Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Adamı faktor kerek
Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov birshama ýaqyt buryn álemdegi eń úzdik 15 myń ýnıversıtet qoldanatyn Turnitin (Turnitin Plagiarism Framework) atty antıplagıat júıesiniń elimizde iske qosylǵanyn, normatıvtik qujattarǵa ózgerister engizilgenin jetkizdi.
– Barlyq kýrstyq, dıplomdyq jumystar, dıssertasııalar osy júıeden ótedi. Ekinshiden, júıeden ótip qana qoımaı, sol jerde saqtalady. Satylatyn dıplom, basqa da problemalar baryn jasyrmaımyz. Bir ret daıyndalǵan jumysty ekinshi ret qorǵap shyǵý degen budan bylaı bolmaıdy, – degen-di mınıstr. Osy turǵyda birneshe ǵalym qazaqstandyq izdenýshiler ádette reseılik jumystardan aýdaryp kóshiretindikten, Turnitin júıesinen plagıat jumystyń ótip ketýi múmkin ekenin jazdy. Bylaı qarasań, qısyndy. Sebebi Turnitin – 1997 jyly negizi qalanǵan AQSh-tyń antıplagıat júıesi.
Iá, reseılik ǵylymı eńbekterden urlanbaǵanyn anyqtaý úshin soltústiktegi kórshimizde buǵan deıin jazylǵan, qorǵalǵan dıssertasııalar antıplagıat júıesiniń málimetter qorynda bolýy kerek. Máselen, byltyr biraz shý bolǵan sheneýniktiń ǵylymı dıssertasııasy otandyq antıplagıattan sátti ótti.
Degenmen, reseılik júıeden tekserý barysynda jumystyń 60 paıyzǵa jýyǵy plagıat dep tanyldy. Iаǵnı ǵylymı jumysqa taldaý júrgizgen reseılik kompanııa eńbektiń Reseı memlekettik kitaphanasyndaǵy maqalalar men dıssertasııalar jıyntyǵynan alynǵan kóshirme ekenin rastady. Solaı bola tura, Máskeýdegi «Joǵary ekonomıka mektebi» ulttyq zertteý ýnıversıteti 2015 jyly, Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýty 2016 jyly Turnitin júıesimen tekseristen ótkizýdi bastaǵan.
Demek, Turnitin baǵdarlamasynyń orys tilinde ınterfeısi bar. Biraq bul júıedegi málimetter qorynyń qomaqtylyǵyna kepil bola ala ma?
Jaraıdy, júıe jemisti jumys isteıdi nemese málimetter qory reseılik ǵylymı eńbektermen tolyqtyryldy delik, biraq mundaı baǵdarlamalar negizinen mátin boıynsha tekseredi. «Avtordyń sóılemi osyǵan deıin jazylǵan qandaı da bir ǵylymı jumysta kezdese me, joq pa?» degen suraqqa jaýap beredi. Biraq mazmun jaǵyna basymdyq bermeıdi. Máselen, dıssertasııany jazyp otyrǵan adam fransýz tilinde qorǵalǵan eńbekti qazaqshaǵa óńin aınaldyra aýdaryp berýi múmkin. Mundaıda mátin aıtarlyqtaı ózgeriske ushyraıdy. Al osyndaı qýlyqpen qutylyp ketpes úshin jurt maqtaǵan baǵdarlamadan kedergisiz ótkenderdi mazmun jaǵynan tekseretin sarapshylar keńesi qajet. Eýropa elderiniń ýnıversıtetterin aıtpaǵanda, reseılik belsendi ǵalymdar ózderi bastama kóterip, «Dıssernet» atty táýelsiz jelilik qaýymdastyǵyn qurdy. Osydan bes aı buryn atalǵan qaýymdastyq buǵan deıin antıplagıat baǵdarlamasynan ótip, ǵylymı ataq alǵan biraz sheneýniktiń jumysyn tekserip, nátıjesinde Reseıdegi árbir onynshy rektordyń eńbeginen plagıat tapqanyn jarııalady. Osydan-aq kez kelgen kúshti antıplagıat baǵdarlamasy ǵylymdy «akademııalyq urlyqtan» tazartýǵa 100 paıyz kepildik bere almaıtynyna kóz jetkizýge bolady. Sondyqtan qalaıda saýatty, obektıvti, táýelsiz sarapshylardan quralǵan yqpaldy uıym, dálirek aıtqanda mımen oryndalǵan oıdyń jumysyn elekten ótkizýge adamı faktor kerek-aq.
Plagıattyń artynda saýatsyzdyq jatyr
Bazasynda 3800 ǵylymı jýrnal bar, álemdegi eń iri «Elsevier» ǵylymı kompanııasynyń Ortalyq Azııa boıynsha dırektory Álııa Ospanova akademııalyq adaldyq máselesinde birtalaı problemanyń bar ekenin aıtady.
