Taıaý Shyǵys týraly sóz qozǵaǵanda mynany eskerý kerek. Geosaıası mańyzy, tarıhı máni, qazba baılyǵy aıryqsha bolǵandyqtan, óńir turǵyndary «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaıtyn» ómir súrdi dep aıtý qıyn. Kóne dáýirden beri Evfrat pen Tıgr ózenderiniń alaby talaı qyrǵyndy bastan keshirdi. Áıtse de, bul aımaq mamyrajaı dáýirge de kýá boldy. Biraq Taıaý Shyǵystaǵy shıelenistiń keıingi kezde kúrt artýynyń birneshe sebebi bar.
Aımaqtaǵy turaqsyzdyqtyń basty sebebi – munaı men gaz. XX ǵasyrdyń basynda aǵylshyn geologtary óńirden «qara altyn» tapqaly beri álem derjavalary Taıaý Shyǵysta óz degenin júrgizýge nıetin jasyrǵan emes. Munyń sebebi túsinikti. Qazirgi tańda jer jahandaǵy munaı qorynyń – 48 paıyzy, gazdyń 38 paıyzy Taıaý Shyǵys elderine tıesili. Onyń ústine, munaı óndirý boıynsha da óńirdegi memleketter aldyńǵy qatarda tur. Ázirge álem «qara altynnan» bas tartýǵa yńǵaı tanytqan emes. Endeshe aımaqta kimniń degeni bolyp, aıtqany oryndalsa, sonyń halyqaralyq arenadaǵy abyroıy artyp, baılyǵy eselene túspek. Sondyqtan óńirge «kóz alartyp qaraýdyń» basty sebebi osynda jatyr.
Munaı qorynyń moldyǵy, ony óndirý – Taıaý Shyǵys úshin taǵdyrsheshti másele bolyp otyr. «Qara altyn» tabylmasa asaı-múseıin arqalaǵan amerıkalyqtar men aǵylshyndar arabtyń sartap shóline qyzyqpas edi. Ulybrıtanııanyń áıgili premer-mınıstri, dilmar saıasatker Cherchıllshe aıtsaq, derjavalardyń Taıaý Shyǵysta «dosy da, qasy da joq; tek múddesi bar». О́kinishke qaraı, munaıdyń mol qory Evfrat pen Tıgrdi jaǵalaı qonys tepken halyqtyń baǵyna emes, soryna aınaldy desek artyq aıtqandyq emes.
Ádette ekonomıkasy álsiz, halqynyń turmysy tómen, dıktator bılegen memleketter ishki turaqsyzdyqqa syrtqy kúshti kinálap, ózderi júrgizgen álsiz saıasatty aqtap alýǵa tyrysatyny bar ǵoı. Muny syltaý dersiz. Al Taıaý Shyǵys elderi saıası arenadaǵy sátsizdigi men ekonomıkalyq áleýetiniń nasharlyǵyn syrtqy kúshpen qalaı baılanystyrsa da jarasady. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, keı memleketter baılyqqa talas úshin kez kelgen áreketke baratynyn sózben de, ispen de dáleldedi. Ol bylaı tursyn, aırandaı uıyǵan bir eldiń shańyraǵyn ortasyna túsirip, halqyn tentiretip jiberetinin kóz kórdi. Máselen, talaı tarıhty bastan ótkergen Sırııa búginde soǵys órti jalmaǵan tamuqqa aınalǵan. Sonyń saldarynan kóptegen tarıhı jádiger múldem joıylyp ketti. Irakqa ıadrolyq qarý izdep barǵandar munaıdan basqa eshteńe tappaı qaıtty.
Taıaý Shyǵystyń qutyn qashyryp turǵan taǵy bir sebep – Izraıl. Asyqpańyz, bútindeı bir memleketti aımaqtaǵy alaýyzdyqqa kinálaıyn dep otyrǵanymyz joq. Túıtkildiń túp-tamyryn kórsetpekpiz. Izraıl búginde damýdyń dańǵylyna túsken táýelsiz el. Ony moıyndaý kerek. Degenmen Taıaý Shyǵysta evreıler eliniń ornalasýy arabtarǵa áste unaǵan emes.
Tarıhqa úńilsek, Osman ımperııasy tusynda Palestına jerinde arabtar men evreılerdiń tatý-tátti ǵumyr keshkenin baıqaımyz. Alaıda XIX ǵasyrdyń sońynda álemge taraǵan evreıler arasynda ultty biriktirý ıdeıasy kúsh ala bastaıdy.
