Memlekettik tilde zań jazýǵa ne kedergi?

Jańa zań qabyldaý kerek

«Til týraly» Zańnyń 4-babynda «Memlekettik til – memlekettiń búkil aýmaǵynda qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasynda qoldanylatyn memlekettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin júrgizý jáne is qaǵazdaryn júrgizý tili» dep taıǵa tańba bas­qan­daı jazylǵan. Atalǵan baptyń is jú­zinde oryndalmaýy zańnyń álsizdigin kórsetedi. Alaıda bul olqylyqty «Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» dep kórsetilgen sol Zańnyń 5-babymen aqtap alýǵa bolady. Osyndaı mazmuny bir-birimen qabyspaıtyn kereǵar baptar qazaq tiliniń kósegesiniń kógerip, keregesiniń keńeıýine kedergisin keltirip tur. Dál osy 5-bap orys tiliniń bıliktiń tili retinde ústemdik ornatýyna qyzmet etip, qolaıly jaǵdaı jasap keledi. Al kerisinshe qazaq tiliniń memlekettik basqarý, zań shyǵarý tili retinde qalyptasýyna múmkindik bermeý­de. Sondyqtan «Til týraly» Zańǵa túzetý engizilmeı, «baıaǵy jartas – sol jartas» kúıinde memlekettik til máselesi ózekti bolyp qala bermek.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­rynda zańdardyń negi­zinen orys tilinde shyǵýyna túsinistik tanyttyq. Bu­­ǵan qosa sol shaqtarda qa­zaq tilinde joǵary bilim al­­ǵan, qazaqsha zań jazatyn, zańdardyń oryndalýyn qazaqsha júrgizetin zań­gerler joqtyń qasy bolatyn. Osyndaı sebeptermen bastapqy kezde resmı til retinde orys tili arqyly is qaǵazdardyń deni júıelendi. Biraq sodan beri otyz jylǵa jýyq ýaqyt ótse de, irgetasy orys tilinde qalanǵan bul júıeniń irgesin sógý ońaı sharýa bolmaı tur. Barlyq isin orys tili arqyly úılestirip úırenip qalǵan Úkimet sol úırenshikti súrleýmen ke­ledi. Úkimet oryssha daıyndap, qa­zaq­shasyn ala-qula aýdarmamen usyn­ǵan zańdardy Parlament te keri qaı­tarmaı, qabyldap jatyr.

«Quqyqtyq aktiler týra­ly» zań­nyń 24-babynyń 3-tarmaǵynda «Qazaq jáne orys tilderindegi normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mátinderi teńtúpnusqaly bo­lýǵa tıis» dep jazylǵan. Biraq bul qa­zaq­sha zań mátinderiniń túpnusqa ekenin bildirmeıdi. Tek aýda­rylǵan mátin­niń mazmuny túp­nusqadan aýytqy­maıtynyn ańǵartsa kerek. Degenmen, orys tiliniń qalybyna salynyp daıyn­dalǵan qazaqsha mátinderdiń kal­kaǵa uryn­baýy neǵaıbyl. Osydan ke­lip zańnyń qazaq tilindegi nus­qasy qarapaıym jurtqa uǵynyqty bola bermeıdi. Tipti ony sýdıalardyń ózderi de áreń túsiner. Olardyń kóp jaǵ­daıda oryssha mátinge súıenip otyryp qa­zaq tilinde is júrgizetini barshaǵa málim.

Memlekettik tilge qatysty barlyq máseleniń sheshimin ilgeriletip, seńniń qozǵalýy úshin «Til týraly» zańǵa batyl ózgeris kerek-aq. Osyndaı oı­dy kóp­ten beri kóterip júrgen, memlekettik til­diń áleýetin arttyrýǵa múddeli zııaly qaýym ókilderi, qoǵam qaıratkerleri bar. Solardyń biri – Parlament Senatynyń Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń tóra­ǵasy Murat Baqtııaruly. Ol Parlament minberinde birneshe ret depýtattyq saýalyna memlekettik til máselesin ar­qaý etip, Úkimetten tegeý­rindi is-sharalar qabyldaýdy talap et­ti.