– Birinshiden, plagıattyń ne ekenin, jumystardy qalaı durys daıyndaý, maqalalardy jazý erejelerin bakalavrıattyń birinshi kýrsynan bastaý kerek. Bizdiń izdenýshiler ókinishke qaraı, bireýdiń jumysyn kóshirip, dıssertasııasyna qosa qoıýdy durys dep sanaıdy. Eń úlken qatelik osy jerden bastalady.
Ekinshi másele – silteme berý. Ony qalaı jóndi jasaý keregin bilý qajet. Qoldanbaly ádebıetter tizimin qolmen jazýǵa bolmaıdy, bul úshin álemge áıgili Mendeleı (Mendeley – bıblıografııalyq aqparatty retteıtin, basqaratyn akademııalyq áleýmettik jeli) sııaqty tegin quraldardy qoldaný kerek, – deıdi halyqaralyq sarapshy. Onyń oıynsha, plagıattyń artynda ádeıi aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen áreket etýi ǵana emes, saýatsyzdyǵy da jatyr.
Plagıat degenimiz – tek qana bireýdiń eńbegin kóshire salý nemese aýdaryp alý emes, tehnıkalyq turǵyda saýatsyz jazylǵan jumys. О́ıtkeni tehnıkalyq talaptary saqtalmaǵan, durys jasalmaǵan sıtata da plagıatty kórsetedi.
Shynynda, halyqaralyq ındeksi joǵary jýrnaldardaǵy ǵalymdardyń ǵylymı eńbekterin tereń taldaı alatyn mamannyń sózinde jan bar. Sebebi elimizdegi bakalavrıat, magıstrant, doktoranttardy bylaı qoıǵanda, ǵylymdy jasap júrgen ǵalymdardyń ózi ǵylymı maqala jazýdyń tehnıkalyq talaptaryn tolyq meńgermegennen súrinip jatady.
Túıtkildiń tamyry – tárbıede
Bul túıtkildiń tamyry tym tereńde. Bala kezdegi kórinis, oqýshylyq ómirdiń oqıǵalaryn sanamyzda qaıta jańǵyrtyp kóreıikshi. Esińizde me? Beıneleý óneri páninen berilgen qıyn sýretterdi sala almasaq, úıdegi úlkenderden kómek suraıtynbyz. Kómek dep ózimizdi aqtap alǵymyz keledi, aqıqatynda bul da bireýdiń eńbegin urlaý. Úlkender de betimizden qaqpaı, sýretti salyp beredi, bolmasa qara qaǵazben nemese terezede qoıyp bastyrýdy usynatyn. Áldekimniń kóz maıyn taýysyp salǵan sýretin bastyryp alýdyń aıaǵy bolashaqta akademııalyq adaldyqtan ada adam bolyp qalyptasýǵa alyp keletinine mán bermeımiz. Mundaı kórinis ótkenniń enshisinde qaldy desek, qatelesemiz. Osy kúni áleýmettik jelilerdi qarap otyrsańyz, oqýshylardyń úı tapsyrmasyn ata-analary oryndap otyrady. Iá, bilim salasyndaǵy júıeniń, jyl saıyn jańartylatyn baǵdarlamanyń balaǵa ońaı tımesi túsinikti. Biraq bul búgingi urpaqty ózimiz ótken jolmen tárbıelep, sol súrleýge salyp jatqanymyzdy aqtap ala almaıdy. О́ıtkeni qazirgi kóp ata-ana – keshegi partalasynan nemese kórshisinen kóshirip alýdy qalypty qabyldaǵandar. Túptep kelgende plagıattyń túp-tamyry úı tapsyrmasyn ózgege oryndatý men synyptasyńnan kóshirip alýdan bastalatyny adam sanasyna bala kezden sińbeıinshe, túıtkildiń túıinin túbegeıli tarqatý qıyn. Osy taqyrypty talqylasqan zamandas ǵalym Aýstrııadaǵy oqýy kezinde basynan ótkizgenin aıtyp, oı túıýge ıtermelep edi. Otandyq ǵalym sheteldegi jıǵan bilimin dáleldeıtin qorytyndy emtıhanda kórshi partada otyrǵan kýrstasynyń paraǵyna jaı ǵana toltyrý formatyn kórý úshin moıyn buryp qarapty. Sonda sheteldik izdenýshi bul áreketiniń jabaıylyq ekenin aıtqan eken. Al qazaqstandyq ǵalym: «Bul bizde ádetke aınalyp ketken ǵoı ári mundaıdy qalypty qabyldaımyz. Eń jamany da – osy», deıdi. Dóp sóz.
