«Jańa ǵylymı, tehnologııalyq, basqarýshylyq jetistikterdi eskere otyryp, mal sharýashylyǵyndaǵy dástúrlerimizdi jańǵyrtýymyz qajet».
Nursultan NAZARBAEV.
(«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń
jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynan).
О́ńirdegi sharýa qojalyqtaryna 1 mlrd. teńgeniń malyn satýǵa múmkindik berdi
О́tken aptanyń sońynda elimizde tuńǵysh ret halyqaralyq «Shyńǵystaý-2013» jármeńkesi boldy. Bul – uly Abaıdyń elinde, Shyńǵystaýdyń jerinde osydan 165 jyl buryn Semeı gýbernııasynyń Qarqaraly ýezinde bastaý alǵan áıgili Qoıandy jármeńkesiniń qaıta jańǵyrýy, jalǵasy ispetti edi.
«Jańa ǵylymı, tehnologııalyq, basqarýshylyq jetistikterdi eskere otyryp, mal sharýashylyǵyndaǵy dástúrlerimizdi jańǵyrtýymyz qajet».
Nursultan NAZARBAEV.
(«Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń
jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynan).
О́ńirdegi sharýa qojalyqtaryna 1 mlrd. teńgeniń malyn satýǵa múmkindik berdi
О́tken aptanyń sońynda elimizde tuńǵysh ret halyqaralyq «Shyńǵystaý-2013» jármeńkesi boldy. Bul – uly Abaıdyń elinde, Shyńǵystaýdyń jerinde osydan 165 jyl buryn Semeı gýbernııasynyń Qarqaraly ýezinde bastaý alǵan áıgili Qoıandy jármeńkesiniń qaıta jańǵyrýy, jalǵasy ispetti edi.
Jármeńkege Reseı Federasııasynyń Altaı Respýblıkasy, Mońǵolııanyń Baıan-О́lgıı aımaǵy jáne elimizdiń Almaty qalasy, Almaty, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda, Aqmola, Qaraǵandy, Pavlodar oblystarynyń aýyl sharýashylyǵy basqarmalarynyń jetekshi mamandary men kásipkerleri keldi.
Bar ıgi jaqsysy, ónerpazdary bas qosatyn, keleli túıe, úıirli jylqy, otarly qoı aıdalatyn jármeńke dese qazaqtyń qany qyzady. Biz de jelpinip jetkende aýdan ortalyǵy janyndaǵy Qaraýyltóbe qaraqurym halyqqa toly eken. Aq seleýli dalaǵa aq shańqan kıiz úıler qonyp, aq tańnan án-dýmannyń kórigi, jármeńke saýdasy qyzyp sala berdi.
Shyńǵystaý jármeńkesi aýdan ónerpazdary daıyndaǵan teatrlandyrylǵan qoıylymmen shymyldyq túrdi. Ultymyzdyń ótken tarıhynan shertilgen kórinisterdi Abaı aýyly bastady. Syrbaz basqan júırikterimen Birjannyń sal-serileri áýeleı án saldy. Qazaqtyń saltanatty salqar kóshi de barlyq jón-josyǵymen naıqala basty. Keńgirbaı bıdiń sońynan Mamaı, Toqtamys syndy jaýjúrek bahadúrler sherýi shyqty. Qozy Kórpesh pen Baıan Sulý syndy ǵashyqtar juby, ulttyq kıimniń ǵajap sán úlgilerin usynǵan kerbez qyz-jigitter toby ótti. Bıylǵy «Qazaqstan barysy» Aıbek Nuǵymarov bastaǵan Shalqar Jolamanov, Muhıt Tursynov syndy shyǵys balýandary shyqqanda áleýmet úlken qoshemet kórsetti. Qazaq eliniń keńpeıildigi, yntymaǵy orys-slavıan, taý halyqtary men ortaazııalyq ulystardyń bir shańyraq astyna jınalýy arqyly kórinis tapty. Saltanatty sherý sońynda meımanyn aqpen qarsy alatyn qazaq dástúrimen qymyz ben shubat usynyldy.
Osylaısha, Shyńǵystaý jármeńkesi asyl tuqymdy mal kórmesi-aýksıony saltanatty túrde ashyldy. Jármeńkeniń maqsaty – aýylsharýashylyq ónimderiniń sapasyn jaqsartý jáne tıimdi satý júıesin uıymdastyrý. Elbasynyń qoldaýymen «Agrobıznes-2020» memlekettik baǵdarlamasy arqyly shyǵys óńirinde aýyl sharýashylyǵy jyl ótken saıyn ilgerilep keledi. Qazirgi kezde oblys aýmaǵynda 260-qa jýyq mal fermalary tirkelgen. Jyl saıyn respýblıkalyq bıýdjetten oblystyń aýyl sharýashylyǵyna 15-16 mlrd. teńge kóleminde qarjy bólinedi. Búginde óńirde irili-usaqty mal basy 4 mıllıonnan asady. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy qatary júıeli túrde artyp keledi. Osy sharýashylyqtardan jármeńkege 280 myńǵa jýyq iri jáne usaq mal ákelindi.