Senatordyń aıtýynsha, keshegi Keńes Odaǵynan irgesin aýlaq sal­ǵan elder túgel der­lik ózderiniń mem­lekettik tilderine basymdyq berip otyr. Aıtalyq, Grýzııa, Armenııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Qyr­­­ǵyz­stan sııaqty elder óz til­derinde zań qabyldaıdy. О́zbekstan táýelsizdik al­ǵaly orys tilinde 4-5 qana zań jazypty. Bul jerde Belarýs pen Qazaqstan ǵa­na orys tiliniń yńǵaıynan shyǵa almaı keledi.

– «Til týraly» zań eldegi áldeqashan ózgergen tildik jaǵ­daıatqa tolyq jaýap ber­meıdi. Qazir qoǵam da, adamı qun­dylyqtar da ózgerdi. Oı men sana, salt-dástúr, ádet-ǵuryptar jańarýda. Búgingi qalyp­tasqan demografııalyq jáne mıgra­sııalyq úderisterdi, ulttyq sana-sezimniń óskenin eskersek, aldaǵy ýaqytta en­digi urpaq qazaq tiliniń mem­lekettik qoldanys aıasyn tez arada keńeıtýdi talap etýi – zańdylyq. Osy rette mem­lekettik tildiń zańnamalyq jáne normatıvtik bazasyn jańar­tatyn ýaqyt jetkenin alǵa tartamyz. Sondyqtan memlekettik tildi bilý jáne qoldaý Qazaqstan azamattary úshin mindet bolýy tıis. Memlekettik tildi bilý – paryz emes, mindet dep kórsetile otyryp, endi ınstrýmentaldy zańdarǵa kóshý kerek. Iаǵnı zańdarda egjeı-teg­jeıli tolyq jazylyp, reg­lamenttelýi qajet. Tildik zań­namany jetildirý, zań talaptaryn kúsheıtý arqyly qajettilikti týǵyz­a otyryp, jańadan Memlekettik til týra­ly zań qabyldaý kerek, – dedi Murat Baq­tııaruly.

Senatordyń pikirinshe, mem­­leket­tik til máselesine qa­tysty barlyq usy­nys, sonyń ishinde zańdardy qazaq tilinde jazý talabynyń oryndalýy Mem­lekettik til týraly jańa zańnyń qabyldanýymen múm­kin bolmaq.

 Kórshiniń tili – kópshiliktiń tili emes

Jalpy, búginge deıin, ıaǵnı otyz jylǵa jýyq ýa­qyt ishinde elimizde 3 myń­ǵa jýyq zań qabyldanǵan eken. Sonyń tek ekeýi ǵana qa­zaq tilinde jazyldy. Olar – 1997 jylǵy «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zań men 2002 jylǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balanyń quqyq­tary týraly» zań. Mem­lekettik tilde basqa esh­qandaı zań qabyldanǵan joq. Árıne buǵan jyl saıyn jańadan zań jazylyp jatpaǵanyn, qabyldanǵan zań jobalarynyń tek ózgerister men tolyq­tyrýlar ekenin alǵa tartyp, ýáj aıtýǵa bolar. Degenmen, túzetýler engizilip jatqan zań jobalarynyń ózi áli kúnge deıin orys tilinde daıyn­dalýda. Mınıstrlikter ókil­deri Par­lament depýtat­tarynyń aldynda ózderi ázir­­legen zań jobalaryn qa­zaq tilinde tanysty­ryp, ma­quldatyp jatady. Biraq talaı ret depýtattar tarapynan qujattardyń máti­nindegi qateler, mazmuny bir-birine kereǵ­ar tarmaqtar sóz bolyp, synǵa alyndy. Biraq sonda da Úkimet úırenshikti úrdi­sinen tanbaı, túpnusqasy oryssha, qazaq­shasy aýdarma túrindegi zań jobalaryn ázirleıdi.

