INDÝSTRIIаLYQ DAMÝ JALPYULTTYQ MINDETKE AINALÝY TIIS?

Sonymen, kópten beri sóz bolyp, qolǵa alǵaly júrgen sharýanyń tusaýy kesildi. HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyldyǵynyń alǵashqy bes jylyn qamtıtyn údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama bekitilip, ondaǵy belgilengen sharalardy tolyǵymen júzege asyrýdyń naqty strategııa, qarjylandyrylý kózderi, tıimdi basqarý men jeke jaýapkershilik, bızneske qolaıly jaǵdaılar jasaý, nátıjeni baqylaý jáne baǵalaý tárizdi qajetti sharttary anyqtaldy. Sátin salyp, qolǵa alynǵaly otyrǵan isterimiz júzege asyp jatsa Qazaqstan óz tarıhynda bolmaǵan ekonomıkalyq serpilis jasap, álemniń daǵdarystan keıingi aldyńǵy qatarly memleketteriniń tizimine ilinerine esh kúmán joq. Árıne, bul – bizdiń osy ýaqytqa deıin jasaǵan tirshilikterimizdiń bári bolymsyz, ózgelerdeginiń bári keremet degen sóz emes. Shúkirshilik, bizdiń de basqalarǵa úlgi ǵyp tartar úrdisterimiz bar ekendigi daýsyz. Kelimdi-ketimdi sheteldik áriptesterimizdiń aıtatyn ortaq pikiri osyndaı. Mysaly, japondyq “Toshiba” korporasııasynyń ókili Akıhıro Takýbo bylaısha paıymdaıdy: “Egemendigin jarııalaǵannan bergi qysqa merzim ishinde óziniń damýymen, syndarly saıasatymen, jarqyn bolashaǵymen búkil álemdi moıyndatqan birden-bir el – Qazaqstan”. Deı turǵanmen, damýdyń taban jolynan endi-endi shyǵyp, onyń dańǵyl jolyna aıaq basyp kele jatqan bizge búgingi jahandaný dáýirinde meılinshe joǵary sapa deńgeıine kóterilý úshin ındýstrııalandyrý úrdisin qolǵa alý aýadaı qajet. Osy ıgi shara, túptep kelgende bizge qosymsha quny joǵary, birinshi kezekte ózimizdiń otandastarymyz tutynatyn, ónimder shyǵaratyn óndiris oryndaryn molynan ashýǵa múmkindik týǵyzady. Sondaı-aq, ındýstrııalan­dyrý otandyq óndiristiń qarqyndy damýynda shıkizattyń úlesiniń meılinshe azaıýyna septigin tıgizedi. Bul degen shıkizat ónimderinen múldem bas tartý emes. Bizge keregi – ózgeler tárizdi bardy oryndy paıdalana bilý. Atap aıtqanda, soǵystan keıingi jyldary Germanııanyń ekonomıkasyn kóterýge meılinshe eńbek sińirgen belgili nemis ekonomısi Lıýdvık Erhard Marshall jospary boıynsha bólingen 1,4 mlrd. dollardy tek shıkizat alýǵa kózdegen. Bizde bul jaǵynan eshqandaı másele joq. Búgin, qazaqstandyqtar jeriniń kólemine shaqqanda 0,2 paıyzdy quraıdy, al shıkizattyń baılyǵy turǵysynan álemniń aldyńǵy bestigi qatarynda. Iаǵnı, árbir azamatqa keletin baılyq jóninen Qazaqstan dúnıe júzinde birinshi orynda. Munyń ózi onyń zor bolashaǵyn baıqatady. Tek osynshama baılyqty durys uqsata otyryp, jaratqannyń bergen syıynyń basym bóligin keler urpaqqa zor mura retinde qaldyrý qajet. Sondyqtan, aldaǵy onjyldyqta damýdyń turlaýly da teńdestirilgen ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy