sýretti salý merzi­min Ámir Temirdiń bıli­gi  ke­­zindegi halyqara­lyq ýa­qıǵamen baılanystyr­ǵany. Shyndyǵyna kelgende Ámir Temir XIV ǵasyr­dyń adamy, al sý­retti salǵan XVII ǵa­syr­­­dyń adamy.

Jalpy, Ispanııa ko­roli­niń XIV-XVII ǵa­syr­­lar arasyn­daǵy ar­hı­vindegi basqa da saq­talyp qalǵan sýretterdi Ortalyq Azııa men Qa­zaq­stan jerlerin­degi or­taǵasyrǵa baılanys­ty qazyp al­ǵan bas sú­ıekterden antro­po­lo­­gııalyq qalpyna kel­tirilgen bıýstermen ózara sa­lystyrylsa, bul biraz tarıhı tulǵalardyń beı­nesin anyqtaýǵa sep bolar edi.

Degenmen de Qoı­shıev­­tiń jarııa­laǵan Áı­­teke bıdiń sýre­tin es­ke­rýsiz qaldyrýǵa bol­maıdy. О́ıtkeni bul ara­daǵy eń basty faktor Áıteke bı­diń 1698 jy­ly salynǵan por­treti men onyń 2005  jyly О́zbek­stannyń Nurata zırat­hanasyndaǵy qabirden Qazaq­stan antropologtary qazyp alǵan bas súıegi arqyly qal­pyna keltirilgen bıýstiń ózara uqsastyǵyn eshkim joqqa shy­ǵara almaıdy. Basty másele atalǵan portret pen bıýsti óz­ara salys­tyrý. Bul arada myna bir jaıdy eskerý qa­jet. Sý­retshi adamnyń beı­nesin salǵanda jas pen jy­nys erekshelikterine, bet teri­sindegi kóptegen qan tamyr­larynyń adam jú­zine beretin áserine, ıaǵnı reńine qarap bel­gili bir obraz jasaıdy. Al bas súıek arqyly adam beı­nesin antropologııalyq qal­pyna keltirý ádisi basqa jolmen jasalady. Munda bet súıek be­­der­leri men teri qa­bat­­­tarynyń arasyndaǵy baı­­­lanystar óte qatty eskeriledi. Sondyqtan an­tro­pologııada bet álpe­tiniń kórinisi, ıaǵnı reńi, beıtarap kúıinde ǵana salynady. Bul álemdik deńgeıde qabyldanǵan ádisteme bolyp sanalady.

Endi joǵaryda aı­tyl­ǵan talap­tardy eskere otyryp eki birdeı sý­ret­ke, ıaǵnı kór­kem port­­ret pen antropo­lo­­gııa­­­lyq bıýstke, sa­lys­tyr­ma­ly anyq­ta­malar berip kóreıik (sýretterdi qarańyz). Ol úshin eki sýretti kólemdik ól­shem­­­derin birdeı masshtab tur­ǵysynan qarap, ekeýi­niń de bir baǵytqa qarap tur­ǵan kóri­nisterin salystyrý qajet. Bul ara­daǵy jalpy aıyr­ma­shylyqtyń biri – Áı­teke bıdiń sýretin salǵan kezdegi jasy men onyń qaıtys bolǵan mer­ziminiń arasyndaǵy ýaqyt kólemi. Bul jaǵy­nan alǵanda eki beınede biraz alshaqtyq baı­qalady. Eń negizgisi – eki sýret ózara uqsas já­ne antro­polo­gııalyq beı­ne­lerinde or­taqtyq bar: bulardyń negiz­gi morfologııalyq quryly­my búgingi qazaqtarǵa tán tu­ranoıdtyq ná­sildiń qazaqstan­dyq nus­qasyna jatady. Eki sýrette de bet bıiktigi men bet jal­­­­paqtyǵynda aıyr­ma­­shylyq joq. Muryn súıegi qyrynyń túzý­ligi de ózara uqsas. Jaq súıe­giniń kóterilýi eki sýret­te birdeı jáne bet súıek ja­zyq­tyǵy da, ıaǵnı gorızontal bu­ry­shy da, ózara ortaq deń­geıde. Jalpy eki sý­­rettiń arasyndaǵy al­­shaqtyqtan gó­ri, óz­ara jaqyndyqtary álde­qaıda basym kez­desedi. So­ny­men sý­retshi sal­ǵan portret pen bas sú­ıek arqyly an­tro­po­lo­gııalyq qalpyna kel­tiril­gen bıýst tek bir ǵana adamnyń bet beı­nesiniń kóri­nisi dep aıtýǵa tolyq múm­kindik bar, ıaǵnı ol Áıteke bıdiń naqty bet beınesi degenge senýge bolady. О́ıtkeni bul sıpat­tama ǵylymı turǵydan morfologııalyq salys­tyrma jolymen berilgen ólshemderge júginý ar­qyly aı­tyl­ǵan birden-­bir du­rys anyqtama bo­­lary anyq. Berilip otyr­­ǵan salystyrmaly eki sýrettiń ózara uq­sas­tyǵyna kezinde Qoı­shıev te ózindik pi­ki­rin jazǵan eken: «Plas­tı­kalyq kóshirme me­niń qo­lymdaǵy Is­pan sý­ret­shisi Hýan Harıs salǵan Áıteke baba­myz­dyń kóshirmesine aı­na qatesiz uqsaıdy».

Bul eki sýrette de, ıaǵnı por­trette  jáne  bıýs­­te  Áıteke bı­diń shyn­ beınesi salynǵany kú­­mán týdyrmaıdy.

Qoryta kelgende, Áı­teke bıdiń beınesi re­tinde tek osy por­tret­tiń usynylǵanyn jón dep sanaımyz. Aldaǵy ýaqyt­ta Áıteke bıge ar­nap antro­pologııalyq mo­­nografııa jazýǵa talpynys jasap otyr­myz

Orazaq Smaǵulov,

UǴA akad­emıgi,

Aınagúl Smaǵulova,

aǵa ǵylymı qyzmetker, antropolog

SÝRETTERDE: Áı­te­ke bıdiń 1698 jyly Ispanııa sýretshisi Hýan Harıs salǵan portreti; Áıteke bıdiń 2005 jyly О́zbekstan­nyń Nurata zıratha­nasyndaǵy qazaq qabi­rinen Qazaqstan antropologtary qazyp alǵan bas súıek beınesinen qalpyna keltirilgen bıýst.