Buryn jazylǵan zańdar­dyń ústinen ústemelep tolyq­tyrýlar engizilip jat­qanyn eskermegen jaǵdaıdyń ózinde jańa­dan qabyldanǵan zań­dar barshylyq. Osyndaı jańa zańdar­dyń qazaqsha jazylýy­na udaıy kó­terilip júrgen usynystar, qolǵa alynǵan is-sharalar yqpal ete almaýy qynjyltady. Máselen, byltyr jańadan qabyldanǵan bar bolǵany 21 baptan turatyn «Pedagog mártebesi týraly» zańnyń tolyqtaı qazaq tilinde jazylatyn jóni bar edi. О́ıtkeni jańa zań baǵyttalǵan muǵalimderdiń basym bóligi memlekettik tilde bilim beredi. Statıstıka komıtetiniń 2018 jylǵy deregi boıynsha elimiz­de oqýshylardyń 65%-y qazaq tilinde bilim nárimen sýsyn­dasa, 32%-y oryssha oqıdy eken. Al 90-jyl­dardyń basynda bul kórsetkish kerisinshe bolǵan: Qazaqstanda qazaqsha oqıtyndardyń úlesi nebári 32% bolsa, orystildi balalar 65%-dy quraǵan. Al óńirlerdi jeke bólip alyp qarasaq, keı­bir oblystyń kórsetkishi 90%-ǵa jetip jyǵylady. Sony­men qatar sońǵy 10 jylda qazaq tilinde bilim alatyn adamdardyń úlesi kolledj­de 59%-ǵa, JOO-larda 64%-ǵa jetipti. Osydan qazaq tilin meńgergenderdiń úlesi edáýir art­qanyn baıqaımyz. Suranysqa sáıkes olarǵa bi­lim beretin muǵalimderdiń de sany kóbeıgeni anyq. Endeshe, kópshiliktiń yńǵaıyna qaraı muǵalimderdiń mereıin ósiretin zań da memlekettik tilde jazylsa ıgi edi. О́kinishke qaraı atalǵan zańnyń da qazaqshasy orysshaǵa súıenip ázirlendi.

Respýblıka boıynsha qazaqtil­diler­diń úlesi áldeqaıda art­qan. 2009 jylǵy halyq sanaǵy boıynsha elimizde qazaqsha sóıleı alatyndar 64,4%-dy quraǵan. Bıyl­ǵy sanaqtyń nátıjesi qazaqtildi­lerdiń úlesin budan da joǵary kórsetetini anyq. Qazirdiń ózinde qazaqtardyń sany sha­mamen 77%-dy quraıdy degen boljam jasalýda. Buǵan qosa qazaqsha erkin sóıleı alatyn basqa ulys ókilderi de bar.

Sonymen qatar ishki mıgrasııa bo­ıynsha Qazaqstanda 17 óńirdiń 15-inde qazaqtardyń paıyzdyq kórsetkishi joǵa­ry eken. Sonyń ishinde iri úsh qala­myzda qazaqtardyń úlesi artqan. Aıtalyq, Nur-­Sultan qalasynda – 79%, Almatyda – 60,5%, Shym­kentte – 70% qazaqtildi halyq basym. Buǵan qosa respýblıkada jer­gilikti halyq eń kóp shoǵyrlanǵan Qyzyl­orda, Atyraý, Mańǵystaý ob­lys­­tarynda 90%-dyń  aınalasynda qazaqtildiler turady. Sondyqtan qazaq tilin tolyq­taı memlekettik til retinde qol­danýǵa ábden bolady. Tek osy jaǵdaıǵa bılik organdary da beıimdelip, qazaq tili­niń resmı til retindegi rólin kúsheıtýge múddeli bolýy tıis.

Joǵaryda toqtalǵan 1997 jyly alǵash ret qazaq tilinde qabyldanǵan «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańnyń bastamashysy, qoǵam qaıratkeri Ákim Ysqaq qazirgi qaralyp jatqan zań joba­larynyń ishinde, ásirese áleýmettik sala­lar­ bo­ıynsha qujattardyń qa­zaq tilinde daıyndalýyna mán berý kerek ekenin aıtty. Onyń pikirinshe, dál osy saladaǵy máselelerdiń zań júzinde sheshi­lý prosesiniń memlekettik tilde júr­gizil­geni jón. О́ıtkeni basym bó­ligi qazaqsha sóıleıtin ha­lyqqa barlyq qu­jattar tolyq­qandy túsinikti bolýy úshin memlekettik tilde daıyndalýy kerek.

Sonymen qatar Ákim Ysqaq kezinde «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańdy qabyldaý barysynda aldymen «Egemen Qazaqstan» gazetinde mátini tolyq jarııalanyp, halyqtyń talqylaýyna usynylǵanyn eske aldy. Buǵan zııaly qaýym ókilderi de belsene atsalysqan. Nátıjesinde, depýtattar qa­zaq tilinde jazyl­ǵan, búkil halyqtyq talqylaýdan ótken jobany maquldady. Osy sııaqty belgili bir másele boıynsha halyqpen keńesetindeı jaǵdaı týsa, memlekettik til­diń salmaǵy basym bolatyny anyq. О́ıtkeni halyqtyń kóp bóligin qazaq-­tildiler qu­raıtynyn joǵaryda biraz dálelmen keltirdik. Bul búgingi tańda bizdiń elde kórshi eldiń tili kópshiliktiń tili emes ekenin aıqyn kórsetedi.