jedel ártaraptandyrý jáne ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrý esebinen qamtamasyz etiletin bolady. Nátıjesinde, 2020 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimdegi (IJО́) óńdeý ónerkásibiniń úlesi 13 paıyzdan kem emes mólsherin quraýy tıis. Eksporttyń jalpy kóleminde shıkizattyq emes eksporttyń úlesi 27-den 45 paıyzǵa deıin ulǵaıýy, eńbek ónimdiligi óńdeý ónerkásibinde eki ese, aýyl sharýashylyǵynda kem degende tórt ese artýy qajet. IJО́-niń energııa syıymdylyǵy 25 paıyzdan kem emes mólsherde tómendeýi, kásiporyndardyń ınnovasııalyq aktıvteriniń úlesi 4-ten 20 paıyzǵa deıin ósýi qarastyrylyp otyr. Shyny kerek, kózdelip otyrǵan sharalardyń júzege asýy ońaıǵa túspesi anyq. Bárimizge belgili, elimizdiń ishki jalpy óniminde shıkizattyń úlesiniń molynan bolýy akademık Fazylhan Baıymbetovtiń sózimen aıtsaq, “atadan qalǵan mura” ispetti. Tanymal ǵalymnyń aıtsa aıtqanyndaı, KSRO kezinde Qazaqstanda óndirilgen rýda tipti sol jer jynysy kúıinde Reseıge nemese basqa da odaqtas respýblıkalardyń birine jetkizilip, sonda óńdelip otyrdy. Qazaqstan “KSRO asyraýshysy” atalyp kelgenimen, mıllıondaǵan gektar jerde ósip shyqqan mıllıardtaǵan put altyn astyqty jınaıtyn kombaındar odaqtas respýblıkalardyń birinde jasalyp, bizde soqa da shyǵarylmaıtyn. Qazaqstan ındýstrııasy negizinen áskerı maqsatta damyp, zaýyttarymyzdyń basym bóligi Keńes Odaǵynyń qorǵanys salasynyń tapsyrystaryna qyzmet etetindikten, halyq tutynatyn taýarlardy shyǵarýshy óndiris oryndary asa kóp bolmaıtyn. Biraq olardyń ózderi KSRO ydyraǵannan keıin jumystaryn doǵardy. Máselen, máshıne jasaý jáne metall óńdeý kásiporyndarynyń kóbi qazir toqtap tur. Kezinde 50 myń shynjyrtaban traktorlar shyǵarǵan Pavlodar traktor zaýyty, traktorlar men avtokólikterdiń porshenderin daıyndaǵan Almaty porshen zaýyty tárizdi alpaýyt kásiporyndar osyndaı kúı keship otyrsa, 60 paıyzdaı máshıne jasaý kásiporyndarynda óndiris jabdyqtary ábden eskirgen. Aıtalyq, 10 jyl ǵana jumys isteýge tıisti ondaǵy stanoktar 30-40 jyl boıy paıdalanylyp keledi. Árıne, kez kelgen sheteldik fırma óz ónimderin mundaı kásiporyndarda daıyndatýǵa qulyqty bolmaı­tyny aıdan anyq. Osyǵan uqsas jaǵdaılar basqa salalarda da oryn alyp otyr. Mysaly, temir jol boıynda lokomotıv jáne vagon parkiniń 70 paıyzǵa jýyǵy tolyq jańarýdy qajet etetin eski dúnıeler. Shamamen 15 myń shaqyrymǵa sozylǵan magıstraldy temir joldyń 70 paıyzy jańalanýy kerek. Eldegi kommýnaldyq sharýashylyqtardyń menshikterin­degi dúnıeler de eń beri alǵanda 50-60 jyl boıy paıdalanylyp kele jatqan nysandar. Birazy Hrýshev túgil, Stalın zamanynan qalǵandar. Minekı, osyndaı jaǵdaıda “enshi alǵan” Qazaqstandy aldyńǵy qatarly ındýstrııalyq memleketke aınaldyrý mindeti tur. Osy rette, Elbasy N.Nazarbaevtyń bıylǵy Joldaýynda aıtylǵandaı, eńbek ónimdiliginiń keshendi artýy asa mańyzdy mindet bolyp tabylady. Qazaqstanda, tutastaı ekonomıka boıynsha bir qyzmetker jylyna 17 myńdaı dollardyń ónimin óndirse, damyǵan elderde bul kórsetkish 90 myń dollardan asyp otyr. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy ahýal da kóńil kónshiterlik deýge kele qoımaıdy. Munda da eńbek ónimdiligi kóp tómen jáne jylyna bir jumys isteýshige 3 myń dollar shamasynda keledi. Damyǵan elderde bul kórsetkish 50-70 myń dollardy quraıdy. Aýyl úshin ósý perspektıvasy, mine, osynda. Naryq qoǵamynda “taýar ótimdiligi” deıtin uǵym birinshi kezekke shyǵatynyn umytpaǵanymyz jón. Eksporttyq áleýet pen qamtamasyz etilmegen óndiris oryndarynyń órisi tar. Tipti, álemge tanymal alpaýyt “Toıota”, “Ford” kompanııalarynyń ózderi shyǵynǵa batyp jatqan kezde muny eskermeýge bolmaıdy. Endeshe, órkenıet kóshinde laıyqty oryn alý úshin bizdiń qoǵamǵa asa qýatty ınnovasııalyq qozǵalys kerek, ıaǵnı ınnovasııalyq ústemdik pen kreatıvti úlgidegi tártip qalyptastyrý qajet. Sonda ǵana óndiristiń joǵary ótimdiligin qamtamasyz ete alamyz. Aıtalyq, Izraıldiń bıýdjet kirisiniń 60 paıyzyn aqparattyq tehnologııalarǵa tolyǵymen ıkemdelgen kásiporyndar qamtamasyz etýde, sóıtip ótken ǵasyrdyń 50-shi jyldary qý mekıen daladan ózge eshteńesi joq bul memleket qazir ekonomıkasy qarqyndy damyǵan elge aınalyp otyr. Sondyqtan, Elbasymyzdyń “bilim – ǵylym – óndiris” tizbegin tuıyqtaý qajettigi jónindegi bergen tapsyrmasyn oryndaýdy Úkimet endi qolǵa alýy tıis. Máselen, Batysta ýnıversıtet – munaı hımııasy zaýyty – munaı óndirisi kompanııasy tutastyqta jumys isteı bastady. Demek, osyndaı shara ǵylymnyń barlyq salalary boıynsha qolǵa alynsa is nátıjeli bolmaq. Biz sııaqty halqynyń sany az, ekonomıkasy damý ústindegi elge tehnologııa aýadaı qajet. Sonda ǵana álemniń alyp memleketteri men tóńiregimizdegi elder bizben sanasady. Úkimettiń, barlyq deńgeıdegi ákimderdiń aldynda turǵan naqty ári keleli mindetter, mine, osyndaı. Osy jylǵy 12 naýryzda ótken Qazaqstannyń ındýstrııalyq óndirisin qurýǵa arnalǵan arnaıy keńeste Memleket basshysy taǵy da bir qabat olardyń jaýapkershiligin aıtyp ótti. Ásirese, óńirlerdegi basshylar aldynda asa jaýapty mindetterdiń turǵanyna nazar aýdaryldy. О́ıtkeni, ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda iske asatyn jalpy quny 4,7 trln. tenge bolatyn 191 jobanyń aǵymdaǵy jyly 144-i oblystardyń deńgeıinde aıaqtalýy tıis. Basty másele, nysandardyń der kezinde berilýin qadaǵalaýmen qatar, onyń tolyqtaı jobalyq qýatyn ıgerýdi qamtamasyz etý kerektigine tirelip otyr. Máseleniń bylaı qoıylýy kezdeısoq emes. Bizde sońǵy ýaqyttarda saıası