Ulybrıtanııanyń «qart qurlyqpen» qoshtasýy Eýropalyq odaqtyń qaltasyna túsetin qarjyǵa keri áser etti. Jyl saıyn Ulybrıtanııa 12 mlrd eýro kólemindegi qomaqty qarajatty shytyrlatyp sanap beretin. Bul – EO bıýdjetiniń 11 paıyzyn quraıdy. Endi aldaǵy 7 jylda odaq qazynasyna túsýi tıis 75 mıllıard eýro defısıtke aınalmaq. 2021-2027 jyldarǵa arnalǵan qarajattyń bólinisi qalaı júrmek? Bıýdjettiń kólemi qandaı bolmaq? Brıýsselde osy másele qyzý talqylanyp jatyr.
Eýropalyq komıssııanyń usynysy boıynsha bıýdjettiń kólemi Eýropalyq odaq elderiniń ulttyq jalpy tabysynyń 1,11 paıyzyna teń bolýy tıis. Muny qurlyqtyń shyǵysyndaǵy jáne ońtústigindegi elder qoldap otyr. Alaıda Aýstrııa, Danııa, Nıderland jáne Shvesııa sheneýnikteri bul somanyń tym kóp ekenin aıtady. Olardyń paıymdaýynsha, bıýdjet kólemi ulttyq jalpy tabystyń 1 paıyzynan aspaýy tıis.
Eýropalyq keńestiń prezıdenti Charlz Maıkl Odaq qazynasyna túsetin qarajat 1,074 paıyzdy qurasa, «ógiz de ólmeıtinin, arba da synbaıtynyn» aıtady. Onyń usynysy qabyldansa, EO elderi aldaǵy 7 jylda 1,095 trıllıon dollar qarajat jumsamaq.
Áıtse de jańa bıýdjettiń bekitilýi Germanııaǵa ońaı tımeıtin túri bar. Qazirgi tańda EO-ǵa keletin qarjynyń 19 paıyzyn Germanııa tólep otyr. Ulybrıtanııanyń «qart qurlyqpen» at quıryǵyn úzisýi Germanııaǵa túsetin júkti odan saıyn arttyrmaq. Iаǵnı bıýdjet ulttyq jalpy tabystyń 1 paıyzyn quraǵannyń ózinde Odaqtyń qazynasyna burynǵydan kóp bolmasa, az qarajat quımaıdy. Eýropalyq komıssııanyń josparyna súıensek, Germanııanyń úlesi 32,8 mıllıard eýroǵa jetpek. Bul qazirgi kezeńmen salystyrǵanda 7,3 mıllıardqa kóp.
Brıýsselde talqylanatyn taǵy bir másele – qazynaǵa túsken qarajatty bólý. Jalpy, Eýropalyq odaqtyń bıýdjeti negizinen úsh baǵytqa jumsalady. Olar: aýyl sharýashylyǵy, óńirlik damý jáne EO sheneýnikteri belgilegen basymdyqtar. Keıingileriniń qatarynda ınnovasııa, qorǵanys, mıgrasııa jáne stýdent almasý sekildi salalar kiredi.
Qazynaǵa kóp qarjy quıyp otyrǵan memleketter bıýdjetten bólinetin aqshany negizinen jańa salalarǵa salýdy jón kóredi. О́ıtkeni Germanııa, Fransııa sekildi baqýatty elder EO qarajatyna asa muqtaj emes. Sondyqtan buǵan deıin irgesi bekip, berik ornyqqan salalarǵa qosymsha qarjy quıǵannan, «qart qurlyqtyń» kómegin basqa baǵyttarǵa jumsaý tıimdi. Alaıda Shyǵys bloktyń elderi úshin basym baǵyttarǵa beriletin somanyń qomaqty bolǵany qajet.
Jańa bıýdjet jospary boıynsha óńirlerdi damytýǵa bólinetin qarajat – 12 paıyzǵa, aýyl sharýashylyǵyna qatysty qarastyrylǵan aqsha 14 paıyzǵa deıin azaımaq. Alda-jalda bul joba qabyldanyp ketse, «qart qurlyqtyń» kedeı memleketterine ońaıǵa soqpaıdy.
Bıýdjetke qatysty kelesi bir másele – Odaqqa múshe memleketterdiń alatyn úlesiniń kólemi. Qazirge deıin Ulybrıtanııa, Germanııa, Danııa sekildi aýqatty memleketterdiń «qart qurlyqtyń» ortaq qazynasyna tólegeni alǵanynan anaǵurlym artyq. Jalpy, mundaı úrdisti Eýropada «Tetcher áseri» dep atap ketken. О́ıtkeni 1984 jyly Ulybrıtanııa EO-ǵa kirgennen keıin bıýdjetke alǵanynan kóp qarajat quıǵan edi. Keıinirek baqýatty basqa memleketter Ulybrıtanııadan úlgi aldy.
Endi «Tumandy Albıon» Eýropalyq odaqtan shyqqan soń tóleıtin jáne alatyn qarajattyń kólemin birdeı etý máselesi aıtyla bastady. Ásirese EO qarjysyna táýelsiz Aýstrııa, Danııa jáne Nıderland sekildi memleketter burynǵydaı qomaqty somany sanap berýge qulyqsyz. Onsyz da «Breksıtten» keıin bos qalǵan bıýdjet defısıtin tolyqtyrý júgi osy aýqatty memleketterdiń moınyna túspek.
Eýropalyq odaqtyń bıýdjetin bekitý jáne ony qarastyrý – qurlyqtaǵy kenje qalǵan salalardy damytýǵa arnalǵan. Máselen, bastapqyda Odaqtyń qarajaty negizinen aýyl sharýashylyǵyna quıylǵan-tuǵyn. Keıinirek atalǵan sala kóptegen elde aıaqqa turyp ketti. Osylaısha, EO bıýdjeti Odaqqa múshe memleketterdiń birge damýyna jaǵdaı jasap otyr.
Qoryta aıtqanda, Eýropalyq odaqtyń bıýdjetin bekitý Brıýsselde qyzý talqyǵa túsip jatyr. Eýropanyń aldaǵy 7 jylda qalaı damıtyny, qandaı baǵyt ustanatyny osyǵan baılanysty bolmaq.