Endigi ýaqytta mem­le­kettik tilde qabyl­dan­ǵan­­ alǵashqy eki zańnyń izin­ jalǵastyratyn kún ál­deqa­­shan keldi. Osy rette memlekettik tildiń máselesin kóterip júrgen azamattar jańadan ázirlenip jatqan «Ardagerler týraly» zań joba­synyń memlekettik tilde jazylatynynan úmittenip otyr. Bul zań da áleýmettik salaǵa qatysty bolyp tur. Joba ardagerler men olarǵa teńestirilgen tulǵalarǵa beri­letin jeńildikterdiń, kó­mek­terdiń bárin júıeleýdi, bir zańǵa toptastyrýdy kózdeıdi.

 Úkimet memlekettik tilge ústirt qaramaýy tıis

Zań jobalaryn ázirleý sýbektileri ishinde eń aýqym­dysy – atqarýshy bılik­ti júzege asyrýshy ári oǵan bas­shylyq jasaýshy Úki­met. Negizinen zań jobalaryn atqarýshy bılik júıesine kiretin memlekettik organdar – mınıstrlikter ázirleıdi. Sondyqtan memlekettik til­de zań jazý máselesiniń ushy osy mem­lekettik organdarǵa kelip tireledi. Úkimet bolsa, qazaqsha zań jobalaryn ázirleýde Ar­naıy lıngvıstıkalyq saraptama tobyna arqa súıep keledi. Parlament Senatynda Murat Baq­tııaruly, Sársenbaı Eńsegenov, Dınar Nóketaeva, Narıman Tóreǵalıev, Bek­myrza Elamanov, Erbolat Muqaev jáne Rashıt Ákimov sııaqty bir top depýtat atalǵan lıngvıstıkalyq sarap­tama tobynyń qyzmetin toqtatý, jaýap­kershilikti tolyǵymen zań ázir­leýshi memlekettik organnyń ózine júk­teý týraly másele kóterdi. Jalpy, osyn­daı talap-tilekterimen Úkimettiń daıyndaǵan qazaq­sha zań jobalaryn únemi synap otyratyn depýtattar bul máseleniń tezdetip sheshilýine shyndap kirisýi kerek sııaqty. Zań shyǵarýshy organ retinde Parlament zańdardyń memlekettik tilde qabyldanýyna yqpal etýge qaýqarly. Buǵan qazaq ti­linde ja­zyl­ǵan eki zań da depýtattardyń bas­tamasymen qabyldanǵany dálel bola alady. Endeshe, Parlament depýtattary Úkimet jaqqa alańdaı bermeı, osy úrdisti nege jalǵastyrmaıdy?

Sonymen qatar zań jobalaryn aldymen memlekettik tilde daıyndaý bas­­tamasyn qolǵa alýǵa qazaqsha zań ter­mınderiniń tolyq qalyp­taspaǵany, qazaq tilinde zań jazatyn mamandardyń tap­shylyǵy keri áserin tıgizip otyr ma degen suraq týyndaıdy. Bul jóninde bilik­ti zańger, Ádilet mınıstrliginiń janyn­daǵy Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń dırektory Rama­zan Sár­pekov tómendegishe tu­jy­rym jasaıdy.