«Saıası sıonızmniń ákesi» sanalatyn jýrnalıst Teodor Gersl óziniń The Jewish State kitabynda Evfrat pen Tıgr mańaıynda memleket qurý qajettigin jazǵan eken. Keıinirek bul týyndy evreılerdiń boıtumaryna aınaldy. Osylaısha jan-jaqtan Ierýsalımge aǵylǵan sıonıstik ıdeıany sińirgen evreıler birtindep turǵylyqty halyqtyń jerin satyp ala bastaıdy. Biraq palestınalyqtar olardyń túpki maqsatyn ańǵarmaı, qolyn mezgilin kesh sermep qaldy. 1947 jyly BUU 181 qararynda Palestına jerin bólip, Palestına jáne Izraıl memleketterin qurý týraly sheshim qabyldady. Bul qadam Arab elderi joǵary keńesine unaǵan joq. Kóp uzamaı-aq Ierýsalımniń múftıi evreılerge jıhad jarııalady. Bir jyldan soń 1948 jyly 14 mamyrda Izraıl táýelsizdigin jarııalaǵanda Arab lıgasy olarǵa soǵys ashty. Mysyr, Iordanııa, Irak, Sırııa, Lıvan, Saýd Arabııasy, Iemen birigip, Izraılge qarsy shyqqan. Biraq túıeden áli túsip úlgermegen arabtar amerıkalyqtar qoldaǵan evreılerdi jeńe alǵan joq. Kerisinshe, Palestına terrıtorııasynyń 78 paıyzynan aırylyp qaldy.
Mine, osydan beri semıtter ulysyna jatatyn arabtar men evreılerdiń basy pispeı keledi. Alǵashqy qaqtyǵystan keıin eki tarap birneshe ret soǵysyp, onyń zardabyn qarapaıym halyq tartty. Arab lıgasy qansha talpynsa da, sıonısterdi jeńe alǵan joq. Búginde mıllıondaǵan palestınalyq óz úıinen aıyrylyp, bosyp ketken. Arabtar áli kúnge deıin Izraıldi búıirden shyqqan shıqan sekildi kórse, evreıler atajurtymyzǵa keldik dep esepteıdi.
Taıaý Shyǵysta turaqtylyq bolmaýynyń kelesi sebebi – óńirde álemdik deńgeıdegi derjava, geosaıası shahmat taqtasyna laıyq oıynshy joq. Bir óńirde bir ǵana «dókeıdiń» ústemdigi álemdik tepe-teńdik úshin kerek. Iаǵnı bir memleket kórshilerine «aqyl» aıtyp otyrýdy jón sanaıdy. Máselen, Soltústik Amerıkada AQSh, Azııanyń ońtústiginde Qytaı, soltústiginde Reseı osy «mindetti» atqaryp otyr. Taıaý Shyǵysta mundaı «aǵa» joq. Jekelegen memleketterdiń osy orynǵa umtylysy da alaýyzdyq týǵyzady. Qazaqy tilmen aıtsaq, «eki qoshqardyń basy bir qazanǵa syımaıdy».
Qazirgi tańda Taıaý Shyǵystaǵy bedeldi elge aınalýdy kózdeıtin úsh memleket bar. Olar: Túrkııa, Saýd Arabııasy jáne Iran. Túrkııanyń umtylysy túsinikti. Ol alyp Osman ımperııasynyń shańyraǵy men qazanyn ustap qalǵan el. Sondyqtan túrikter Taıaý Shyǵysta yqpaldy el atanýǵa talpynýy zańdylyq.
Saýd Arabııasy da óńirde óz degenin júrgizýge múddeli. Buǵan da negiz bar. Osy eldiń ekonomıkalyq áleýetine Taıaý Shyǵystaǵy birde-bir memleket shendese almaıdy. Munaı qory boıynsha álemde Venesýeladan keıin ekinshi orynda tur. Saýd Arabııasy Arab lıgasy, Parsy shyǵanaǵy yntymaqtastyq keńesi, Islam yntymaqtastyq uıymy sekildi bedeldi uıymdardyń negizin qalaýǵa tikeleı atsalysty. Qysqasy, resmı Er-Rııad Taıaý Shyǵystyń tirligine belsendi aralasyp keledi.
Iran da óńirde óz degenin júrgizýdi kózdeıtini belgili. Parsylar talpynysy beker emes. Iran – kóne dáýirden kele jatqan el. Bizdiń zamanymyzdan buryn patshalary biraz eldi jaýlaǵan qyzylbastar búginge deıin bóten elge baǵynyshty bolǵan emes. Gaz qory jóninen álemde birinshi orynda tur. Iranda munaı da jetip-artylady.
