Málimetterge qaraǵanda, qarapaıym tumaý túrlerinen jylyna jer betinde orta eseppen 650 myń adam qaıtys bolatyn kórinedi. Biraq qazir muny eskerip jatqan eshkim joq. Bári tek koronavırýstan qorqady. Qorqqandy aıtasyz, osy dert qazir búkil Jer sharynyń halqyn kósheden úılerine qýyp tyǵyp, álem ekonomıkasyn qulatyp otyr. Sóıtip, mıllıondaǵan adamdar qazaǵa ushyraǵan dúnıejúzilik soǵys kezinde bolmaǵan sumdyq jaǵdaıdyń beıbit kúnde oryn alǵandyǵynyń kýásimiz. Nege bulaı? Álde adamzattyń jany burynǵyǵa qaraǵanda áldeqaıda tátti bola tústi me? Álde osy ýaqytqa deıin bolyp kelgen indetterden bul tajaldyń beti qatty ma?
Oılaı kelsek, olaı emes sekildi. Sondyqtan biz bul qubylysty kúshine ene bastaǵan aqparat zamanynyń adamzatqa jibergen alǵashqy úlken synaǵy retinde qabyldaǵandy jón kórdik. Baıqap qarasańyz, aqparattyq qoǵamda el úkimetterine úlken jaýapkershilik artylady jáne qyzmetteri táýligine 24 saǵat boıy baqylaýda ustalady eken. Qazirgi kezeń úkimetteri de, mine osy mindet údesine saı áreket etýde.
Ekinshiden, joǵaryda aıtqanymyzdaı, bizdiń dál osy kezeńimizde indettiń óz salmaǵynan góri onyń aqparattyq dúrbeleń týǵyzar qýaty álde qaıda zor bolyp tur. Munyń ózi aqparattyq qoǵamda dúnıeniń shyny sekildi barynsha náziktenip, atom bombasynan ǵana emes, bir aýyz jaman sózden de jaryla salýǵa beıim turatyndyǵyn kórsetedi. Burynǵy zulamat ǵasyrlarda adamdar asharshylyqtan júz myńdap qaıtys bolyp, indetterden mıllıondap qyrylyp jatqanda, aıýandyq soǵystar halyqtardy qanqasap kúı keshirgende bylq etpegen dúnıeńizdiń koronavırýstyń atyn estigen kezde tizesi dirildep, qalaı shókkendigin kórip otyrmyz. Osynyń aldynda bolǵan vırýstyq dertter kezinde bulaı bolmap edi. Emi áli kúnge deıin tabylmaı kele jatqan SPID órshigen kezde bulaı bolmap edi. Al koronavırýstan shekaralar jabyldy, óndirister toqyrady, qyzmetter toqtady, bırjalar qulady. Dúnıe tumshalanǵan kúıge endi.
Adamzat tarıhy týraly kitap jazyp, onysy álemniń 45 tilinde san mıllıondaǵan tırajben taraǵan Iýval Hararı 1330 jyldary Ortalyq Azııanyń qurǵaq dalasynan bastaý alǵan oba aýrýy Úlken Azııany keńinen sharlap, jıyrma jylda Atlant muhıtynyń jaǵalaýlaryna deıin jetkendigin, osydan Eýrazııa kontınetiniń 200 mıllıon halqynyń 75 mıllıony qyrylǵandǵyn, Anglııadaǵy 3,7 mıllıon adamnyń 2,2 mıllıony, Florensııadaǵy júz myń adamnyń teń jartysy qaıtys bolǵandyǵyn jazady.
«Bul tusta bılik pen halyq kelgen indettiń aldynda múldem qaýqarsyz edi. Olar keseldi toqtatý jóninde jaratqanǵa jalbarynyp sıynýdan basqa túk te isteı almady. Oǵan qarsy em qoldaný jóninde áńgime múldem bolǵan da joq. Tipti taıaýdaǵy ýaqyttarǵa deıin adamdar mundaı jaǵdaılar úshin jyn-shaıtandardy kinálap keldi. Bakterııalar men vırýstardyń bolatyndyǵyn múldem bilmedi» dep jazady avtor óz kitabynda.
Munan ári Iýval Hararı Amerıka men Avstralııaǵa, Tynyq muhıt araldaryna eýropalyqtar alǵash barǵan kezde jergilikti aborıgender úshin munan da aýyr jaǵdaılardyń oryn alǵandyǵyn, sebebi eýropalyq jıhangezderge ilese barǵandar aparǵan aýrýlarǵa qarsy kúreser aborıgender boıynda ımmýnıtet bolmaǵandyǵyn jazady. Osynyń saldarynan ózderine múldem beımálim indet túrlerinen jergilikti halyqtyń 90 paıyzyna deıin qyrylyp qalǵan jaǵdaılar kezdesken. Al 1778 jyly kapıtan Djeıms Kýk Gavaı araldaryn ashqan kezde munda jarty mıllıonǵa jýyq adamdar ómir súrip jatady. Kýktyń komandasyndaǵylar grıpp, týberkýlez, sıfılıs aýrýlaryn aparady. Onyń sońynan ile-shala kelgender súzek pen sheshekti jetkizedi. Mine, osynyń saldarynan jergilikti gavaılyqtar qynadaı qyrylyp, 500 myń adamnyń 70 myńy ǵana qalady.
Iá indet aýrýlary asharshylyq jáne soǵyspen birge osy ýaqytqa deıin adamzattyń eń basty qas-jaýynyń biri bolyp keldi. Sońǵy kezderi medısınanyń, mıkrobıologııanyń, gendik ınjenerııanyń kúrt damýy olardyń betin qaıtardy. Biraq «taıaqtyń bir ushyn bassań, ekinshi ushy ózińe tıedi» degendeı aýrdyń ózinen góri endi onyń daqpyrttyq saldarynyń adamzat úshin qıyn tıetindigin kórip otyrmyz. Koronavırýs sonyń pissimildási bolar. Bizdiń oıymyzsha bul aqparattyq qoǵam qalyptasýynyń bir belgisi. Árıne, aqparattyq qoǵamnyń jaqsylyǵy óte mol. Sonymen qatar jaýapkershiligi de az bolmaıtyn sekildi.