– Egemen el bolǵaly Qazaq­standa ult­tyq quqyq júıesin qurý úderisi turalaǵan joq. Quqyq pen onyń negizin qu­raýshy zań termınderiniń qatar damýy – obektıvti zańdylyq. Osy ýaqyt ishinde qanshama termınder men balamalar sátti bolyp, keń qoldanysqa ıe boldy. Mysaly, qazir kú­mán týdyrmaıtyn «zańnama» sózi de qazaq tiliniń leksıkasyna táýelsizdik jyl­dary engen edi. Mundaı mysaldardy kóptep keltire berýge bolady. О́kinishke qaraı keıbir uǵymdar men termınder birjolǵy kúıinde qalyp qoıdy. Bir jaǵynan ol da tabıǵı zańdylyq nátı­jesi ispetti. Barshaǵa túsinikti, kó­ńil­ge qonymdy nusqalar keńinen qol­daý tapsa, ıaǵnı qoǵamdyq-áleýmettik jáne leksıkalyq suryptaýdan ótse, qol­danysqa enedi. Qazirgi termınjasam isi tek qana til nemese zań, ne ózge sala ma­­man­daryn ǵana qamtyp qoımaıdy. Bul iste qoǵamdyq ún qatý da úlken oryn alady. Elektrondy qatysý ar­qyly múddeli aza­mattar men uıymdar usy­nylǵan jobalyq balamalar men nusqalar boıynsha óz pikirlerin bildire alady. Osy­laısha Úkimet ja­nyndaǵy Res­pýblıkalyq termınologııa komıs­sııasyna ońtaıly balamalar men nus­qalardy maquldaýǵa kó­mek­tesken oryn­dy dep sanaımyz. Aqyl­dasyp naq­ty­lanǵan termın ómirsheń bolady, – dedi zańger.

Buǵan qosa Ramazan Sár­pekov qazaq tilinde zań jazatyn mamandarǵa baılanysty oıymen bólisti. Onyń aıtýyn­sha, osy máseleniń eki aspektisi bar. Birinshisi – tilge qatysty. Memlekettik organdarda bolsyn, qazaq tilinde maman daıar­laıtyn joǵary oqý oryndarynda bolsyn, óz salasyn jetik biletin bilikti mamandar jetkilikti. Osyndaı jaǵdaı zań­nama salasyna da tán. Qazaq tiliniń teorııasy men qoldaný tájirıbesinde «zańnama leksıkasy» degen baǵyt qalyptasty. Ekinshi másele – quqyqqa qa­tysty. Quqyq nemese zań teo­rııasyn da meńgergen ma­man­dar jetkilikti. Másele olar­­dy uıym­dastyra bilý­de.­ Memlekettik organdarda memlekettik tildi je­tik meń­gergen mamandar bar­shy­lyq. Biraq olarmen júıeli túrde jumys isteý qajet. Zań qabyldaýda vedomstvolyq múddelilik basymdaý.

– Memlekettik organdar­da kadrlyq turaqsyzdyq máselesi ózekti bolyp tur. Ja­sy­­ratyny joq, memlekettik qyzmet­shilerdiń kóbi jas­tar. Zaman tala­byna saı olar­dyń suranystary, qun­dylyqtary joǵary bolady. Iаǵnı sala leksıkasyn tolyq meńgergen mamandy qalyp­tastyrý kópjyldyq jumysty qajet etedi. Memlekettik tildi biletin maman­dardy irikteý, turaqtandyrý, ynta­lan­dy­rý sııaqty is-sharalar mem­lekettiń uıymdastyrýshylyq quzyretine kiredi. Bul jumys keshendi tásil qoldanýdy kútip tur. Joǵaryda kórsetilgen eki fak­tordyń jıyntyǵy oń bolýy zań jo­ba­laryn mem­lekettik tilde ázirleýge to­lyqtaı múmkindik beredi, – dedi Ramazan Sárpekov.

Túptep kelgende, Prezı­dent aıt­qandaı memlekettik til ultaralyq qa­rym-qatynas tiline aınalyp, ult­tyq ıdeo­logııanyń ustyny bolýy kerek. Qazaq tili zań jazýǵa, nor­matıvtik quqyqtyq qu­jat­tardy tú­zýge ıkemsiz degen qasań túsinik­ten arylyp, kór­shiniń tilin qolaı kór­gennen, óz tilimizge ıkem­delgenimiz jón. Bıler sotyn qalyptastyrǵan baı, ótkir tilimiz qazaq tili – týrasyn aıtyp, naqty jetkizýge óte yńǵaıly til. Árisi el bılegen han­dardyń jarǵylaryn aıtpaǵanda, berisi jazba ádebıetimizdiń negizin qalaǵan Uly Abaıdyń ózi 73 baptan turatyn Qaramola «Erejesin» jazyp qaldyrǵan. Sondyqtan memlekettik tildiń zań tili retinde bekıtin, Ata zańymyz rýhanı jańǵyratyn, aıbyndana túsetin kez keldi.