Onyń ústine, joǵaryda atalǵan úsh memleket deńgeıles. Iran men Túrkııanyń halyq sany árqaısynda 83 mıllıonnan sál asady. 34 mıllıonǵa jýyq turǵyny bar Saýd Arabııasy halyq sany jóninen Taıaý Shyǵystaǵy úshinshi el sanalady. Úsh memlekettiń áskerı áleýeti de shamalas. Máselen, úsh memlekettiń árqaısysynda keminde 300 myń sarbaz sapta tur. Ekonomıkalyq turǵydan da alshaqtyq joq. Saýd Arabııasy men Túrkııa IJО́ boıynsha úzdik jıyrmalyqqa kirse, Iran 30-dyqqa engen. Osylaısha olar «aqqý, shortan hám shaıan» sekildi úsh jaqqa tartyp tur.
Budan bólek, shıelenistiń túbegeıli sheshilmeýine kezinde ımperııalyq maqsatta óńirdi jaýlap alǵan elderdiń áseri bar. Taıaý Shyǵystaǵy birqatar memleket negizinen XX ǵasyrda qurylǵany belgili. Iаǵnı ımperııalardyń qoly qysqaryp, basqarýǵa áleýeti jetpegendikten, Palestına sekildi elder táýelsizdigin jarııalady. Biraq azattyqtyń aq tańy aımaqtyq máselelerdi de ala keldi. Jańadan shańyraq kótergen memleketterdiń shekarasy túpkilikti shegendelgen joq. Osynyń nátıjesinde osy aımaqtarda túrli qaqtyǵystar jıi oryn alyp keledi. Mysaly, 1990 jyldardaǵy Irak pen Kýveıt arasynda shekaradan týyndaǵan túıtkil birazǵa deıin basylǵan joq.
Alaýyzdyqqa qyrǵı-qabaq soǵystyń da keri áser etkenin tarıhshylar aıtyp júr. AQSh KSRO-nyń Taıaý Shyǵystaǵy yqpalyn azaıtý úshin ońshyl ustanymdaǵy júıe men áskerı dıktatorlyqty qoldady. Keńes ókimeti kommýnıstik dıktatorlarǵa senim artyp, dostyq qarym-qatynas ornatty. Áıtse de, mundaı áriptestik óńirdegi ahýalǵa zııan keltirgenin ýaqyt dáleldedi. Irandaǵy, Iraktaǵy, Lıvııadaǵy qaqtyǵystar sózimizge dálel. Sheteldik sarapshylardyń paıymdaýynsha, álemdik derjavalardyń osyndaı múdde kózdeýinen Taıaý Shyǵys elderinde ekonomıkalyq ósim baıaýlap, saıası turaqsyzdyq beleń alyp, jemqorlyq jaılaǵan. Budan bólek, turǵyndardyń bilimi tómendigi, taıpalyq ómir saltyn ustanýy da «jyǵylǵanǵa judyryq» bolyp tur.
Sondaı-aq Taıaý Shyǵystyń tynyshyn qashyryp turǵan máseleniń taǵy biri – dinı alaýyzdyq. О́ńirdegi halyqtyń basym bóligi ıslam dinin ustanady. Biraq turǵyndardyń keıbiri súnnıt, kelesisi shııttik baǵytty jón kórýi jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyra túsedi. Halyqaralyq arenada basy pispeıtin Iran men Saýd Arabııasyn eske alsaq jetkilikti. Iran bıliginde negizinen shııttik ustanymdaǵy basshylar otyrsa, Saýd Arabııasynda – súnnıtter. Sondyqtan eki taraptyń ózara túsinisýi qıyn. Sırııada da súnnıtter men shııtterdiń janjaly memlekettik deńgeıge deıin jetip, Sham eliniń shańyraǵyn ortasyna túsirgeni talaı márte aıtyldy. Iraktyń burynǵy prezıdenti Saddam Hýseın kezinde shııtterdi qýdalaǵany týraly batys baspasózinde jarııalanǵany esimizde. S.Hýseınniń ómirine baǵa berý josparymyzda joq. Aıtqymyz kelgeni, shııtter men súnnıtter arasyndaǵy kelispeýshilik memlekettik deńgeıge deıin kóterilgeni.
Qoryta aıtqanda, Taıaý Shyǵystyń tynyshy ketýine sebep óte kóp. Ázirge halyqaralyq qoǵamdastyq qandaı sheshim qabyldasa da, aımaqtaǵy alaýyzdyqtyń biter shegi kórinbeıdi. Imam Buharıdan jetken hadıste paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) bir sózinde Evfrat ózeniniń boıynan baılyq tabylatynyn, sonyń sebebinen soǵys bolyp, kóp adam qyrylatynyn jetkizgen eken. Bálkim, Allanyń elshisi aıtqan baılyq munaı shyǵar, kim bilsin?!