uranshyldyq pen naýqanshyldyqtyń bel alyp bara jatqany ashy da bolsa shyndyq. Tipti kózboıaýshylyqqa deıin jol beriletin jaǵdaılar kórinis berýde. Osyǵan baılanysty Elbasynyń ózi alańdaýshylyq bildirgenin bilemiz. Ol kisi, máselen, “Djeneral elektrık” kompanııasynyń tehnologııasy boıynsha Eýrazııa kontınentinde tuńǵysh ret lokomotıvterdiń besinshi býyny bolyp sanalatyn jańa teplovozdar shyǵarý zaýytynyń ótken jyly Astana qalasynda alǵashqy ónimin berý tusaýkeserine qatysqanyn, al shyndyǵynda alǵashqy teplovozdyń qazir ǵana tolyq qurastyrylyp bitkenin aıta kele, bul is-sharanyń ánsheıin aldaý ekendigin qatty synǵa aldy. Aldaǵy ýaqytta mundaı jónsizdikterdiń tamyryna balta shabý qajettiligin eskerte otyryp, Prezıdent barlyq deńgeıdegi ákimderge óz aımaqtarynda búginderi jumys jasap jatqan jáne taıaý bolashaqta iske kiristiriletin kásiporyndardy turaqty nazarda ustap, olardyń uzaq merzimdi tapsyrystar alýyna yqpal etip otyrýyn tapsyrdy. Elbasy, sonymen qatar, barlyq basshylarǵa halyqqa jaqyn bolý kerektigin, olardyń muń-muqtajyn der kezinde sheship otyrýdy, árbir qazaqstandyqtyń jaǵdaıynyń jaqsarýyna kómektesýin, jeke basynyń qarapaıym bolýyn qatań eskertti. Iá, búgingideı sheshýshi tusta tizgin ustaǵan azamattar toıdan góri oıǵa den qoısa, jaǵympazdyqtan góri jasampazdyqqa boı ursa, ásire qyzyǵýshylyqtan góri pragmatıkalyq qadamdardy ustansa upaıymyz túgendelip, sharýamyzdyń bútindeletini sózsiz. Eldi jańǵyrtý strategııasyn iske asyrýdyń tabystylyǵy memlekettik resýrstarmen qatar, barlyq qazaqstandyqtar men bıznesti jumyldyrýǵa da baılanysty ekendigin atap ótken jón. Mynadaı bir aqıqatqa nazar aýdarsaq. Qaı eldiń bolsa da áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyǵy jeke menshik sektorynyń, sonyń ishinde shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesine tikeleı qatysty. Taýar óndirisin ulǵaıtyp, azyq-túlik molshylyǵyn jasaıtyn da, qyzmet sapasyn jaqsartatyn da – osy orta tap. Ekonomıka turaqty bolýy úshin shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 70-80 paıyz, kem degende 40-50 paıyz bolýy kerek. Al, Qazaqstanda bul kórsetkish 20 paıyzǵa jeter-jetpes qana. Sondyqtan, 2010 jyldan bastap óńirlerde kásipkerlikti damytý jóninde biryńǵaı bıýdjettik baǵdarlama iske kiristi jáne ol “Bıznestiń jol kartasy-2020” degen ataýǵa ıe boldy. Bul baǵdarlamanyń maqsaty kásipkerliktiń, bárinen buryn shaǵyn jáne orta bıznestiń jańa tobyn damytý esebinen turaqty jumys oryndaryn ashý bolady. Olaı bolsa, jumysqa yntaly árbir azamat úndi halqynyń uly perzenti Djavaharlal Nerýdiń “Tabys kim batyl qımyldasa, sonyń úlesine jıi túsedi” degen qanatty sózin qaperde ustap, osy bir ońtaıly sátti utymdy paıdalanǵany jón. Kenjebolat JOLDYBAI, saıasattanýshy.