Sońǵy jyldarda óńirdegi ónim kóleminiń kúrt ósimi baıqalady. Mysaly, oblysta eki jyl buryn ár aýdanǵa shaqqanda 4 myń tonna et óndiriletin bolsa, bıyl bul kórsetkish 5 700 tonnaǵa jetti. Ásirese, 4 jyl buryn alǵash ret Shyǵys Qazaqstanda qolǵa alynǵan «Jaılaý» baǵdarlamasy malshylarǵa tıimdi bolyp tur. Bıyldyń ózinde «Ertis» ÁKK kómegimen 8 myń bas mal alýǵa paıyzdyq ústemesi tómen nesıe berildi. Sondaı-aq, Úkimet eki jyl buryn qabyldaǵan «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly oblysqa ákelinetin mal sany kóbeıýde. О́tken jyly b asqa elderden 11 myńǵa jýyq asyl tuqymdy mal ákelingen.
Shyǵys óńiri elimizde aýyl sharýashylyǵynyń birqatar salalary boıynsha kóshbasshy bolyp otyr. Máselen, sút óndirýde respýblıkada birinshi oryndy (jylyna 700 myń lıtr) ıelense, et óndirýden ekinshi orynda keledi. Alaıda, mal ónimderin óńdeý jáne satý máselesi kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Sondyqtan, Elbasynyń et-sút ónimderin eksportqa shyǵarý týraly tapsyrmasyna sáıkes óńirde shıkizatty óńdeý kásiporyndaryn ashý týraly jobalar qolǵa alynbaq. Sondaı-aq, oblystyń brendine aınalǵan maral jáne ara sharýashylyǵyna jylyna 60-70 mln. teńgeden sýbsıdııa beriledi.
Qolóner buıymdary men azyq-túlik ónimderi qoıylǵan jármeńkede Katonqaraǵaı, Zyrıan, Glýbokoe, Shemonaıha, Ulan syndy ara sharýashylyǵymen aty málim aýdandardyń bal ónimderi saýdaǵa shyǵarylǵan eken. Shemonaıhada óndirilgen «Altyn maı» kúnbaǵys maıy, «Istok moloko» súti, Katonqaraǵaıdyń «Aqsý-den» JShS panty ónimderi, «Zımove» omarta sharýashylyǵynyń baly ótimdi boldy. At ábzelderi, ulttyq kıimder, syrmaq, qorjyn, kıizden jasalǵan buıymdar, kádesyılar, aǵashtan jasalǵan astaý, shara jáne taǵy basqa sheberler men ismerlerdiń buıymdary kózdiń jaýyn alady.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Dúısembaı Selıhanovtyń aıtýynsha, Qaraýyltóbeniń aýqymdy bóligine jaıǵasqan asyl tuqymdy mal kórmesi-aýksıonyna 184 myń qoı,
4 600 iri qara, 4 400 jylqy shyǵarylǵan eken.
Qýanysh Súleımenov jetekshilik etetin «Shalabaı» JShS qurylǵanynan bergi jeti jyldyń ishinde 50 bas maldy 3 myń basqa jetkizipti. Qyzyl jáne aq bas tuqymdy iri qara ósirip otyrǵan sharýashylyq basshysy Qazaq mal sharýashylyǵy-veterınarlyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen birigip, maldy asyldandyrý nátıjesinde 25 kanadalyq jáne jańazelandııalyq gereford, angýs tuqymdary alynǵanyn jetkizdi. Onyń 3 jasar buqasynyń salmaǵy shamamen 800 kg tartady.
Shar qalalyq okrýgi Kezeńsý aýylynyń «Rızat» sharýa qojalyǵynyń basshysy Marat Beısenbaev «Edilbaı» qoıyn saýdalap tur eken. Úsh jasar qoshqardyń salmaǵy 120 kg tartady, 75 kg taza et beredi.
– Sharýashylyqta myń jarym bas qoıym bar. Asyldandyrý jumysyn ózim júrgizdim. Kómirqara tústi qoılar qysqa tózimdi, soıǵanda eti appaq bolady. Bir marqanyń ózi 25-30 kılogramǵa deıin et beredi, – deıdi Marat.
Kúrshim aýdanynyń Terekti aýylynda ornalasqan «Qyzylashy» sharýa qojalyǵy basshysy Qýanysh Kúderov jeti jyl boıy asyldandyrylǵan qazaqtyń jaby jylqysyn alyp kelipti.
– Jaby jylqysy qysqy tebinge, aıazǵa tózimdi. Qazysynyń eli kóp túsedi. Kele salyp úsh bas jylqyny 1 mln. teńgege sattym. Úkimetten satyp alýshylarǵa ár jylqyǵa 118 myń teńgeden qaıtarylym beriledi, – dedi ol.
Shyńǵystaý jármeńkesinde barlyǵy 115 satý-satyp alý kelisimsharty jasaldy. Máselen, 404 bas iri qaraǵa 22 kelisimshart (205 mln. teńge), 53 myń bas qoıǵa 89 kelisim (860 mln. teńge) jasalsa, 56 bas jylqyǵa 4 kelisimge qol jetkizildi. Jalpy, esepte, 1 mlrd. teńgege jýyq qarjyǵa 54 myń bas mal satyldy, – dedi óńir basshysy Berdibek Saparbaev.
Bul tuńǵysh ret ótken jármeńke úshin ájeptáýir kórsetkish. Eń qomaqty saýda jasaǵandardyń biri – Almaty oblysynan kelgen «Taý samaly» sharýa qojalyǵy boldy. Atalǵan sharýashylyq Jarma aýdanynan asyl tuqymdy 4 myń qoı satyp aldy.
О́ńiraralyq ıntegrasııany jandandyrýdy kózdeıtin Shyńǵystaý jármeńkesi aldaǵy ýaqytta dástúrli túrde ótetin aýqymdy sharaǵa aınalmaq.
Dýman ANASh,
jýrnalıst.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Abaı aýdany.
